Phim kinh điển nên xem không cần bắt đầu từ bộ phim khó nhất: hãy xếp chúng theo sức xem của mình, mở màn bằng những phim kể chuyện rõ và nhịp nhanh như Casablanca, Thời đại tân thời, Psycho, rồi mới sang Công dân Kane, Kẻ cắp xe đạp, Rashomon, và để dành Câu chuyện Tokyo hay 2001: A Space Odyssey cho lúc đã quen nhịp phim cũ. Đi đúng thứ tự, phim cũ không còn là bài tập mà thành niềm vui.
Danh sách dưới đây gồm mười phim chia ba nấc. Mỗi phim kèm một điều cụ thể để mắt bạn bám vào trong lúc xem: một cú máy, một cách dựng, một kiểu ánh sáng. Cuối bài là cách tự xếp lịch xem, cách xem cùng gia đình và những hiểu lầm khiến nhiều người bỏ cuộc sau phim đầu tiên.
Vì sao người mới hay bỏ cuộc sau phim kinh điển đầu tiên
Lý do phổ biến nhất là chọn sai phim mở màn. Người ta nghe nói một phim được giới phê bình nhắc tên nhiều nhất, mở ra xem vào mười một giờ đêm sau một ngày làm việc, rồi ngủ gật ở phút thứ hai mươi. Từ đó rút ra kết luận rằng phim cũ chậm và khó, trong khi lỗi nằm ở thứ tự. Phim kinh điển cũng có phim dễ như một câu chuyện tình, có phim đòi người xem ngồi yên và nhìn kỹ như đứng trước một bức tranh.
Lý do thứ hai là xem bằng thói quen của phim bây giờ. Phim ngày nay cắt cảnh nhanh, nhạc nền dồn dập, nhân vật nói rõ mình đang nghĩ gì. Phim cũ thường để khuôn hình đứng lâu hơn, tin vào khuôn mặt diễn viên hơn lời thoại. Khi bạn chờ một cú bùng lên mà nó không đến, bạn tưởng phim dở. Thật ra phim đang dùng một ngôn ngữ khác, và ngôn ngữ ấy học được trong vài tối.
Lý do thứ ba nhỏ mà quan trọng: chất lượng bản xem. Một bản quét mờ, tiếng rè, phụ đề lệch làm phim nào cũng thành khó chịu. Các phim trong danh sách này phần lớn đã được phục chế hình và tiếng, nên tìm bản phục chế từ nguồn có bản quyền là khác hẳn so với một bản tải trôi nổi.
Mười phim chia ba nấc
Bảng xếp theo độ dễ vào, không xếp theo độ hay. Nấc một kể chuyện rõ, có nhân vật để thương ghét; nấc hai cần để ý cách làm phim một chút; nấc ba đòi bạn đổi nhịp thở của mình theo phim.
| Nấc | Phim | Đạo diễn | Điều nên để ý |
|---|---|---|---|
| Dễ vào | Casablanca | Michael Curtiz | Ánh sáng chiếu lên khuôn mặt nhân vật nữ, cảnh hai bên hát át nhau trong quán |
| Dễ vào | Thời đại tân thời | Charlie Chaplin | Cảnh nhà máy: nhịp động tác của Charlot khớp với nhịp máy |
| Dễ vào | Psycho | Alfred Hitchcock | Nhạc toàn đàn dây và cách dựng nhiều cú cắt ngắn trong cảnh nổi tiếng nhất |
| Dễ vào | Bảy võ sĩ đạo | Akira Kurosawa | Phim dài hơn ba tiếng nhưng nhịp chuẩn bị trận đánh giữ người xem rất chặt |
| Để ý một chút | Công dân Kane | Orson Welles | Khuôn hình sâu: người ở xa và người ở gần đều rõ nét |
| Để ý một chút | Kẻ cắp xe đạp | Vittorio De Sica | Phố xá thật, diễn viên không chuyên, ánh mắt đứa con trai |
| Để ý một chút | Rashomon | Akira Kurosawa | Một vụ việc được kể lại theo nhiều lời khác nhau |
| Để ý một chút | Cánh đồng hoang | Nguyễn Hồng Sến | Mặt nước, bông súng và tiếng động cơ trực thăng |
| Cần kiên nhẫn | Câu chuyện Tokyo | Ozu Yasujiro | Máy quay đặt thấp, gần như không di chuyển |
| Cần kiên nhẫn | 2001: A Space Odyssey | Stanley Kubrick | Những đoạn dài không lời thoại, chỉ có hình và nhạc |
Mười phim này không phải mười phim duy nhất đáng xem. Chúng được chọn vì mỗi phim dạy cho mắt một điều khác nhau, xem hết bạn sẽ có đủ vốn để tự đi tiếp theo hướng mình thích: hồi hộp, hiện thực đời thường, phim châu Á hay phim Việt.
