Kẻ cắp xe đạp (Bicycle Thieves, tên Ý: Ladri di biciclette) của Vittorio De Sica là bộ phim tiêu biểu nhất của trào lưu hiện thực mới Ý: một người đàn ông thất nghiệp ở Rome sau chiến tranh vừa có việc làm thì bị mất chiếc xe đạp cần cho công việc, và cùng đứa con trai nhỏ đi khắp thành phố tìm lại nó. Câu chuyện đơn giản tới mức kể xong trong một câu, nhưng xem xong ít ai quên được.
Bài này hướng dẫn xem phim ấy như một người lần đầu gặp phim cũ: nhìn gì trên những con phố thật mà phim quay, vì sao người đóng vai chính không phải diễn viên chuyên nghiệp lại làm phim thật đến thế, cảnh nào nên chờ, và vì sao một chuyện mất xe đạp được nhiều thế hệ làm phim coi là bài học vỡ lòng.
Câu chuyện, kể gọn không lộ kết
Antonio Ricci là một người đàn ông nghèo ở Rome, thất nghiệp đã lâu. Anh được nhận vào làm dán áp phích quảng cáo phim trên tường phố, với điều kiện phải có xe đạp. Chiếc xe của anh đang nằm ở tiệm cầm đồ. Vợ anh lột những tấm ga trải giường trong nhà đem đi cầm để chuộc xe. Ngày đầu đi làm, khi anh đang trèo thang dán tấm áp phích, chiếc xe bị giật mất.
Từ đó, Antonio cùng con trai là Bruno, một cậu bé còn nhỏ nhưng lanh lợi, đi khắp thành phố tìm chiếc xe. Họ lục chợ đồ cũ, nơi xe đạp bị tháo rời ra bán từng bộ phận, theo dấu một người khả nghi, đi qua nhà thờ, quán ăn, khu nhà nghèo. Càng tìm, hy vọng càng mỏng, và người cha càng đứng gần cái ranh mà bạn sẽ hiểu khi xem.
Bài này không kể đoạn kết. Chỉ nên biết rằng phim kết thúc theo cách không có ai cứu, không có phép màu, và chính vì thế mà cảnh cuối ở lại rất lâu trong đầu người xem. Nên giữ sức cho mười phút ấy, đừng xem phim khi đã quá mệt.
Hiện thực mới Ý nghĩa là gì, nhìn ngay trên phim
Quay trên phố thật, không dựng trường quay. Những con đường, khu chợ, bến xe, dãy nhà tập thể trong phim là Rome thật của những năm sau chiến tranh. Bạn sẽ thấy những đám đông thật đi ngang, những bức tường bong tróc thật. Khác với phim trường quay sạch sẽ, khuôn hình có nhiều thứ thừa, lộn xộn như đời sống.
Người đóng không phải ngôi sao. De Sica chọn những người chưa từng đóng phim cho vai người cha và cậu con trai. Khuôn mặt họ mang mệt mỏi thật, dáng đi thật của người lao động. Khi họ đứng trong đám đông, bạn không phân biệt nổi đâu là diễn viên, và đó chính là chủ ý.
Chuyện nhỏ của người thường. Không có anh hùng, không có âm mưu lớn. Toàn bộ phim xoay quanh một chiếc xe đạp, thứ mà một khán giả giàu có thời đó có thể mua lại trong một buổi chiều. Hiện thực mới Ý muốn nói: với người nghèo, một thứ nhỏ như vậy có thể là ranh giới giữa có cơm và không có cơm.
Thời gian chạy gần như thời gian thật. Phim gói trong vài ngày ngắn ngủi. Nhiều cảnh để nhân vật đi bộ, chờ đợi, đứng nhìn, không cắt bỏ những phút mệt mỏi. Nhịp ấy làm bạn mệt cùng họ, đói cùng họ.
Nhìn đứa con, đừng chỉ nhìn người cha
Người mới xem thường bám theo Antonio vì anh là nhân vật chính. Lần xem đầu, thử làm ngược lại: mỗi khi Bruno có trong khuôn hình, hãy nhìn cậu bé. Cậu đi nhanh hơn để theo kịp bước cha, cậu chỉnh lại chiếc áo khoác, cậu quan sát cha mình ngày càng rối trí. Bruno là đôi mắt của người xem trong phim: một người còn nhỏ, chưa hiểu hết, nhưng cảm được mọi thứ.
