TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Phim kinh điển và ngôn ngữ phim

Công dân Kane có gì hay: xem chiều sâu khuôn hình và lối kể bằng nhiều lời kể

Công dân Kane hay ở đâu: khuôn hình sâu thấy rõ cả người gần lẫn người xa, góc máy thấp thấy trần nhà, đời một người kể qua năm lời kể khác nhau.

Jade-lit dark screening room, a Vietnamese university student in a jade green shirt writes in a blank notebook on her knee, over-the-shoulder view toward a glowing blank screen

Công dân Kane (Citizen Kane) hay vì nó kể đời một người đàn ông quyền lực bằng cách cho năm người quen kể lại năm mảnh khác nhau, và vì khuôn hình của nó sâu tới mức người đứng gần máy và người đứng tận cuối phòng đều rõ nét, để bạn tự chọn nhìn ai. Phim của Orson Welles, người vừa đạo diễn vừa đóng vai chính, thường được giới làm phim nhắc tới như một cuốn sách giáo khoa về cách đặt máy.

Nhưng một cuốn sách giáo khoa thì nghe đã thấy buồn ngủ. Bài này đi thẳng vào những cảnh cụ thể bạn nên chờ, những chỗ mắt nên nhìn trong khuôn hình, và những câu hỏi người mới hay đặt ra khi xem xong: phim có gì mà được nhắc mãi, cái chữ bí ẩn ở đầu phim là gì, và có cần biết lịch sử báo chí Mỹ để hiểu không.

Phim kể chuyện gì, nói gọn không lộ kết

Phim mở ra bằng cái chết của Charles Foster Kane, một ông trùm báo chí giàu có, trong một toà lâu đài đồ sộ và lạnh lẽo. Trước khi chết, ông thốt ra đúng một chữ. Ngay sau đó là một đoạn phim thời sự tóm tắt đời Kane theo kiểu bản tin ngày ấy: tài sản, những tờ báo, những cuộc hôn nhân, những lần tranh cử. Những người làm bản tin thấy đoạn phim ấy chưa nói được gì, và một phóng viên được giao đi tìm xem chữ cuối cùng kia nghĩa là gì.

Phần còn lại của phim là chuyến đi của người phóng viên ấy. Anh gặp người từng quản lý tài sản cho Kane, người bạn thân thời trẻ, người vợ thứ hai, người quản gia, và đọc hồi ký của người giám hộ thời thơ ấu. Mỗi người kể một quãng đời, nhìn từ chỗ đứng của họ. Phóng viên gần như không bao giờ được thấy mặt rõ, anh chỉ là cái cớ để những người kia nói.

Bài này không nói chữ bí ẩn ấy nghĩa là gì. Phim trả lời vào phút chót, và câu trả lời ấy chỉ có sức nặng khi bạn đi trọn đường cùng người phóng viên.

Chiều sâu khuôn hình: nhìn gì trong một cảnh

Mọi lớp trong khuôn hình đều rõ nét. Phim thời đó thường chỉ lấy nét vào nhân vật đang nói, phía sau mờ đi. Công dân Kane cùng nhà quay phim Gregg Toland làm ngược lại: tiền cảnh, trung cảnh và hậu cảnh cùng sắc nét. Nhờ vậy một cảnh có thể chứa hai ba hành động cùng lúc mà không cần cắt.

Cảnh cậu bé chơi tuyết ngoài cửa sổ. Đây là cảnh nên xem kỹ nhất. Trong một căn phòng, mẹ của Kane ký giấy giao con cho người giám hộ. Qua khung cửa sổ ở tận phía sau, cậu bé đang chơi đùa trong tuyết, không biết đời mình vừa bị quyết định. Bạn nhìn thấy người lớn bàn bạc ở gần và đứa trẻ vô tư ở xa trong cùng một hình, nỗi buồn tự đến mà không cần ai nói ra.

Người đứng ở đâu nói lên ai đang nắm quyền. Để ý vị trí các nhân vật trong khuôn hình. Người đứng gần máy, to lớn, thường là người đang áp đảo; người nhỏ xíu ở phía sau là người đang bị gạt ra ngoài. Khi quan hệ giữa Kane và những người quanh ông thay đổi, vị trí của họ trong khung hình cũng đổi theo.

Phòng ốc to dần, người nhỏ dần. Càng về cuối phim, những căn phòng trong lâu đài càng rộng và trống. Người vợ ngồi ghép hình bên lò sưởi trông bé tí giữa không gian mênh mông. Không cần lời thoại nào để bạn hiểu cuộc hôn nhân ấy đã lạnh ra sao.