Mỗi nấc cho bạn điều gì
Nấc dễ vào tập cho bạn thói quen nhìn ánh sáng và nhịp dựng. Casablanca và Psycho là phim đen trắng, nhưng bạn sẽ quên điều đó sau mười phút vì câu chuyện kéo đi. Chính lúc quên ấy là lúc mắt bắt đầu quen với tông xám, và bạn sẽ nhận ra phim đen trắng không thiếu màu mà có một bảng màu riêng, từ đen sâu tới trắng sáng. Chaplin thì dạy rằng một phim gần như không lời thoại vẫn kể rõ ràng nhờ động tác.
Nấc giữa tập cho bạn nhìn cách đặt máy. Ở Công dân Kane, chỗ máy quay đứng quan trọng không kém lời nhân vật nói. Ở Kẻ cắp xe đạp, cái máy quay đi theo hai cha con trên phố làm bạn có cảm giác đang lạc giữa thành phố cùng họ. Rashomon tập cho bạn nghi ngờ chính hình ảnh trên màn: thứ được chiếu lên chưa chắc là thứ đã xảy ra.
Nấc cuối tập cho bạn sống chậm theo phim. Câu chuyện Tokyo gần như không có biến cố, nỗi buồn tích lại từng chút qua những bữa cơm, những lời từ chối khéo. 2001 có những đoạn dài chỉ là con tàu trôi trong vũ trụ cùng một bản nhạc valse. Hai phim này chỉ hay khi bạn không vội. Xem chúng sau bảy tám phim kia, bạn sẽ thấy cái chậm có lý do của nó.
Lịch xem mười tuần, mỗi tuần một tối
Một phim mỗi tuần là nhịp vừa phải: đủ thời gian để nghĩ lại, chưa lâu tới mức quên phim trước. Gợi ý thứ tự như sau, đổi chỗ trong cùng nấc tuỳ ý.
- Tuần một: Casablanca, xem vào tối cuối tuần khi đầu óc còn tỉnh, để ý lúc nào máy quay tiến sát vào khuôn mặt.
- Tuần hai: Thời đại tân thời, xem cùng người nhà, kể cả trẻ con, đếm xem bao nhiêu trò cười không cần một chữ nào.
- Tuần ba: Psycho, xem trong phòng tắt đèn, đừng đọc gì về phim trước khi xem.
- Tuần bốn: Công dân Kane, xem xong thì tua lại cảnh bữa sáng của hai vợ chồng để thấy một cuộc hôn nhân được kể trong vài phút.
- Tuần năm: Kẻ cắp xe đạp, để ý đứa bé hơn là người cha.
- Tuần sáu: Rashomon, xem xong tự hỏi mình tin lời ai và vì sao.
- Tuần bảy và tám: Bảy võ sĩ đạo chia hai tối, rồi Cánh đồng hoang.
- Tuần chín và mười: Câu chuyện Tokyo, rồi 2001 trên màn hình lớn nhất bạn có.
Sau mỗi phim, dành năm phút ghi ra một cảnh bạn nhớ nhất và lý do. Mười tuần sau, đọc lại mười dòng ấy, bạn sẽ thấy gu xem phim của mình hiện ra khá rõ.
Năm phút chuẩn bị trước mỗi buổi xem
Không cần đọc nhiều, nhưng năm phút chuẩn bị làm buổi xem khác hẳn. Trước hết, đọc một hai dòng về bối cảnh: phim kể chuyện ở nước nào, thời nào. Kẻ cắp xe đạp đặt ở thành Rome sau chiến tranh, khi kiếm được một việc làm là chuyện sống còn; biết vậy, bạn sẽ hiểu vì sao mất một chiếc xe đạp lại là cả một tai hoạ. Câu chuyện Tokyo đặt ở Nhật Bản thời hậu chiến, khi con cái lên thành phố làm ăn và cha mẹ ở lại quê.
Thứ hai, chọn sẵn một điều để để ý, lấy từ cột cuối của bảng trên. Có một chỗ bám như vậy, mắt bạn sẽ chủ động hơn hẳn thay vì trôi theo phim. Thứ ba, kiểm tra bản xem: hình có bị kéo dãn hay cắt mất hai bên không, phụ đề có khớp tiếng không. Phim cũ nhiều bản có khung hình gần vuông, hai bên màn hình để đen là đúng, đừng phóng to cho kín màn vì như vậy sẽ cắt mất đầu và chân nhân vật.
Cuối cùng, đặt điện thoại ra xa tầm tay. Phim kinh điển không được làm cho người vừa xem vừa lướt mạng; một lần cúi xuống màn hình nhỏ là bạn có thể mất đúng cái liếc mắt quyết định của nhân vật.
Những hiểu lầm làm người mới nản
Hay nhầm: phim kinh điển là phim nghiêm trọng, nặng nề. Thật ra Thời đại tân thời là phim hài, Casablanca là chuyện tình có cả tiếng đàn và tiếng cười, Psycho là phim hồi hộp mà khán giả ngày nay vẫn giật mình. Kinh điển chỉ có nghĩa là phim vẫn còn sống sau nhiều thế hệ người xem, không có nghĩa là khó nuốt.
