TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Phim kinh điển và ngôn ngữ phim

Phim Hitchcock xem từ đâu: Psycho, Vertigo và cách ông dựng nỗi hồi hộp

Bắt đầu với Hitchcock từ Cửa sổ sau, Psycho rồi Vertigo: hiểu hồi hộp khác bất ngờ, xem cách dựng, nghe nhạc đàn dây và nhận ra cú máy chóng mặt.

Low angle view of a middle-aged Vietnamese man in a sea blue shirt gripping the armrest of a red seat in a small vintage cinema, softly glowing blank screen ahead

Muốn bắt đầu với Alfred Hitchcock, nên xem theo thứ tự Cửa sổ sau (Rear Window), Psycho rồi Vertigo: phim đầu dễ vào và dạy bạn cách ông biến người xem thành kẻ rình nhìn, phim thứ hai cho thấy sức mạnh của dựng phim và nhạc, phim thứ ba khó hơn nhưng là nơi ông đi sâu nhất vào nỗi ám ảnh. Cả ba đều xoay quanh một ý ông theo đuổi suốt đời: hồi hộp đến từ chỗ người xem biết nhiều hơn nhân vật.

Bài này giải thích ý ấy bằng ví dụ cụ thể, chỉ những cảnh nên xem chậm và những thứ nên nghe, cùng một trò chơi nhỏ mà người mê Hitchcock nào cũng biết. Có một đoạn bắt buộc phải nhắc tới chi tiết giữa phim Psycho; đoạn ấy được báo trước để bạn bỏ qua nếu chưa xem.

Hồi hộp khác bất ngờ: quả bom dưới gầm bàn

Hitchcock hay giải thích ý của mình bằng một ví dụ đơn giản. Hai người ngồi nói chuyện bên bàn, dưới gầm bàn có một quả bom. Nếu người xem không biết, bom nổ đột ngột, họ giật mình được vài giây: đó là bất ngờ. Nếu người xem được cho thấy quả bom từ trước, thấy cả chiếc đồng hồ hẹn giờ đang chạy, thì cả cuộc nói chuyện tầm phào của hai nhân vật bỗng thành căng thẳng tột độ: đó là hồi hộp.

Ý này giải thích gần hết cách Hitchcock làm phim. Ông thường cho bạn biết trước điều nhân vật chưa biết, rồi bắt bạn ngồi chờ. Bạn muốn hét lên báo cho nhân vật mà không được. Cảm giác bất lực ấy chính là món ông bán.

Khi xem, thử đánh dấu những lúc mình biết nhiều hơn nhân vật. Bạn sẽ ngạc nhiên vì nó xảy ra thường xuyên tới mức nào: một lá thư nhân vật chưa đọc, một người đang đi lên cầu thang mà nhân vật trong phòng không hay, một chiếc cốc mà chỉ máy quay biết là có vấn đề.

Cửa sổ sau: phim mở cửa dễ nhất

Một khoảng sân, nhiều ô cửa sổ. Một nhiếp ảnh gia bị gãy chân phải ngồi xe lăn trong căn hộ, suốt ngày nhìn sang các căn hộ đối diện qua khoảng sân. Mỗi ô cửa sổ là một câu chuyện nhỏ: đôi vợ chồng mới cưới, cô vũ công, người nhạc sĩ, bà sống một mình. Rồi anh bắt đầu nghi một người hàng xóm đã làm điều gì đó khủng khiếp.

Máy quay gần như không rời căn phòng. Gần như mọi thứ được thấy từ chỗ nhân vật ngồi, nên bạn cũng bị trói vào chiếc xe lăn như anh. Khi có chuyện xảy ra ở bên kia sân, bạn chỉ nhìn được, không chạy sang được.

Bạn cũng là kẻ rình nhìn. Phim khéo ở chỗ biến chính người xem thành người tò mò nhìn trộm đời người khác. Xem xong, nhiều người giật mình nhận ra mình cũng thích thú với trò ấy không kém nhân vật. Đây là phim hợp nhất để mở đầu: có chuyện tình, có hài, có hồi hộp vừa đủ.

Những ô cửa như những màn ảnh nhỏ. Người xem lâu năm hay chỉ ra rằng mỗi ô cửa sổ bên kia sân giống một màn ảnh thu nhỏ, có khung, có rèm như rèm sân khấu. Nhân vật chính ngồi xem đời hàng xóm như khán giả ngồi xem phim. Để ý lúc rèm kéo lên kéo xuống, lúc đèn bật tắt: đó là cách Hitchcock mở và đóng từng câu chuyện nhỏ mà không cần một lời dẫn.