Góc máy thấp và những trần nhà

Một điều lạ khi xem lần đầu là bạn thấy rất nhiều trần nhà. Phim thời ấy hiếm khi để lộ trần, vì trường quay thường để trống phía trên cho đèn và micro. Ở Công dân Kane, nhiều cảnh được quay từ góc rất thấp, máy đặt gần sàn nhìn lên, nên trần phòng hiện ra phía trên đầu nhân vật. Để làm được, đoàn phim phải dựng trần bằng vải để micro giấu phía trên.

Góc máy thấp làm Kane trông cao lớn, đầy uy thế. Nhưng trần nhà ngay trên đầu lại tạo cảm giác bị đè nặng, như căn phòng đang ép lấy ông. Cảnh nổi tiếng là cuộc cãi vã giữa Kane và người bạn thân sau một lần tranh cử thất bại: máy quay gần như nằm dưới sàn, hai người đàn ông đứng cao vút, và căn phòng trống vắng xung quanh.

Khi xem, thử để ý xem lúc nào máy nhìn lên, lúc nào máy nhìn xuống. Nhìn lên thường khi nhân vật đang mạnh hoặc đang tự cho mình là mạnh; nhìn xuống thường khi họ đang yếu đi. Đây là một bài tập nhỏ nhưng sau khi tập với phim này, bạn sẽ nhận ra trò ấy ở rất nhiều phim khác.

Năm lời kể, năm Kane khác nhau

Cấu trúc phim giống một bức chân dung ghép từ nhiều mảnh. Mỗi người kể chỉ biết một quãng và nhìn Kane theo tình cảm riêng của mình.

  • Hồi ký người giám hộ: Kane lúc nhỏ và lúc mới lớn, một cậu con nhà giàu ương bướng, thích làm trái ý người lớn.
  • Người quản lý tài sản: Kane thời làm báo hăng hái, đầy ý tưởng, coi tờ báo như món đồ chơi lớn và cũng như một sứ mệnh.
  • Người bạn thân: Kane có tài nhưng dần trượt khỏi những lời hứa của chính mình, quan hệ hai người rạn từng chút.
  • Người vợ thứ hai: Kane muốn biến vợ thành ca sĩ opera dù cô không hợp, sự chiều chuộng dần thành áp đặt.
  • Người quản gia: Kane những năm cuối trong toà lâu đài, giữa đồ sưu tầm chất đống và những căn phòng trống.

Năm mảnh ghép không khớp nhau hoàn toàn. Có chuyện được hai người kể lại từ hai phía, và bạn thấy cùng một sự việc mà mỗi người nhớ một màu. Cái hay là phim không bắt bạn chọn ai đúng; nó để bạn hiểu rằng một đời người không ai kể trọn được, kể cả những người gần nhất.

Cảnh bữa sáng: một cuộc hôn nhân trong vài phút

Nếu chỉ có thời gian xem lại một cảnh, hãy chọn cảnh bữa sáng của Kane và người vợ đầu. Phim nối nhiều bữa sáng cách nhau nhiều năm bằng những cú lia máy nhanh. Ở bữa đầu, hai người ngồi sát nhau, nói chuyện ngọt ngào. Qua mỗi lần chuyển, họ ngồi xa dần, lời nói ngắn dần, câu đùa thành câu mỉa. Đến bữa cuối, mỗi người cầm một tờ báo, chiếc bàn dài ra như một khoảng trống.

Cảnh này dạy cho người mới một điều cơ bản của dựng phim: thời gian trên màn hình không cần trùng với thời gian thật. Nhiều năm được nén lại trong vài phút nhờ lặp lại một tình huống và thay đổi chi tiết. Bạn hiểu cả một quá trình xa cách mà không cần ai giải thích. Để ý thêm cách đổi quần áo, đổi kiểu tóc, và độ dài chiếc bàn qua mỗi lần cắt.

Câu hỏi người mới hay đặt sau khi xem

Phim có gì mà người ta nhắc mãi? Không phải vì nó có một cốt truyện ly kỳ, mà vì nó dồn vào một bộ phim rất nhiều cách làm mới cùng lúc: khuôn hình sâu, góc máy thấp, kể chuyện bằng nhiều lời kể, chuyển cảnh bằng âm thanh. Nhiều kỹ thuật không do phim này phát minh, nhưng cách chúng được dùng cùng nhau để kể về một con người thì gây ấn tượng mạnh với các thế hệ đạo diễn sau.

Có cần biết lịch sử báo chí Mỹ không? Không cần. Thỉnh thoảng có những chi tiết về tranh cử, báo chí của thời đó, nhưng câu chuyện chính là chuyện một người có tất cả mà vẫn trống rỗng. Ai từng thấy một người thân càng giàu càng cô độc đều hiểu được.

