TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Phim kinh điển và ngôn ngữ phim

2001: A Space Odyssey xem thế nào: hình, nhạc và những khoảng lặng dài

2001: A Space Odyssey của Kubrick kể bằng hình và nhạc nhiều hơn lời: xem theo bốn chặng, nghe nhạc valse giữa vũ trụ, để ý ánh đỏ của HAL.

Wide shot of a rooftop screening at night under string lights, a Vietnamese man in a midnight blue jacket lying on a beanbag, gazing at a softly glowing blank screen

2001: A Space Odyssey của Stanley Kubrick nên được xem như một bản nhạc có hình hơn là một câu chuyện có lời: phim chia làm bốn chặng, từ bầy vượn thời tiền sử tới chuyến tàu vũ trụ có chiếc máy tính HAL 9000, và phần lớn ý nghĩa nằm ở hình ảnh, nhạc cổ điển và những khoảng lặng dài chứ không ở lời thoại. Ai chờ một phim hành động không gian sẽ thấy chán; ai chịu thả mình theo nhịp sẽ có một trải nghiệm hiếm có.

Bài này chia phim thành bốn chặng để bạn biết mình đang ở đâu, chỉ những đoạn nhạc nên nghe, những hình ảnh nên chờ, và trả lời câu hỏi người mới nào cũng đặt: phim muốn nói gì. Phần cuối phim, bài này không giải thích, vì chính Kubrick muốn để mỗi người tự cảm.

Chuẩn bị trước khi bấm nút

Phim mở đầu bằng vài phút màn hình tối đen, chỉ có nhạc. Đó không phải lỗi bản phim mà là phần nhạc dạo, như trong nhà hát trước khi kéo màn. Giữa phim cũng có đoạn nghỉ. Biết trước hai điều này sẽ giúp bạn khỏi bối rối.

Phim nên xem trên màn hình to nhất có thể, trong phòng tối hoàn toàn. Rất nhiều cảnh là những vật thể nhỏ trôi giữa khoảng đen mênh mông, trên điện thoại chúng chỉ còn là những chấm sáng. Âm thanh cũng quan trọng: phim dùng sự im lặng tuyệt đối của vũ trụ và tiếng thở trong bộ đồ du hành như một thứ nhạc. Nếu có loa tốt hoặc tai nghe trùm tai, hãy dùng.

Cuối cùng, hãy chấp nhận trước rằng có những đoạn rất dài không có lời. Lời thoại đầu tiên đến khá muộn. Đừng coi đó là lúc nghỉ để lướt điện thoại, vì chính những đoạn không lời mới là phần Kubrick dụng công nhiều nhất. Nếu sợ mình buồn ngủ, chia phim thành hai tối, cắt đúng ở đoạn nghỉ giữa phim mà chính người làm phim đã đặt sẵn.

Bốn chặng của phim

Chia phim thành bốn chặng giúp người mới không lạc. Mỗi chặng có một không khí và một điều nên để ý riêng.

ChặngChuyện gì xảy raNên để ý
Bình minh loài ngườiMột bầy vượn người sống lay lắt giữa sa mạc, rồi một khối đá đen bí ẩn xuất hiệnKhông có lời, chỉ có tiếng kêu và gió; cảnh khúc xương tung lên trời
Hành trình lên Mặt TrăngCon người đã đi lại trong vũ trụ; một nhà khoa học tới Mặt Trăng xem một phát hiện bí mậtNhạc valse khi tàu vũ trụ ghép nối; cảnh sinh hoạt bình thường trong không gian
Chuyến tàu tới Sao MộcHai phi hành gia và chiếc máy tính HAL 9000 điều khiển một con tàu lớnÁnh đèn đỏ của HAL, giọng nói đều đều, tiếng thở trong bộ đồ du hành
Vượt qua vô tậnMột hành trình hình ảnh và âm thanh không giống bất cứ thứ gì trước đóMàu sắc, ánh sáng; đừng cố hiểu, hãy nhìn

Chặng thứ ba là chặng có câu chuyện rõ nhất và hồi hộp nhất, nhiều người mới thích phim nhờ chặng này. Nếu bạn thấy hai chặng đầu chậm, cứ kiên nhẫn: chúng chuẩn bị cho mọi thứ xảy ra sau đó.

Hình ảnh nên chờ

Cú cắt từ khúc xương sang con tàu. Cuối chặng đầu, một con vượn tung khúc xương lên trời. Khúc xương xoay tròn, rồi phim cắt thẳng sang một vật thể trôi trong vũ trụ có hình dáng gần giống. Chỉ một cú cắt nối hàng triệu năm. Đây là một trong những cú cắt được nhắc tới nhiều nhất trong lịch sử điện ảnh, và nó dạy một bài học: hai hình giống dáng đặt cạnh nhau nói được điều mà cả trang sách mới nói hết.

