TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Phim kinh điển và ngôn ngữ phim

Cánh đồng hoang của Nguyễn Hồng Sến: xem mặt nước, bông súng và tiếng trực thăng

Cánh đồng hoang kể một gia đình nhỏ sống giữa đồng nước Đồng Tháp Mười: xem nhịp sống hằng ngày, khuôn hình mặt nước và tiếng động cơ báo trước hiểm nguy.

Ash grey shirt on an elderly Vietnamese woman sitting in the front row of a film club in a community room, projector beam overhead, side view in dim light

Cánh đồng hoang của đạo diễn Nguyễn Hồng Sến là phim đen trắng kể về một gia đình nhỏ gồm hai vợ chồng và đứa con thơ sống giữa vùng đồng nước Đồng Tháp Mười thời chiến tranh, lấy chính nhịp sống hằng ngày của họ, bắt cá, nấu cơm, ru con, nấp dưới nước khi máy bay trực thăng lướt qua, làm câu chuyện chính. Phim hay nhất ở chỗ cho bạn thấy con người bám đất, bám nước bền bỉ ra sao giữa hiểm nguy, kể bằng hình ảnh nhiều hơn bằng lời.

Bài này dành cho người chưa xem hoặc chỉ nhớ lờ mờ từ hồi nhỏ: phim kể gì (không lộ đoạn kết), nên nhìn gì trên những khuôn hình mặt nước mênh mông, nghe gì trong tiếng động cơ, vì sao một phim Việt về chiến tranh lại được nhiều thế hệ người xem nhắc tới như một tác phẩm điện ảnh đẹp, và xem cùng ông bà thì hỏi chuyện gì.

Phim kể gì, nói gọn không lộ kết

Giữa mùa nước nổi ở Đồng Tháp Mười, một đôi vợ chồng trẻ dựng căn chòi nhỏ trên một gò đất giữa đồng. Người chồng làm công việc dẫn đường, liên lạc cho lực lượng kháng chiến, thông thuộc từng lối nước, từng đám sậy. Người vợ lo cơm nước, chăm đứa con còn nhỏ, chèo xuồng đi bắt cá. Quanh họ chỉ có nước, cỏ, bông súng và bầu trời rộng.

Mối nguy đến từ trên trời. Những chiếc trực thăng thường xuyên bay tuần tra trên đồng, và căn chòi giữa đồng trống là cái đích dễ thấy. Cả gia đình phải sống với tiếng động cơ như sống với thời tiết: nghe, đoán, nấp, rồi lại tiếp tục bữa cơm dở dang. Phim theo họ qua những ngày như thế, có lúc yên bình đến lạ, có lúc căng như dây đàn.

Bài này không kể đoạn cuối. Chỉ nên biết phim kết bằng một hình ảnh mà rất nhiều người xem nhớ mãi, và hình ảnh ấy nói về con người ở cả hai phía của cuộc chiến. Xem trọn để tự cảm nhận, đừng đọc tóm tắt trước.

Một chút bối cảnh: mùa nước nổi và đồng nước

Người ở miền Bắc hay miền Trung có khi chưa hình dung được Đồng Tháp Mười. Đó là một vùng trũng rộng lớn ở đồng bằng sông Cửu Long, mỗi năm đến mùa nước nổi thì nước tràn đồng, ngập mênh mông tới tận chân trời. Nhà cửa thường dựng trên gò cao hoặc trên cọc, đi lại bằng xuồng, sống nhờ cá, tôm, rau dại theo con nước. Hiểu điều này, bạn sẽ thấy căn chòi giữa đồng trong phim không phải cảnh dựng cho đẹp mà là cách sống thật của người vùng ấy.

Đồng nước vừa là nơi nuôi sống con người vừa là nơi khó sống nhất khi có chiến tranh: không có rừng rậm để che, không có hầm sâu vì nước ngập, chỉ có sậy, lau và mặt nước. Muốn ẩn mình thì phải hiểu từng con rạch, từng đám cỏ. Người chồng trong phim giỏi chính vì anh thuộc cánh đồng như thuộc lòng bàn tay.

Một mẹo khi xem: để ý mực nước trong các cảnh. Nước dâng hay rút cho bạn biết thời gian trôi qua, và cũng thay đổi cách gia đình sinh hoạt. Những người từng sống ở vùng sông nước miền Tây thường nhận ra ngay những chi tiết này, và họ xem phim với một cảm giác rất khác người ở phố.

Nhìn gì trên khuôn hình

Mặt nước chiếm gần trọn khung. Nhiều cảnh được quay ở khuôn hình rộng, đường chân trời thấp, mặt nước và bầu trời chiếm gần hết. Căn chòi, chiếc xuồng, con người chỉ là những chấm nhỏ. Cách đặt khung ấy cho thấy gia đình nhỏ bé và trơ trọi ra sao giữa thiên nhiên, cũng như giữa hiểm nguy.