Có một cảnh trong quán ăn mà người xem nhiều năm hay nhắc. Hai cha con, đói và kiệt sức, vào một quán, người cha quyết định tiêu một khoản cho hai đĩa ăn. Ở bàn bên là một gia đình khá giả đang ăn uống thừa thãi, một cậu bé con nhà giàu nhìn sang. Không ai nói gì về giàu nghèo, nhưng ánh mắt hai đứa trẻ nói hết. Đây là cách hiện thực mới kể về bất công: đặt hai thứ cạnh nhau rồi để người xem tự thấy.
Cũng để ý những lúc người cha quên mất đứa con. Có những lúc anh mải tìm, bỏ Bruno lại một mình giữa đám đông, rồi hoảng hốt quay lại tìm. Những khoảnh khắc ấy cho thấy áp lực đang ăn dần con người anh, chứ không chỉ chiếc xe.
Rome trong phim không phải Rome của bưu thiếp
Nếu bạn từng thấy Rome qua ảnh du lịch, với đài phun nước và quảng trường lát đá, hãy chuẩn bị cho một thành phố khác hẳn. Rome của Kẻ cắp xe đạp là những khu chung cư mới xây dở ở ngoại ô, bãi đất trống, bến xe buýt chen chúc người, những con hẻm có quần áo phơi ngang. Các công trình nổi tiếng gần như vắng bóng, và khi một góc thành phố đẹp hiện ra, nó chỉ là phông nền thờ ơ cho nỗi lo của hai cha con.
Cách quay này có lý do. Hiện thực mới muốn cho thấy thành phố từ tầm mắt người đi bộ, người không có tiền vào quán, người phải đứng chờ xe buýt dưới mưa. Máy quay thường đặt ngang tầm người, ít khi bay bổng. Để ý những cảnh đám đông: người làm phim không dọn đường, nên hai cha con luôn bị người khác chen lấn, che khuất, đúng như cảm giác lạc lõng giữa phố đông.
Âm thanh cũng nên nghe. Tiếng xe cộ, tiếng rao, tiếng người cãi cọ lấn át nhiều đoạn. Nhạc nền xuất hiện tiết chế, thường chỉ dâng lên ở những lúc cảm xúc dồn lại. Thử nghe kỹ lúc nào nhạc vào và lúc nào phim để im chỉ còn tiếng phố, bạn sẽ thấy sự im ấy nặng hơn bất kỳ đoạn nhạc nào.
Những cảnh nên chờ, theo thứ tự xuất hiện
Không lộ kết, đây là những đoạn đáng xem chậm lại hoặc tua lại sau khi xem xong.
- Cảnh tiệm cầm đồ: máy quay lùi ra cho bạn thấy những giá kệ cao chất đầy ga trải giường của bao gia đình khác. Một hình ảnh đủ nói cả thành phố đang nghèo đi thế nào.
- Cảnh ngày đầu đi làm: người cha hãnh diện chở con trên xe, buổi sáng trong trẻo. Nhớ cảm giác này, vì cả phim sau đó là sự đánh mất nó.
- Cảnh chợ đồ cũ: hàng dãy bánh xe, khung xe, chuông xe bày la liệt. Hai cha con dò từng thứ, một cuộc tìm kim đáy bể mà máy quay để chạy rất lâu.
- Cảnh trời đổ mưa: đám đông chạy trú, hai cha con đứng nép, cơn mưa làm cuộc tìm kiếm khựng lại. Đây là một trong những khoảnh khắc lặng nhất phim.
- Cảnh quán ăn: như đã kể ở trên, hãy nhìn hai đứa trẻ hơn là món ăn.
- Mười phút cuối: xem liền một mạch, đừng tạm dừng.
Sau khi xem, quay lại cảnh ngày đầu đi làm. Đặt cảnh vui ấy cạnh cảnh cuối, bạn sẽ thấy phim đã đi một vòng như thế nào chỉ trong vài ngày.
Hiểu lầm hay gặp
Hay nhầm: phim chậm và buồn chán. Thật ra phim có cấu trúc của một cuộc truy tìm, mỗi đoạn mở ra một manh mối mới: một người khả nghi, một ông già, một bà được hàng xóm tin là đoán trước được mọi chuyện, một khu phố lạ. Nhịp không nhanh nhưng luôn có câu hỏi kéo bạn đi: liệu có tìm được không.
Hay nhầm: phim chỉ để than nghèo. Phim không kêu gọi thương hại. Nó kể về phẩm giá: một người đàn ông muốn đi làm, muốn con trai nhìn mình như một người cha đàng hoàng. Cái đau trong phim là phẩm giá ấy bị thử thách tới đâu.
