TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Phim kinh điển và ngôn ngữ phim

Phim Rashomon của Kurosawa: một vụ án, bốn lời kể và cách xem cho khỏi rối

Rashomon của Kurosawa kể một vụ án trong rừng qua bốn lời khai trái nhau: nên nhìn ánh nắng qua tán lá, lối diễn của Mifune và tự hỏi tin ai.

Wine red scarf on an older Vietnamese man leaning forward in a community film club room, a projector beam cutting through dust above rows of folding chairs, wide shot

Rashomon của Akira Kurosawa kể một vụ việc trong rừng, một người đàn ông chết và vợ anh ta bị một tên cướp làm nhục, qua bốn lời kể khác nhau của tên cướp, người vợ, người chồng đã chết và một bác tiều phu; lời nào cũng thuyết phục và lời nào cũng mâu thuẫn với lời kia. Cái hay của phim không nằm ở việc tìm ra sự thật, mà ở chỗ nó cho bạn thấy mỗi người kể đều tự vẽ mình đẹp hơn.

Người mới xem hay rối vì phải giữ trong đầu bốn phiên bản. Bài này chỉ cách bám theo phim, những thứ nên nhìn trên mặt phim như ánh nắng xuyên tán lá và lối diễn của Toshiro Mifune, vì sao tên phim đã thành một thuật ngữ, và xem tiếp gì của Kurosawa.

Khung truyện: ba người trú mưa dưới cổng thành đổ nát

Phim mở ra dưới một cổng thành lớn đã đổ nát, mưa như trút. Một bác tiều phu và một nhà sư ngồi thẫn thờ, một người đàn ông khác chạy vào trú mưa và hỏi chuyện. Hai người kia vừa dự buổi xét xử một vụ án và vẫn còn bàng hoàng. Từ chỗ trú mưa ấy, họ kể lại cho người lạ nghe những gì đã được khai ở công đường.

Vậy là phim có nhiều lớp kể lồng vào nhau: người ở cổng thành kể lại lời khai, và trong lời khai lại có người kể lại chuyện xảy ra trong rừng. Đừng cố nhớ hết mọi lớp. Chỉ cần nhớ một mẹo: cảnh mưa ở cổng thành là hiện tại, cảnh nắng ở công đường và trong rừng là quá khứ được kể lại.

Để ý cơn mưa. Nó gần như không ngớt suốt các đoạn ở cổng thành, dày và nặng. Mưa làm cổng thành như một nơi tách khỏi thế giới, nơi ba người đàn ông có thời gian để ngồi nói về điều họ không hiểu nổi. Cuối phim, nhớ để ý xem cơn mưa thay đổi thế nào.

Bốn lời kể, mỗi người tự vẽ mình ra sao

Không lộ đoạn kết, bảng dưới chỉ nêu mỗi người kể muốn người nghe nhìn mình thế nào. Lúc xem, đối chiếu với bảng sẽ đỡ rối.

Người kểMuốn mình hiện lên làĐể ý trên phim
Tên cướpMột kẻ dũng mãnh, đánh tay đôi đàng hoàngTiếng cười vang, dáng ngồi phóng túng, trận đấu kiếm dài và đẹp
Người vợMột người đáng thương, bị dồn tới đường cùngNước mắt, ánh mắt người chồng mà cô kể lại, cảnh cô ngồi khóc
Người chồng, nói qua một bà đồngMột người có danh dựGiọng nói và điệu bộ lạ lùng của người truyền lời, gió thổi
Bác tiều phuMột người đứng ngoài, chỉ nhìn thấyTrận đấu vụng về, sợ hãi, khác hẳn lời tên cướp

Đọc bảng, bạn sẽ thấy điều thú vị: mỗi lời kể không chỉ khác về sự việc mà khác cả về cách quay. Trận đấu trong lời tên cướp là một màn võ đẹp mắt; cùng trận ấy trong lời bác tiều phu lại lóng ngóng, hai người đàn ông run rẩy, vấp ngã. Máy quay cũng "nói dối" theo người kể.

Nhìn gì trên mặt phim

Ánh nắng xuyên qua tán lá. Đoạn bác tiều phu đi vào rừng ở đầu phim là đoạn nên xem kỹ nhất về hình ảnh. Máy quay đi theo ông, lướt qua những cành cây, và có những lúc quay thẳng lên mặt trời lấp lóa sau tán lá, điều mà các nhà quay phim thời ấy thường tránh. Ánh sáng loang lổ trên mặt và trên lưỡi rìu tạo cảm giác bất an, như rừng đang che giấu gì đó.