Psycho: dựng phim và tiếng đàn dây

Phần đầu Psycho có thể kể mà không lộ gì: một nữ nhân viên văn phòng lấy trộm một khoản tiền của công ty, lái xe bỏ trốn trong đêm mưa và dừng chân ở một nhà nghỉ vắng ven đường cũ, do một chàng trai trẻ có vẻ nhút nhát trông coi. Ngôi nhà cổ của gia đình chàng trai đứng trên đồi phía sau, nhìn xuống nhà nghỉ.

Báo trước: đoạn tiếp theo nhắc tới cảnh nổi tiếng nhất phim, nằm ở khoảng giữa phim. Chưa xem thì nên bỏ qua đoạn này. Cảnh trong phòng tắm được ghép từ rất nhiều cú máy cực ngắn: bàn tay, tấm rèm, vòi nước, khuôn mặt, con dao. Điều lạ là bạn gần như không thấy con dao chạm vào người. Mọi cảm giác bạo lực đến từ nhịp cắt dồn dập và âm thanh. Đây là bài học lớn nhất về dựng phim: hai hình ảnh đặt cạnh nhau sinh ra một điều mà không hình nào tự có.

Nhạc phim do Bernard Herrmann soạn chỉ dùng dàn đàn dây, không kèn, không trống. Đàn dây có thể vuốt như tiếng thở gấp hoặc rít lên như tiếng thét. Trong cảnh lái xe ở đầu phim, nghe những nốt đàn dây dồn dập như cần gạt nước, như nhịp tim. Tới cảnh phòng tắm, đàn dây thành những tiếng rít chói tai mà gần như ai cũng nhận ra, kể cả người chưa xem phim.

Vertigo: cú máy chóng mặt và vòng xoáy

Vertigo kể về một cựu cảnh sát mắc chứng sợ độ cao, được nhờ theo dõi một người phụ nữ có những hành vi kỳ lạ ở thành phố San Francisco. Phim chậm hơn, mơ màng hơn hai phim kia, và càng về sau càng đi vào nỗi ám ảnh của nhân vật chính. Người mới xem thường thấy nửa đầu dài. Hãy kiên nhẫn: nửa sau mở ra một tầng khác hẳn mà bài này không kể.

Thứ nên chờ là cú máy làm nên tên phim. Khi nhân vật nhìn xuống lòng cầu thang của một tháp chuông, hình ảnh như kéo dài ra và hút xuống cùng một lúc. Cách làm: máy quay lùi ra xa trong khi ống kính đồng thời phóng to vào, nên vật ở giữa giữ nguyên cỡ còn mọi thứ xung quanh méo đi. Người ta hay gọi là dolly zoom, và nhiều phim về sau mượn lại mỗi khi muốn tả cơn choáng váng.

Để ý thêm hình xoắn ốc lặp lại khắp phim: trong lòng cầu thang, trong búi tóc của nhân vật nữ, trong đoạn hình mở đầu. Và để ý màu xanh lá: có một cảnh trong căn phòng khách sạn ngập ánh đèn xanh hắt vào từ bên ngoài, cả khuôn hình như một giấc mơ. Đó là cảnh mà người mê phim hay nhắc tới nhất khi nói về Vertigo.

Những thứ Hitchcock dùng đi dùng lại

Xem vài phim của ông, bạn sẽ thấy những mô típ quay lại như chữ ký. Nhận ra chúng là một niềm vui riêng của người xem nhiều.

  • Người vô tội bị nghi oan: một người bình thường bỗng bị coi là thủ phạm và phải tự chứng minh mình trong sạch, vừa chạy trốn vừa điều tra.
  • Cầu thang: rất nhiều cảnh căng thẳng của ông diễn ra trên cầu thang, nơi người ta đi lên chỗ chưa biết hoặc đi xuống chỗ không thoát được. Để ý cầu thang trong ngôi nhà trên đồi của Psycho và tháp chuông của Vertigo.
  • Đồ vật nhỏ mang mối nguy: một chiếc chìa khoá, một chiếc cốc, một chiếc bật lửa. Máy quay hay tiến sát vào những vật này để báo cho bạn biết chúng quan trọng trước khi nhân vật hiểu ra.
  • Nhân vật nữ điềm tĩnh, sang trọng mà bí ẩn: họ thường giữ một bí mật mà cả phim xoay quanh.
  • Cái nhìn: nhân vật nhìn, máy quay cho thấy điều họ nhìn, rồi quay lại khuôn mặt họ. Nhịp ba hình ấy là bộ khung của rất nhiều cảnh hồi hộp.

Khi đã thuộc các mô típ này, bạn xem phim nào của ông cũng sẽ thấy mình đang chơi một trò đối đáp với đạo diễn: đoán trước điều ông định làm, rồi xem ông có đánh lừa mình không. Thường thì ông thắng, và đó là phần vui nhất.