Ánh sáng trên mặt nước đen trắng. Phim đen trắng nên mọi thứ dựa vào độ sáng tối. Mặt nước lúc nắng gắt gần như trắng loá, lúc chiều xuống thì xám bạc, ban đêm đen thẳm. Thử để ý cách ánh sáng thay đổi theo giờ trong ngày; nó cho bạn biết thời gian trôi mà không cần đồng hồ.

Bông súng, đám sậy, con cá. Phim dành nhiều khung cận cho những thứ rất nhỏ của đồng nước: bông súng nở, đám sậy rung, con cá giãy trong tay. Những chi tiết ấy không làm câu chuyện tiến lên, nhưng làm cho cánh đồng trở thành một nhân vật, vừa nuôi sống con người vừa che chở họ.

Khoảng cách giữa trên cao và dưới thấp. Để ý những lúc phim chuyển góc nhìn từ dưới mặt nước lên bầu trời và ngược lại. Từ dưới nhìn lên, chiếc trực thăng là mối đe doạ khổng lồ. Từ trên nhìn xuống, cánh đồng mênh mông và con người gần như vô hình. Hai góc nhìn đặt cạnh nhau là cách phim kể về cuộc chiến mà không cần lời giải thích.

Nghe gì: tiếng động cơ là một nhân vật

Nếu chỉ được để ý một thứ khi xem, hãy chọn âm thanh. Tiếng động cơ trực thăng xuất hiện từ xa, nhỏ, rồi lớn dần. Bạn sẽ thấy mình căng tai lên cùng nhân vật, cố đoán xem nó đang tới gần hay đi xa. Khi tiếng ấy tắt hẳn, tiếng ếch nhái, tiếng nước vỗ, tiếng đứa trẻ ê a quay trở lại, và bạn thở ra cùng gia đình kia.

Sự đối lập giữa tiếng máy và tiếng đồng là bộ khung âm thanh của cả phim. Tiếng máy là chiến tranh; tiếng đồng là đời sống. Phim không cần nhạc dồn dập để tạo căng thẳng, chỉ cần để tiếng động cơ dâng lên trong một khuôn hình yên lặng là đủ.

Cũng nên nghe những lời ru, những câu hò ngắn ngân lên giữa đồng nước. Chúng xuất hiện ở những lúc yên bình hiếm hoi và làm người xem nhận ra gia đình này đang cố giữ một đời sống bình thường, ru con ngủ, nói chuyện vui, giữa lúc mọi thứ xung quanh đều bất thường.

Những đoạn nên chờ, theo thứ tự

Không lộ kết, đây là những kiểu cảnh đáng xem chậm lại.

  1. Những cảnh mở đầu: nhịp sống thường ngày giữa đồng, bắt cá, nấu ăn, chăm con. Nhớ cảm giác yên bình này vì nó sẽ bị thử thách suốt phim.
  2. Lần đầu trực thăng xuất hiện: để ý cả nhà phản ứng thế nào, ai làm gì trước, những thói quen đã thành phản xạ.
  3. Những cảnh nấp dưới nước: máy quay ở sát mặt nước, bạn như nín thở cùng nhân vật. Đây là những đoạn căng thẳng nhất mà không cần một tiếng súng.
  4. Những lúc hai vợ chồng trò chuyện riêng: ít lời, nhiều ánh mắt. Phim kể tình vợ chồng bằng những việc làm cho nhau hơn là lời nói.
  5. Đoạn cuối: xem liền một mạch, ở lại vài phút sau khi phim hết để nghĩ về hình ảnh cuối cùng.

Sau khi xem, quay lại cảnh mở đầu. So nhịp sống ở đầu phim và ở cuối phim, bạn sẽ thấy cuộc chiến đã lấy đi những gì của một gia đình chỉ mong được sống bình thường.

Vì sao được coi là phim Việt kinh điển

Kể chiến tranh qua đời thường. Thay vì những trận đánh lớn, phim chọn một gia đình và những việc nhỏ nhất của họ. Cách kể ấy làm cho người xem ở bất kỳ đâu cũng hiểu được, vì ai cũng biết thương một đứa bé, một bữa cơm, một mái nhà.

Hình ảnh mang chất thơ. Khuôn hình mặt nước, bông súng, bầu trời được quay với sự chăm chút của người yêu cảnh vật. Nhiều khung hình có thể tách ra như những bức ảnh đen trắng đẹp. Đó là lý do người ta nhắc tới phim như một tác phẩm điện ảnh, không chỉ một câu chuyện cảm động.

Giọng phim chừng mực. Phim không la hét, không giảng giải. Nó để hình ảnh và âm thanh tự nói, và đoạn kết cho thấy cái nhìn rộng về con người. Chính sự chừng mực ấy làm phim giữ được sức nặng qua nhiều thế hệ khán giả.