Khối đá đen. Một khối đá hình chữ nhật, đen tuyền, nhẵn bóng, xuất hiện vào những thời điểm then chốt. Phim không giải thích nó là gì. Để ý cách nó luôn được quay: thẳng đứng, im lặng, kèm một thứ âm nhạc hợp xướng nghe như tiếng rì rầm của rất nhiều giọng người. Cảm giác bất an đến từ chính sự im lặng của khối đá. Mỗi lần khối đá hiện ra, hãy đếm xem con người hay vượn người trong cảnh phản ứng ra sao: tò mò, sợ hãi, chạm tay vào. Cử chỉ chạm tay ấy lặp lại qua hàng triệu năm trong phim.

Ánh mắt đỏ của HAL. HAL 9000 là chiếc máy tính điều khiển con tàu. Nó không có khuôn mặt, chỉ có một ống kính tròn với ánh đỏ ở giữa. Giọng nói của HAL bình thản, lịch sự, không bao giờ cao giọng. Chính sự bình thản ấy làm chặng ba đáng sợ. Để ý những lúc máy quay nhìn từ góc của HAL: hình ảnh cong như qua mắt cá.

Cuộc sống bình thường trong không gian. Kubrick dành nhiều thời gian quay những việc rất thường: ăn bữa trưa từ khay, tập chạy vòng trong khoang tàu, gọi điện về nhà. Trông nhàm, nhưng chính chúng làm thế giới trong phim tin được, và làm nổi bật sự cô độc của con người giữa vũ trụ.

Khuôn hình của Kubrick: đối xứng, trắng và lạnh

Ngoài nhạc và những khoảng lặng, thứ làm 2001 có vẻ ngoài khác mọi phim cùng thời là cách Kubrick dựng khuôn hình. Rất nhiều cảnh được bố cục đối xứng gần như tuyệt đối: một hành lang chạy thẳng vào giữa khung, hai bên giống hệt nhau, nhân vật đứng ngay trục giữa. Mắt người xem bị kéo thẳng vào điểm tụ ở giữa, tạo cảm giác trật tự, chính xác, và có phần lạnh lẽo.

Màu sắc cũng góp phần. Nội thất các con tàu và trạm không gian thường trắng toát, sạch tới mức vô trùng, đèn chiếu đều không có bóng. Trên nền trắng ấy, vài mảng màu mạnh như chiếc ghế đỏ, ánh đèn đỏ của HAL nổi bật lên như một lời cảnh báo. Thử để ý xem màu đỏ xuất hiện ở đâu và vào lúc nào trong chặng ba.

So với khuôn hình gần gũi của phim gia đình, khuôn hình của Kubrick giữ người xem ở xa, như đang nhìn một thế giới hoàn hảo qua lớp kính. Cái lạnh ấy có chủ ý: con người trong phim đã quen với máy móc tới mức chính họ cũng trở nên ít cảm xúc, nói năng đều đều. Trớ trêu thay, nhân vật có vẻ lo lắng và giàu cảm xúc nhất ở chặng ba lại chính là chiếc máy tính.

Nghe gì: nhạc cổ điển thay cho nhạc phim

Thay vì nhờ người soạn nhạc phim riêng, Kubrick dùng nhiều bản nhạc cổ điển có sẵn. Mở đầu là phần đầu bản Also sprach Zarathustra của Richard Strauss: kèn đồng vang lên ba nốt chậm, rồi trống định âm đập dồn. Nhiều người đã nghe đoạn này trong quảng cáo, chương trình truyền hình mà không biết nó nổi tiếng nhờ phim này.

Đoạn tàu vũ trụ trôi tới trạm không gian và ghép nối đi cùng bản valse Dòng sông Danube xanh của Johann Strauss con. Nhạc khiêu vũ thế kỷ trước đặt giữa vũ trụ nghe kỳ lạ lúc đầu, rồi bạn nhận ra những con tàu đang thật sự khiêu vũ: chậm, xoay tròn, nhịp nhàng. Đừng nhầm hai nhà soạn nhạc: Richard Strauss và Johann Strauss là hai người khác nhau, không cùng gia đình.

Những cảnh có khối đá đen đi cùng các bản hợp xướng của nhà soạn nhạc György Ligeti, nghe như hàng trăm giọng người thì thầm, rên rỉ, không thành giai điệu rõ ràng. Đây là âm nhạc hiện đại, nghe lần đầu có thể thấy khó chịu, và đó đúng là tác dụng mong muốn.

