TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Phim kinh điển và ngôn ngữ phim

Câu chuyện Tokyo của Ozu: xem góc máy thấp và nỗi buồn không ai nói ra

Câu chuyện Tokyo của Ozu kể chuyện cha mẹ già lên thăm con ở thủ đô: xem máy quay đặt thấp, cảnh chuyển lặng và nỗi buồn tích lại qua từng bữa cơm.

Lemon yellow blouse on a Vietnamese daughter sitting beside her elderly father at an outdoor rooftop screening at night, string lights overhead, both seen from behind, calm mood

Câu chuyện Tokyo (Tokyo Story) của Ozu Yasujiro kể chuyện một cặp vợ chồng già từ một thị trấn ven biển lên Tokyo thăm các con đã lập gia đình, và dần nhận ra con cái quá bận để dành thời gian cho mình; người tử tế nhất với hai ông bà lại là cô con dâu goá chồng. Phim không có biến cố lớn, không có kẻ xấu, máy quay gần như không chuyển động, nhưng nhiều người xem xong ngồi lặng rất lâu.

Phim này nằm ở nấc cần kiên nhẫn trong các phim kinh điển, không phải vì khó hiểu mà vì nó đòi bạn chậm lại. Bài này chỉ cách xem: vì sao máy quay đặt thấp, những cảnh chuyển không người có tác dụng gì, nhìn diễn viên ra sao khi họ nói thẳng vào máy, và vì sao người Việt xem phim Nhật này lại thấy như chuyện nhà mình.

Chuyện phim, gọn và không lộ kết

Ông Shukichi và bà Tomi sống cùng cô con gái út ở thị trấn Onomichi. Hai ông bà quyết định đi một chuyến xa lên Tokyo thăm con. Người con trai cả là bác sĩ mở phòng khám nhỏ ở ngoại ô, người con gái mở tiệm làm tóc. Ai cũng mừng khi cha mẹ tới, nhưng chỉ được một hai ngày là bắt đầu thấy vướng: bệnh nhân, khách hàng, con cái, nhà chật.

Hai người con bàn nhau gửi cha mẹ đi nghỉ ở một khu suối nước nóng, nghe thì như quà, thật ra là để rảnh tay. Khu nghỉ ồn ào khách trẻ, hai ông bà mất ngủ. Người duy nhất xin nghỉ làm đưa hai ông bà đi thăm thành phố là Noriko, vợ của người con trai thứ đã mất trong chiến tranh. Cô sống một mình trong căn hộ nhỏ, nghèo hơn các anh chị chồng, nhưng tiếp đãi hai ông bà với tất cả sự chu đáo.

Phần còn lại của phim, bài này không kể. Chỉ nên biết rằng nửa sau có một sự việc khiến cả gia đình phải tụ họp, và chính ở đó những điều không ai nói ra suốt nửa đầu dần hiện lên.

Máy quay đặt thấp: vì sao và nhìn gì

Máy ngang tầm người ngồi trên chiếu. Ozu thường đặt máy quay thấp, gần ngang tầm mắt một người đang ngồi trên chiếu tatami. Trong nhà kiểu Nhật, người ta ngồi bệt nên đó là tầm nhìn tự nhiên nhất. Kết quả là bạn như một vị khách ngồi trong góc phòng, lặng lẽ quan sát gia đình ấy, không đứng trên cao nhìn xuống họ.

Máy gần như không di chuyển. Phần lớn cảnh quay đứng yên. Không lia, không đẩy tới, không bay lượn. Người đi vào khung, người đi ra khung, còn khung thì ở lại. Ban đầu bạn thấy lạ, sau một lúc bạn sẽ thấy yên, như ngồi trong một căn phòng thật.

Khuôn hình gọn như tranh. Cửa trượt, khung cửa sổ, hành lang chia khuôn hình thành những ô vuông vức. Nhân vật thường được đặt trong những ô ấy, cân đối, như những hình người trong một bức tranh khắc gỗ. Thử tạm dừng ở vài cảnh bất kỳ, bạn sẽ thấy gần như cảnh nào cũng đẹp như một bức ảnh được dàn dựng cẩn thận.

Diễn viên nói thẳng vào máy. Khi hai người trò chuyện, Ozu hay quay mỗi người nhìn gần như thẳng vào ống kính, thay vì nhìn chếch sang người kia như phim thông thường. Bạn có cảm giác chính mình đang bị hỏi chuyện. Lần đầu thấy hơi kỳ, nhưng chính cách này làm những lời rất bình thường như cảm ơn hay xin lỗi trở nên nặng ký.