Phim có âm thanh gì đáng để ý? Có. Welles từng làm kịch truyền thanh nên rất giỏi dùng tiếng động. Nhiều lần phim chuyển cảnh bằng âm thanh: một câu nói bắt đầu ở cảnh này và kết thúc ở cảnh khác cách nhiều năm, hoặc tiếng vỗ tay của một người nối sang tiếng vỗ tay của cả đám đông. Thử nhắm mắt nghe vài đoạn, bạn sẽ thấy âm thanh trong phòng lớn vang và rỗng ra sao, đúng với những căn phòng mênh mông của Kane.

Vì sao xem lần đầu thấy hơi lạnh? Vì phim cố ý giữ khoảng cách với Kane. Bạn không được ở trong đầu ông, chỉ được nghe người khác kể. Cảm giác lạnh ấy là chủ ý: phim muốn bạn đứng ở vị trí của người phóng viên, tò mò mà không bao giờ chạm tới được.

Tự tập mười phút và xem gì tiếp

Bài tập: chọn cảnh cậu bé chơi tuyết, xem một lần bình thường, rồi xem lại và tắt tiếng. Lần hai, chỉ nhìn ba lớp trong khuôn hình: ai ở gần, ai ở giữa, ai ở xa. Tự hỏi: ai đang quyết định, ai bị quyết định, và máy quay đứng về phía ai? Sau đó làm tương tự với cảnh bữa sáng, chỉ để ý khoảng cách giữa hai người qua mỗi lần cắt.

Nếu thích lối khuôn hình sâu và người đứng xa gần mang ý nghĩa, hãy xem tiếp các phim khác của Orson Welles có bản phục chế tốt. Nếu thích lối kể bằng nhiều lời kể, Rashomon của Kurosawa đẩy ý ấy tới mức các lời kể mâu thuẫn hẳn nhau. Nếu thích cách dựng nén thời gian, các phim của Hitchcock là bước tiếp theo hợp lý.

Phim này nên xem trên màn hình lớn và trong phòng tối, vì nhiều chi tiết nằm ở hậu cảnh. Xem ở buổi chiếu của một câu lạc bộ phim càng tốt: sau phim, người ta hay ở lại bàn về chữ bí ẩn kia, và nghe người khác kể mình đã nhìn thấy gì là một cách học xem phim rất nhanh.

Câu hỏi thường gặp

Công dân Kane có khó xem với người mới không?

Không khó như tiếng tăm của nó. Phim kể theo dạng đi điều tra, có câu hỏi rõ ràng dẫn dắt từ đầu tới cuối, nên người xem luôn biết mình đang chờ điều gì. Phần khó chỉ là thói quen nhìn phim đen trắng và nhịp thoại nhanh của phim Mỹ thời ấy.

Chữ cuối cùng Kane nói có ý nghĩa gì?

Phim trả lời ở cảnh cuối, và tốt nhất là bạn tự xem để thấy. Điều nói trước được là câu trả lời không phải một bí mật ly kỳ mà là một chi tiết rất đời, và nó gợi lại cảnh đầu tiên trong tuyết mà bạn đã xem.

Chiều sâu khuôn hình là gì, nói dễ hiểu?

Là cách quay để cả những thứ ở gần máy lẫn những thứ ở xa đều rõ nét trong cùng một hình. Nhờ vậy người xem tự chọn nhìn vào đâu, và đạo diễn có thể đặt hai câu chuyện trong cùng một khuôn hình thay vì phải cắt qua lại.

Vì sao trong phim hay thấy trần nhà?

Vì nhiều cảnh được quay từ góc rất thấp nhìn lên. Phim thời đó ít khi để lộ trần, nên chi tiết này gây chú ý. Trần nhà làm nhân vật trông vừa to lớn vừa như bị đè nén, đúng với một người có quyền lực mà mất dần tự do.

Nên xem bản lồng tiếng hay bản phụ đề?

Nên xem bản tiếng gốc có phụ đề. Giọng nói và nhịp thoại của các diễn viên là một phần quan trọng của phim, nhiều cảnh người ta nói chồng lên nhau rất nhanh. Bản lồng tiếng thường làm mất cái nhịp ấy.

Xem Công dân Kane xong nên xem phim gì tiếp?

Nếu thích lối kể nhiều góc nhìn, xem Rashomon. Nếu thích khuôn hình và cách đặt máy, xem các phim khác của Orson Welles. Nếu muốn một phim đen trắng dễ chịu hơn để nghỉ, Casablanca là lựa chọn tốt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138