Hay nhầm: phải hiểu hết mới được gọi là đã xem. Không ai hiểu hết 2001 sau lần đầu, kể cả người làm phim chuyên nghiệp. Lần đầu chỉ cần cảm được nhịp và nhớ được vài hình ảnh. Phim kinh điển thường được xem lại, mỗi lần thấy thêm một lớp.
Hay nhầm: phim cũ thì kỹ thuật thô, xem trên điện thoại cũng được. Nhiều phim trong danh sách được làm cho màn ảnh rộng của rạp, khuôn hình chứa nhiều chi tiết ở hậu cảnh. Xem trên điện thoại vẫn hiểu chuyện, nhưng sẽ mất phần lớn cái hay của Công dân Kane hay 2001. Ít nhất nên dùng màn hình máy tính hoặc tivi, tắt bớt đèn phòng.
Hay nhầm: phim lồng tiếng dễ xem hơn phụ đề. Với phim cũ, giọng gốc của diễn viên là một phần của vai diễn. Phụ đề mệt mắt lúc đầu, nhưng sau một hai phim bạn sẽ đọc nhanh mà không rời hình. Chọn phụ đề dịch cẩn thận, chữ không quá to che mất nửa khuôn hình.
Xem ở đâu và xem với ai
Ở các thành phố lớn, thỉnh thoảng có những buổi chiếu phim kinh điển ở rạp nhỏ, ở trung tâm văn hoá của các nước hay ở câu lạc bộ phim của sinh viên. Được xem Casablanca hay Bảy võ sĩ đạo trên màn lớn cùng một phòng người lạ là trải nghiệm khác hẳn: tiếng cười lan ra từ hàng ghế bên cạnh, sự im lặng lúc cảnh căng thẳng làm bạn chú tâm hơn hẳn khi ngồi một mình.
Ở nhà, hãy coi buổi xem như một cuộc hẹn: tắt thông báo điện thoại, tắt đèn trần, để một ngọn đèn nhỏ phía sau tivi cho đỡ chói mắt. Phim nào cũng nên xem liền một mạch, trừ những phim quá dài có đoạn nghỉ giữa phim do chính người làm phim đặt vào.
Xem với ai cũng quan trọng. Thời đại tân thời hợp với cả nhà, ông bà và trẻ con cùng cười được. Câu chuyện Tokyo lại rất hợp xem cùng cha mẹ đã lớn tuổi, vì phim kể về chuyện cha mẹ già lên thăm con cái ở thành phố. Psycho thì nên xem với bạn bè, để sau đó có người cùng ngồi bàn xem mình đã bị lừa ở đoạn nào.
Câu hỏi thường gặp
Người chưa từng xem phim cũ nên bắt đầu từ phim nào?
Casablanca hoặc Thời đại tân thời là hai lựa chọn an toàn nhất. Một bên là chuyện tình có nhịp kể rõ ràng, một bên là phim hài gần như không cần lời. Cả hai đều ngắn hơn hai tiếng và đã có bản phục chế đẹp.
Phim đen trắng có làm mất hứng xem không?
Thường chỉ mất hứng trong vài phút đầu. Khi câu chuyện cuốn đi, mắt sẽ quen với tông xám và bắt đầu nhận ra ánh sáng được dùng rất có chủ ý. Nhiều người sau vài phim còn thấy phim đen trắng dễ tập trung hơn phim màu.
Có nên đọc tóm tắt trước khi xem phim kinh điển không?
Với phim nhiều nhân vật hay bối cảnh lịch sử lạ, đọc vài dòng giới thiệu bối cảnh là có ích. Nhưng đừng đọc tóm tắt cốt truyện, nhất là với Psycho và Rashomon, vì cái hay nằm ở cách phim dẫn bạn đi mà không báo trước.
Xem phim kinh điển trên điện thoại có được không?
Được, nếu đó là cách duy nhất bạn có. Tuy vậy, những phim dựa nhiều vào chi tiết hậu cảnh như Công dân Kane hay 2001 sẽ mất khá nhiều khi thu nhỏ. Nếu được, nên để dành những phim ấy cho màn hình lớn và xem các phim kể chuyện rõ trên điện thoại.
Mười phim này có hợp cho trẻ em xem không?
Thời đại tân thời hợp với trẻ từ tuổi tiểu học. Bảy võ sĩ đạo và Casablanca hợp với tuổi thiếu niên có người lớn ngồi cùng. Psycho, Rashomon và Cánh đồng hoang có cảnh căng thẳng hoặc bạo lực, nên để dành cho người lớn hoặc thiếu niên lớn có cha mẹ xem trước.
Xem xong mười phim này thì nên đi tiếp theo hướng nào?
Hãy nhìn lại phim nào bạn nhớ nhất. Thích Psycho thì xem tiếp các phim khác của Hitchcock. Thích Rashomon và Bảy võ sĩ đạo thì đi tiếp với Kurosawa. Thích Câu chuyện Tokyo hay Cánh đồng hoang thì tìm các phim cùng đạo diễn hoặc phim Việt Nam cùng thời.