Những cảnh không người giữa các đoạn

Giữa các đoạn truyện, Ozu thường chèn vài hình ảnh không có nhân vật: ống khói nhà máy, con thuyền trên mặt nước, dây phơi quần áo, một góc phố, mái ngói. Người nghiên cứu phim hay gọi đó là cảnh gối đầu, như chiếc gối giữa hai câu thơ. Người mới xem thường thấy thừa, muốn tua qua. Đừng tua.

Những cảnh này làm ba việc. Chúng cho bạn biết câu chuyện đang chuyển sang nơi khác mà không cần dòng chữ nào. Chúng cho bạn một quãng nghỉ để thấm cảnh vừa xem, như khoảng lặng giữa hai câu nhạc. Và chúng nhắc rằng đời sống vẫn trôi ở xung quanh, ống khói vẫn nhả khói, tàu vẫn chạy, bất kể một gia đình đang buồn hay vui.

Để ý những cảnh mở đầu và kết thúc ở Onomichi. Có những hình ảnh mặt nước, con thuyền, mái nhà xuất hiện ở đầu phim rồi quay lại ở cuối phim. Đặt chúng cạnh nhau, bạn sẽ thấy cùng một khung cảnh mà mang nghĩa khác hẳn, vì giữa hai lần ấy bạn đã đi cùng gia đình kia một chặng.

Mỗi người con, một cách thương cha mẹ

Phim không có ai xấu. Mỗi người con vẫn thương cha mẹ theo cách của mình, chỉ là đời sống chen vào. Bảng dưới giúp bạn nhìn từng người công bằng hơn khi xem.

Nhân vậtHọ làm gì cho cha mẹĐiều họ không làm được
Con trai cả, bác sĩĐón cha mẹ về nhà, lo chỗ ngủBỏ một buổi khám bệnh để đưa cha mẹ đi chơi
Con gái, chủ tiệm làm tócBàn chuyện chu đáo, tính toán thực tếChe giấu sự phiền lòng, nói năng hay xẵng
Noriko, con dâu goáXin nghỉ làm, đưa đi thăm phố, tiếp đãi trong căn hộ nhỏNói ra nỗi cô đơn của chính mình
Con gái út ở nhàỞ cạnh cha mẹ hằng ngàyHiểu vì sao các anh chị lại như vậy

Khi xem, cố gắng đừng phán xét vội. Ozu không vẽ ai thành người xấu; ông chỉ cho thấy khoảng cách tự nhiên sinh ra khi con cái lớn lên, có gia đình riêng, sống ở thành phố khác. Chính vì không ai xấu nên nỗi buồn càng thật.

Vì sao người Việt xem thấy gần

Câu chuyện cha mẹ ở quê lên thành phố thăm con là chuyện của rất nhiều gia đình Việt. Con cái đi học, đi làm ở thành phố lớn, cha mẹ ở lại quê. Một chuyến lên thăm, mang theo quà quê, ở được vài hôm thì thấy mình như làm phiền, rồi lặng lẽ xin về sớm. Ai từng đón cha mẹ lên căn hộ chật, hay từng là người cha người mẹ ngồi chờ con đi làm về, đều nhận ra mình đâu đó trong phim.

Nhiều chi tiết nhỏ cũng rất gần: những câu khách sáo giữa người trong nhà, bữa cơm dọn vội, cái quạt nan phe phẩy trong ngày hè, chuyện con dâu đối xử với nhà chồng. Phim cũng nói về sau chiến tranh, những gia đình mất người thân và người ở lại phải tự sống tiếp, điều mà nhiều gia đình Việt hiểu rất rõ.

Vì thế phim rất hợp xem cùng cha mẹ đã lớn tuổi. Không cần bình luận gì trong lúc xem. Sau phim, có khi chỉ một câu như cha mẹ có thấy giống nhà mình không, là đủ mở ra một cuộc trò chuyện mà bình thường khó bắt đầu. Với người trẻ đang sống xa nhà, phim lại là một lời nhắc nhẹ nhàng: gọi một cuộc điện thoại về quê, hỏi thăm cha mẹ dạo này ăn ngủ ra sao, là việc nhỏ mà nhiều nhân vật trong phim đã không kịp làm.

Hiểu lầm hay gặp

Hay nhầm: phim chậm là phim lê thê. Phim chậm nhưng không thừa. Mỗi cảnh đều có việc của nó, thường là cho thấy một khoảng cách nhỏ thêm ra giữa cha mẹ và con cái. Nếu bạn thấy buồn ngủ, có thể là vì xem quá khuya; phim này nên xem lúc tỉnh táo.