Hay nhầm: phim cũ quá, không liên quan tới đời mình. Thay chiếc xe đạp bằng chiếc xe máy chạy giao hàng, chiếc điện thoại làm việc, câu chuyện vẫn đúng y nguyên ở bất kỳ thành phố đông người nào hôm nay. Nhiều người xem Việt Nam thấy phim gần gũi lạ lùng chính vì điều đó.
Hay nhầm: tên phim nói về một tên trộm. Tên phim dùng số nhiều trong tiếng Ý, nghĩa là những kẻ cắp xe đạp. Nhiều người xem xong mới giật mình vì cái tên ấy không chỉ nói về kẻ đã lấy chiếc xe ở đầu phim. Bài này không giải thích thêm để khỏi lộ kết, nhưng khi xem xong bạn nên quay lại suy nghĩ về cái tên, nó là một phần của câu chuyện chứ không chỉ là cái nhãn.
Tự tập và xem gì tiếp
Bài tập mười phút: chọn đoạn chợ đồ cũ, xem lại hai lần. Lần đầu nhìn hai cha con, lần hai chỉ nhìn những người xung quanh: người bán, người mua, người đi ngang. Tự hỏi: nếu bỏ hai cha con ra khỏi khuôn hình, những người còn lại đang sống cuộc đời thế nào? Câu hỏi ấy là cốt lõi của hiện thực mới: ai trong khuôn hình cũng có một câu chuyện.
Phim này hợp xem cùng con cái tuổi thiếu niên, vì góc nhìn của Bruno rất gần với các em. Sau phim, hỏi con xem em sẽ làm gì nếu ở chỗ Bruno, đừng hỏi ai đúng ai sai. Với ông bà từng trải qua những năm khó khăn, phim thường gợi lại nhiều chuyện cũ đáng nghe.
Xem tiếp: các phim khác của De Sica cùng thời, các phim hiện thực mới Ý khác quay trên đường phố thật. Nếu muốn thấy tinh thần ấy ở châu Á, Câu chuyện Tokyo của Ozu cũng kể chuyện gia đình bình thường sau chiến tranh, chỉ là bằng một giọng lặng lẽ hơn. Phim Việt có nhiều phim đời thường đáng xem theo cùng hướng, nhìn người thường bằng ánh mắt trân trọng.
Câu hỏi thường gặp
Hiện thực mới Ý là gì, giải thích ngắn?
Là trào lưu phim Ý ra đời sau Thế chiến thứ hai, quay trên phố thật, hay dùng người không chuyên, kể chuyện người nghèo và người lao động. Nó muốn phim gần với đời sống hơn là với giấc mơ của trường quay, và ảnh hưởng tới rất nhiều nền điện ảnh sau đó.
Người đóng vai người cha có phải diễn viên không?
Theo những gì được kể nhiều về phim, người đóng vai người cha là một công nhân chưa từng đóng phim, và cậu bé đóng vai Bruno cũng là người không chuyên. Đạo diễn chọn họ vì khuôn mặt và dáng đi thật, không phải vì kỹ năng diễn.
Phim có hợp xem với trẻ em không?
Phim không có cảnh bạo lực nặng, nhưng nỗi buồn của nó khá sâu. Trẻ từ mười tuổi trở lên xem cùng cha mẹ thì hợp, nhất là khi có người lớn ngồi cạnh để trò chuyện sau phim về những điều em thấy.
Vì sao phim chỉ có chuyện mất xe đạp mà được gọi là kinh điển?
Vì nó cho thấy một chuyện rất nhỏ có thể chứa cả một xã hội. Cách quay phố thật, dùng người thật và để thời gian chạy chậm đã chỉ cho nhiều thế hệ làm phim thấy rằng không cần cốt truyện lớn để làm người xem xúc động.
Nên xem bản phục chế hay bản cũ?
Nên tìm bản phục chế từ nguồn có bản quyền. Hình đen trắng của phim có nhiều tầng xám ở những bức tường, đám đông và bầu trời; bản quét kém làm mất hết những tầng ấy và làm phim trông xám xịt, mệt mắt.
Xem xong Kẻ cắp xe đạp nên xem phim nào?
Nếu thích phim đời thường về gia đình, xem Câu chuyện Tokyo. Nếu muốn đổi không khí sang một phim cũng về người nghèo nhưng hài hước, xem Thời đại tân thời của Chaplin. Cả hai đều cho thấy người làm phim nhìn người thường với nhiều thương cảm.