Ba kiểu ánh sáng cho ba không gian. Cổng thành ướt và xám vì mưa. Công đường trắng sáng, phẳng lặng, người khai ngồi quay thẳng vào máy như đang nói với chính bạn. Khu rừng lốm đốm nắng và bóng. Nhớ ba kiểu ánh sáng này, bạn sẽ không bao giờ bị lạc giữa các lớp kể.

Người khai nhìn thẳng vào máy. Ở công đường, ta không thấy quan toà. Mỗi người khai quỳ trước máy quay và nói, nên chính bạn trở thành người phán xử. Đây là một lựa chọn rất khôn: phim đẩy câu hỏi tin ai sang người xem.

Lối diễn của Toshiro Mifune. Mifune đóng tên cướp với lối diễn rất mạnh, gần như một con thú: gãi, cười ha hả, nằm ườn, bật dậy. Có người thấy lối diễn này quá đà. Nhưng hãy nhớ rằng phần lớn những gì bạn thấy về hắn là do chính hắn kể, nên sự phô trương ấy cũng là một phần lời khai.

Nghe gì trong Rashomon

Rashomon là phim của những âm thanh rất rõ ràng. Ở cổng thành là tiếng mưa trút liên tục, tiếng nước nhỏ từ mái ngói vỡ. Trong rừng là tiếng ve, tiếng gió lùa lá, tiếng bước chân giẫm cành khô. Ở công đường thì gần như im lặng, chỉ có giọng người khai, nên mỗi lời nói vang lên rõ mồn một như được đặt trên bàn cân.

Nhạc nền đáng nghe kỹ trong lời kể của người vợ. Có một đoạn nhạc nhịp đều đều, lặp đi lặp lại và dâng dần lên, khiến nhiều người nghe liên tưởng tới điệu Bolero. Nhịp lặp ấy làm lời kể của cô có cảm giác như một nghi thức, một màn diễn đã được tập trước, và người xem tinh ý sẽ bắt đầu nghi ngờ đúng lúc nhạc lên cao nhất.

Đoạn người chồng nói qua bà đồng lại là chỗ âm thanh lạ nhất phim. Giọng người truyền lời trầm và méo, gió thổi tung tà áo, tiếng chuông lắc. Kurosawa không cố làm cảnh này cho thật; ông làm cho nó kỳ quái, để bạn tự hỏi ngay cả người chết cũng có lý do để kể sai không. Muốn cảm hết phần này, nên đeo tai nghe hoặc mở loa ngoài vừa đủ lớn.

Vì sao tên phim thành một thuật ngữ

Ngày nay người ta dùng chữ "hiệu ứng Rashomon" để chỉ tình huống nhiều người chứng kiến cùng một việc mà kể lại khác nhau, mỗi người đều tin mình đúng. Thuật ngữ này được dùng trong báo chí, luật học, tâm lý học. Một bộ phim tạo ra được một từ trong ngôn ngữ chung là điều rất hiếm.

Lý do phim để lại dấu ấn sâu là vì nó không dừng ở trò chơi đố vui ai là thủ phạm. Phim cho thấy người ta nói dối không hẳn để thoát tội, mà để giữ hình ảnh về bản thân: kẻ cướp muốn được nhớ là người hùng, người vợ muốn được nhớ là người chịu đựng, người chồng muốn được nhớ là người danh dự. Ai cũng hiểu cảm giác ấy, vì chính mình cũng từng kể lại một trận cãi nhau theo hướng có lợi cho mình.

Phim cũng được nhắc nhiều vì đã đưa điện ảnh Nhật ra với khán giả phương Tây, mở đường cho nhiều đạo diễn Nhật khác được biết tới rộng rãi. Với người xem bình thường, điều đó có nghĩa là Rashomon là một cửa vào rất tốt cho cả một nền điện ảnh.

Câu hỏi người mới hay đặt

Rốt cuộc sự thật là gì? Phim không đưa ra câu trả lời chắc chắn, và đó là điều làm nhiều người bực bội lần đầu. Có một lời kể có vẻ gần sự thật hơn, nhưng chính người kể ấy cũng có điều giấu. Thay vì tìm đáp án, hãy hỏi mỗi người đang muốn bảo vệ điều gì.

Có phải chuyển thể từ văn học không? Có. Phim dựa trên hai truyện ngắn của nhà văn Akutagawa Ryunosuke: tên phim và khung cổng thành lấy từ một truyện, còn vụ án trong rừng lấy từ một truyện khác. Không cần đọc trước, nhưng đọc sau khi xem sẽ thấy Kurosawa đã thêm những gì.

Có phải phim võ thuật không? Không hẳn. Có cảnh đấu kiếm nhưng không phải trọng tâm. Ai muốn xem Kurosawa với những trận đánh lớn thì nên xem Bảy võ sĩ đạo.