Hay nhầm: phim không có cảm xúc vì diễn viên ít biểu lộ. Diễn viên trong phim Ozu diễn rất tiết chế, nụ cười giữ trên môi kể cả lúc buồn. Nhưng chính sự kìm nén ấy làm khoảnh khắc cảm xúc bật ra, dù chỉ là một ánh mắt, trở nên rất mạnh.

Hay nhầm: phải hiểu văn hoá Nhật mới xem được. Biết thêm thì tốt, nhưng câu chuyện cha mẹ và con cái là chuyện chung của mọi gia đình. Người xem ở nhiều nước khác nhau đều nhận ra mình trong phim, và đó là lý do phim vẫn được nhắc tới rộng rãi.

Hay nhầm: phim trách con cái bất hiếu. Phim không đứng ra phán xét. Ngay cả nhân vật được thương nhất là Noriko cũng có lúc thú nhận mình không tốt như hai ông bà nghĩ, và người cha cũng tự nhận ngày trước mình từng có những lỗi với vợ con. Ozu nhìn mọi người bằng con mắt bao dung, và chính vì thế người xem thường nghĩ về bản thân mình nhiều hơn là trách nhân vật trên màn hình.

Tự tập và xem tiếp

Bài tập mười phút: chọn cảnh hai ông bà ngồi cạnh nhau ở khu suối nước nóng hoặc ở công viên. Để ý dáng ngồi của họ: hai người thường ngồi cùng một tư thế, cùng hướng nhìn, như hai hình in lặp. Tự hỏi: nếu tắt tiếng, chỉ nhìn dáng ngồi, mình đoán được hai người này đã sống với nhau bao lâu không? Ozu kể rất nhiều điều bằng cách đặt người cạnh nhau như vậy.

Phim này hợp xem ở một buổi chiếu ngoài trời hay một phòng yên tĩnh, xem liền một mạch, không điện thoại. Nếu xem ở nhà, tắt đèn trần, để âm lượng nhỏ vừa đủ, vì phim có nhiều quãng lặng và tiếng động nhỏ như tiếng quạt, tiếng tàu xa.

Xem tiếp: các phim khác của Ozu như Cuối xuân (Late Spring), nơi Setsuko Hara cũng đóng một cô con gái tên Noriko, cùng không khí gia đình lặng lẽ. Nếu muốn so sánh với một giọng phim gia đình khác, Kẻ cắp xe đạp cũng kể chuyện cha con sau chiến tranh nhưng trên đường phố ồn ào. Còn nếu muốn tìm cái lặng tương tự ở phim Việt, những phim đời thường về làng quê và gia đình là hướng đi đáng thử.

Câu hỏi thường gặp

Câu chuyện Tokyo có buồn không?

Có, nhưng là nỗi buồn nhẹ và sâu, không phải bi kịch ồn ào. Phim không cố làm bạn khóc, nhưng nhiều người xem xong vẫn nghĩ ngợi rất lâu, nhất là những ai đang sống xa cha mẹ.

Vì sao máy quay trong phim Ozu lại đặt thấp?

Vì Ozu muốn máy ở gần ngang tầm mắt người ngồi trên chiếu tatami trong nhà Nhật. Góc nhìn ấy tự nhiên, gần gũi, khiến người xem như một người khách ngồi cùng phòng chứ không phải người đứng cao quan sát.

Phim đen trắng và chậm như vậy có hợp với người trẻ không?

Hợp nếu bạn xem lúc tỉnh táo và có tâm trạng chậm lại. Nhiều người trẻ xem phim này sau khi đã đi làm xa nhà, và thấy nó nói đúng điều mình đang trải qua. Xem lúc mệt hay buồn ngủ thì khó vào hơn.

Có cần xem các phim khác của Ozu trước không?

Không cần. Câu chuyện Tokyo đứng riêng được và thường được coi là cửa vào tốt nhất với Ozu. Sau đó bạn có thể xem thêm các phim khác của ông, nhiều phim có diễn viên và đề tài lặp lại khá thú vị.

Nên xem phim này cùng ai?

Phim rất hợp xem cùng cha mẹ hoặc ông bà. Không cần giải thích gì trong lúc xem; sau phim, chỉ một câu hỏi nhỏ như thấy có giống nhà mình không là đủ mở ra một cuộc trò chuyện.

Cảnh không người giữa các đoạn có ý nghĩa gì?

Những hình ảnh ống khói, con thuyền, góc phố giúp chuyển cảnh mà không cần lời, cho người xem một quãng nghỉ để thấm, và nhắc rằng đời sống vẫn trôi quanh câu chuyện. Đừng tua qua, chúng là nhịp thở của phim.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138