Hiểu lầm hay gặp

Hay nhầm: phim chiến tranh thì toàn đánh nhau. Cánh đồng hoang gần như không có trận đánh. Phần lớn thời lượng là đời sống thường ngày, và chính vì vậy những giây phút nguy hiểm mới trở nên đáng sợ. Ai chờ cảnh hành động sẽ thấy lạ; ai xem như một phim về gia đình sẽ thấy cuốn.

Hay nhầm: phim cũ của Việt Nam thì kỹ thuật kém, không đáng xem. Điều kiện làm phim thời ấy còn thiếu thốn, nhưng cách đặt khung, dùng ánh sáng tự nhiên và âm thanh trong phim cho thấy tay nghề vững. Nhiều khuôn hình mặt nước trong phim được người làm phim trẻ bây giờ vẫn xem lại để học.

Hay nhầm: phim chỉ kể một phía. Không lộ kết, chỉ nên biết rằng phim có những khoảnh khắc nhìn sang phía bên kia, những con người cũng có gia đình đang chờ ở nhà. Chính cái nhìn rộng ấy làm phim được nhiều khán giả ở các nước khác nhau đón nhận.

Xem cùng ông bà và tự tập

Với nhiều gia đình Việt, đây là phim nên xem cùng ông bà. Có những người lớn tuổi từng xem phim này ở rạp, ở bãi chiếu ngoài trời thời trước, có người từng sống ở vùng sông nước. Sau phim, thử hỏi ông bà: hồi đó ông bà xem phim ở đâu, mùa nước nổi ngày xưa ra sao, người ta dựng nhà, bắt cá thế nào. Những câu chuyện ấy làm bộ phim sống thêm một lần nữa trong nhà bạn.

Bài tập mười phút: chọn một cảnh trực thăng đến gần. Xem một lần bình thường, rồi xem lại và nhắm mắt, chỉ nghe. Tự hỏi: mình biết chiếc máy bay ở gần hay xa nhờ đâu, và cảm giác sợ đến trước khi thấy hay sau khi nghe? Bài tập này cho thấy âm thanh làm việc nhiều thế nào trong phim.

Xem tiếp: các phim Việt kinh điển khác như Em bé Hà Nội, Chị Tư Hậu, hay những phim đời thường của đạo diễn Đặng Nhật Minh như Thương nhớ đồng quê. Nếu muốn so với phim nước ngoài cũng kể chuyện người thường giữa hoàn cảnh khó, Kẻ cắp xe đạp là lựa chọn hợp. Nên tìm bản phim từ nguồn có bản quyền, vì phim cũ đã được phục chế sẽ cho thấy rõ những tầng xám của mặt nước.

Câu hỏi thường gặp

Cánh đồng hoang kể về chuyện gì?

Phim kể về một gia đình nhỏ gồm hai vợ chồng và đứa con sống trong căn chòi giữa đồng nước Đồng Tháp Mười thời chiến tranh. Họ vừa giữ nếp sống hằng ngày vừa tìm cách tránh những chiếc trực thăng tuần tra trên đồng.

Phim có nhiều cảnh bạo lực không?

Phim có những cảnh căng thẳng và nguy hiểm vì đề tài chiến tranh, nhưng không phô bày bạo lực. Nỗi sợ chủ yếu đến từ âm thanh và sự chờ đợi. Thiếu niên xem cùng cha mẹ thì hợp, trẻ nhỏ nên có người lớn ngồi cạnh.

Vì sao phim đen trắng mà vẫn đẹp?

Vì người làm phim dùng ánh sáng trên mặt nước, bầu trời và cỏ cây để tạo ra nhiều tầng sáng tối. Không có màu, mắt người xem tập trung vào hình khối, đường chân trời và độ sáng, nên nhiều khuôn hình giống như những bức ảnh nghệ thuật.

Có cần biết lịch sử để hiểu phim không?

Không cần biết nhiều. Chỉ cần biết phim đặt trong thời chiến ở vùng đồng bằng sông nước miền Nam là đủ. Câu chuyện chính là chuyện một gia đình giữ lấy đời sống, ai xem cũng hiểu được.

Nên xem phim với ai?

Phim rất hợp xem cùng ông bà, cha mẹ, những người có thể kể thêm về vùng sông nước và về thời họ từng xem phim này. Xem ở buổi chiếu cộng đồng hay câu lạc bộ phim cũng hay, vì sau phim mọi người thường ở lại trò chuyện.

Xem xong nên xem phim Việt nào tiếp?

Có thể xem tiếp Em bé Hà Nội, Chị Tư Hậu, hoặc các phim đời thường của Đặng Nhật Minh như Thương nhớ đồng quê. Mỗi phim cho một góc nhìn khác về con người Việt Nam qua những thời kỳ khác nhau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138