Vì sao có đoạn cuối ở cổng thành sau khi đã kể xong? Không lộ chi tiết, chỉ nên biết rằng đoạn cuối đưa câu chuyện từ chuyện ai nói dối sang chuyện con người còn tin nhau được không. Nhiều người thấy đoạn này hơi giảng giải so với phần còn lại; người khác lại coi nó là câu trả lời của chính Kurosawa. Xem xong, bạn tự quyết mình đứng về phía nào.

Tự tập mười phút và xem tiếp

Bài tập: xem lại hai phiên bản trận đấu kiếm, của tên cướp và của bác tiều phu, liền nhau. Tắt tiếng, chỉ nhìn cơ thể hai người đàn ông: chân đứng ra sao, tay cầm kiếm thế nào, ai lùi trước. Tự hỏi: máy quay đang đứng về phía ai trong mỗi phiên bản, và nhờ đâu mình biết? Bài tập này dạy bạn rằng hình ảnh cũng có thể bị tô vẽ, không chỉ lời nói.

Rashomon hợp nhất khi xem cùng một nhóm, ở câu lạc bộ phim hay buổi chiếu cộng đồng, vì sau phim mọi người sẽ cãi nhau về chuyện tin ai. Thử đề nghị mỗi người nói mình tin lời ai trước khi thảo luận, rồi để ý xem câu trả lời của bạn bè nói gì về chính họ.

Xem tiếp: Bảy võ sĩ đạo nếu bạn muốn một Kurosawa dài, sôi động, có những trận đánh trong mưa bùn. Ikiru, phim về một viên chức già tìm ý nghĩa cuối đời, nếu bạn muốn một Kurosawa lặng và cảm động. Và nếu thích trò chơi nhiều lời kể, xem lại Công dân Kane để so cách hai phim dùng nhân chứng.

Một gợi ý nữa cho người thích đọc: sau khi xem, tìm đọc hai truyện ngắn của Akutagawa mà phim dựa vào. Đặt truyện và phim cạnh nhau, bạn sẽ thấy rõ phần nào là của nhà văn, phần nào là của người làm phim: cơn mưa, ánh nắng, tiếng cười của tên cướp, những thứ chỉ điện ảnh mới làm được. Đó là cách nhanh nhất để hiểu ngôn ngữ phim khác ngôn ngữ chữ ở đâu, và vì sao một truyện ngắn vài trang có thể thành một bộ phim được nhắc tới suốt nhiều thế hệ.

Câu hỏi thường gặp

Rashomon có khó hiểu không?

Lần đầu có thể hơi rối vì nhiều lớp kể lồng nhau, nhưng chỉ cần nhớ cảnh mưa ở cổng thành là hiện tại và cảnh nắng là chuyện được kể lại, bạn sẽ theo được. Phim cũng khá ngắn, chỉ khoảng một tiếng rưỡi.

Hiệu ứng Rashomon là gì?

Là cách gọi tình huống nhiều người chứng kiến cùng một sự việc mà kể lại khác nhau, mỗi người đều tin vào phiên bản của mình. Thuật ngữ lấy tên từ bộ phim này và được dùng rộng rãi trong báo chí, luật học và đời sống thường ngày.

Toshiro Mifune là ai?

Ông là diễn viên Nhật Bản gắn bó với nhiều phim của Kurosawa, nổi tiếng với lối diễn mạnh mẽ, đầy năng lượng. Trong Rashomon ông đóng tên cướp; trong Bảy võ sĩ đạo ông đóng một võ sĩ ồn ào, tếu táo. Xem hai vai ấy liền nhau là cách hay để thấy tầm diễn của ông.

Phim có cảnh nhạy cảm không, có hợp với thiếu niên?

Phim có đề tài bạo lực và xâm hại nhưng không phơi bày chi tiết, mọi thứ được gợi bằng ánh mắt và cử chỉ. Thiếu niên lớn xem cùng người lớn thì hợp, nhất là khi có người cùng trò chuyện sau phim về chuyện tin ai và vì sao.

Nên xem Rashomon hay Bảy võ sĩ đạo trước?

Nếu bạn thích câu chuyện có hành động, dễ cuốn theo, xem Bảy võ sĩ đạo trước dù phim dài. Nếu thích phim ngắn, gợi suy nghĩ, xem Rashomon trước. Cả hai đều là cửa vào tốt với Kurosawa.

Xem Rashomon trên điện thoại có mất nhiều không?

Mất khá nhiều ở đoạn rừng, nơi ánh sáng xuyên tán lá và những chi tiết bóng nắng là cái hay chính. Nếu chỉ có điện thoại, hãy xem ở phòng tối, tăng độ sáng và đeo tai nghe để nghe rõ tiếng mưa và tiếng rừng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138