Hiểu lầm và câu hỏi hay gặp

Phim muốn nói gì? Không có một câu trả lời duy nhất. Có thể hiểu phim nói về những bước ngoặt trong hành trình của loài người, từ lúc biết dùng công cụ tới lúc vươn ra vũ trụ, và về câu hỏi điều gì sẽ đến sau đó. Nhưng Kubrick cố ý để ngỏ, và mỗi người xem tự mang về một cách hiểu.

Hay nhầm: phim chán vì không có gì xảy ra. Có rất nhiều điều xảy ra, chỉ là được kể bằng hình chứ không bằng lời. Một cú cắt, một ánh đèn, một bản nhạc thay cho cả đoạn hội thoại. Khi đổi cách xem từ nghe chuyện sang nhìn hình, phim trở nên dày đặc.

Hay nhầm: phải đọc tiểu thuyết mới hiểu. Phim được phát triển cùng nhà văn Arthur C. Clarke, và cuốn sách của ông giải thích nhiều điều rõ hơn. Nhưng nên xem phim trước và để mình tự cảm, rồi mới đọc sách nếu tò mò. Đọc trước có khi làm mất cái bí ẩn mà phim muốn giữ.

Tự tập và xem tiếp

Bài tập mười phút: xem đoạn tàu vũ trụ ghép nối cùng bản valse, không xem phụ đề, không đọc gì. Sau đó tắt hình, chỉ nghe lại bản nhạc. Tự hỏi: hình ảnh đã đổi cảm giác của mình về bản nhạc thế nào, và bản nhạc đã đổi cảm giác về hình ảnh ra sao? Đây là bài tập hay nhất để hiểu hình và tiếng trong phim gánh vác cho nhau.

Phim cực kỳ hợp với một buổi chiếu ngoài trời ban đêm hay một rạp nhỏ: bầu trời thật phía trên, vũ trụ trên màn ảnh phía trước. Ở nhà, tắt hết đèn, xem cùng một người bạn kiên nhẫn. Không hợp với trẻ nhỏ vì nhịp chậm, nhưng thiếu niên thích khoa học thường mê phim này.

Xem tiếp: các phim khác của Kubrick, mỗi phim một thể loại khác nhau, đều có hình ảnh được tính toán tỉ mỉ. Nếu thích nhịp chậm và câu hỏi lớn, các phim khoa học viễn tưởng có lối kể trầm lặng là hướng đi hay. Nếu muốn nghỉ ngơi sau phim, quay lại một phim kể chuyện rõ ràng như Casablanca để cân bằng. Và nếu một năm sau bạn xem lại 2001, rất có thể bạn sẽ thấy những đoạn từng chán lại là những đoạn mình chờ đợi nhất, vì lần này mắt đã biết nhìn vào đâu.

Câu hỏi thường gặp

2001: A Space Odyssey có khó xem không?

Phim không khó hiểu về cốt truyện, nhưng đòi người xem kiên nhẫn với những đoạn dài không lời. Nếu xem trên màn hình lớn, trong phòng tối, và coi phim như nghe một bản nhạc có hình, nhiều người thấy dễ vào hơn hẳn.

Vì sao phim mở đầu bằng màn hình tối?

Đó là phần nhạc dạo trước khi phim bắt đầu, giống như trong nhà hát trước khi kéo màn. Nó giúp người xem lắng lại và bước vào không khí của phim. Không phải lỗi của bản phim, đừng tua qua.

HAL 9000 là gì?

HAL 9000 là chiếc máy tính điều khiển con tàu trong chặng thứ ba, nói chuyện bằng giọng bình thản và luôn hiện diện qua một ống kính có ánh đỏ. HAL thường được nhắc tới mỗi khi người ta bàn về máy móc thông minh trong phim.

Bản nhạc mở đầu phim là bài gì?

Đó là phần mở đầu bản Also sprach Zarathustra của nhà soạn nhạc Richard Strauss, với kèn đồng và trống định âm. Đoạn tàu vũ trụ ghép nối dùng bản valse Dòng sông Danube xanh của Johann Strauss con, một nhà soạn nhạc khác.

Có nên đọc giải thích đoạn kết trước khi xem không?

Không nên. Đoạn kết được làm để mỗi người tự cảm. Hãy xem trọn, nghĩ về nó một hai ngày, rồi mới đọc các cách hiểu khác nhau nếu tò mò. Đọc trước sẽ biến trải nghiệm thành việc kiểm tra đáp án.

Phim có hợp xem cùng con không?

Phim hợp với thiếu niên thích khoa học và vũ trụ, xem cùng cha mẹ. Trẻ nhỏ thường chán vì nhịp chậm và ít lời. Một số cảnh ở chặng ba có thể làm trẻ nhỏ sợ, nên người lớn xem trước để quyết định.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138