Hiểu lầm và một trò chơi nhỏ

Hay nhầm: Hitchcock làm phim kinh dị. Ông chủ yếu làm phim hồi hộp. Psycho gần với kinh dị, nhưng phần lớn phim của ông là chuyện người bình thường bị cuốn vào một vụ việc, có cả hài và tình cảm. Gọi ông là bậc thầy hồi hộp thì đúng hơn.

Hay nhầm: phim cũ thì không còn sợ. Nhiều người trẻ xem Psycho lần đầu vẫn giật mình, vì phim không dựa vào hiệu ứng mà dựa vào nhịp và thông tin. Hai thứ ấy không lỗi thời.

Hay nhầm: biết trước kết thì xem lại hết hay. Với Hitchcock thì ngược lại. Vì ông dựa vào hồi hộp chứ không chỉ bất ngờ, xem lại khi đã biết chuyện vẫn căng thẳng, có khi còn căng hơn vì bạn biết điều sắp tới. Lần xem thứ hai là lúc tốt nhất để nhìn kỹ cách dựng và cách đặt máy.

Trò chơi: tìm Hitchcock trong phim. Hitchcock có thói quen tự xuất hiện thoáng qua trong phim của mình, như một người qua đường, một người đứng chờ, một ông lên xe buýt. Người xem lâu năm coi việc tìm ông là trò chơi. Mẹo: ông thường xuất hiện sớm, để khán giả khỏi mất tập trung cả phim chỉ để tìm.

Tự tập và xem tiếp

Bài tập mười phút: chọn cảnh lái xe trong đêm mưa ở đầu Psycho. Xem một lần tắt tiếng, rồi một lần chỉ nghe không nhìn. Tự hỏi: nỗi lo của nhân vật đến từ hình ảnh hay từ tiếng đàn, và nếu thay bằng một bản nhạc vui thì cảnh còn đáng sợ không? Bài tập này cho thấy âm nhạc gánh bao nhiêu phần việc trong phim hồi hộp.

Phim Hitchcock rất hợp xem ở rạp nhỏ hoặc buổi chiếu tập thể, vì nỗi sợ lan truyền: cả phòng cùng nín thở, cùng giật mình. Ở nhà, tắt đèn, xem cùng một hai người bạn, và đừng đọc bất kỳ tóm tắt nào trước.

Xem tiếp: Bắc tây bắc (North by Northwest) cho một cuộc rượt đuổi sôi động có pha hài, Những con chim (The Birds) cho nỗi sợ đến từ những thứ bình thường nhất. Nếu thích bàn chuyện dựng phim, quay lại Công dân Kane để so cách hai đạo diễn dùng máy quay kể chuyện.

Câu hỏi thường gặp

Người mới nên xem phim Hitchcock nào đầu tiên?

Cửa sổ sau là lựa chọn dễ nhất, vì có chuyện tình, chút hài và nhịp hồi hộp tăng dần. Sau đó xem Psycho để thấy sức mạnh của dựng phim, rồi mới tới Vertigo khi đã quen nhịp chậm của phim cũ.

Psycho có đáng sợ với người xem bây giờ không?

Phim không có nhiều cảnh máu me như phim kinh dị bây giờ, nhưng vẫn làm nhiều người giật mình vì cách dựng và nhạc. Phim hợp người lớn, thiếu niên lớn nên xem cùng người lớn. Trẻ nhỏ không nên xem.

Hồi hộp và bất ngờ khác nhau thế nào?

Bất ngờ là khi người xem không biết trước, giật mình trong vài giây. Hồi hộp là khi người xem biết trước mối nguy mà nhân vật chưa biết, rồi phải ngồi chờ. Hitchcock thích hồi hộp hơn vì nó giữ người xem căng thẳng lâu hơn.

Cú máy dolly zoom là gì?

Là cách cho máy quay lùi ra xa trong lúc ống kính phóng to vào cùng lúc, nên vật ở giữa giữ nguyên cỡ còn khung cảnh xung quanh như co giãn. Vertigo dùng nó để tả cơn chóng mặt khi nhìn xuống từ trên cao.

Vì sao Vertigo được nhiều người làm phim đánh giá rất cao dù khán giả mới thấy chậm?

Vì phim đi sâu vào nỗi ám ảnh của một con người, dùng màu sắc, hình xoắn ốc và nhạc để đưa người xem vào trạng thái của nhân vật. Cái hay của nó lộ ra rõ hơn ở lần xem thứ hai, khi bạn đã biết chuyện và chỉ còn nhìn cách kể.

Có cần xem phim Hitchcock theo thứ tự ra đời không?

Không cần. Mỗi phim là một câu chuyện riêng, không nối nhau. Xếp theo độ dễ vào sẽ giúp bạn thích ông nhanh hơn, còn xem theo thời gian thì để dành cho khi đã mê và muốn thấy ông thay đổi thế nào.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138