TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Chèo, tuồng, cải lương kinh điển

Vở cải lương kinh điển cho người mới xem: bắt đầu từ đâu, nghe vọng cổ thế nào

Người mới xem cải lương nên bắt đầu từ vở nào, nhận ra vai đào mùi, kép độc ra sao, nghe câu vọng cổ và tiếng song lang thế nào để thấy vì sao khán giả rơi nước mắt.

A white-haired man in a silver grey shirt claps among an elderly audience in a small theatre hall, stage glow blurred beyond, low angle from the aisle

Người mới xem cải lương nên bắt đầu từ một vở tâm lý xã hội có cốt truyện gia đình dễ theo, như Lan và Điệp hay Đời cô Lựu, rồi mới sang các vở dã sử như Tiếng trống Mê Linh. Khi xem, hãy chờ câu vọng cổ: đó là lúc vở dừng lại để một nhân vật dốc hết lòng mình, và cũng là chỗ khán giả lâu năm vỗ tay nhiều nhất.

Cải lương ra đời ở Nam Bộ đầu thế kỷ 20, lớn lên từ đờn ca tài tử, và trong nhiều chục năm là thú giải trí của cả miền Nam. Với người trẻ hôm nay, cải lương có khi bị coi là sến, là chậm. Nhưng xem đúng cách, bạn sẽ thấy nó là một loại nhạc kịch rất riêng, có cấu trúc chặt, có những khoảnh khắc âm nhạc khó tìm ở đâu khác. Bài này giúp bạn chọn vở đầu tiên, nhận ra các loại vai và nghe ra câu vọng cổ ngay từ lần xem đầu.

Chọn vở theo sức xem

Cải lương có hai mảng lớn: tuồng xã hội, kể chuyện gia đình, tình yêu trong bối cảnh gần gũi; và tuồng dã sử, cổ trang, kể chuyện lịch sử hoặc truyền thuyết với trang phục, binh khí. Bảng dưới gợi một lộ trình đi từ dễ đến khó.

ChặngGợi ý vởVì sao hợp
Chặng đầuLan và ĐiệpChuyện tình học trò, cốt truyện đơn giản, nhiều câu vọng cổ buồn dễ nghe
Chặng đầuĐời cô Lựu (Trần Hữu Trang)Chuyện đời một người phụ nữ nghèo nhiều cay đắng, lối diễn đậm tính hiện thực
Chặng giữaTô Ánh Nguyệt, Nửa đời hương phấnTuồng xã hội nhiều lớp tâm lý, đòi người xem theo dõi kỹ hơn
Chặng sauTiếng trống Mê LinhTuồng dã sử về Hai Bà Trưng, trang phục, binh khí, khí thế hào hùng
Chặng sauCác vở cải lương Hồ QuảngMột nhánh riêng, pha nhạc và võ thuật, màu sắc rực rỡ, tiết tấu nhanh

Bảng trên không phải xếp hạng, chỉ là một lối đi. Bạn có thể nhảy cóc tuỳ sở thích: ai thích phim cổ trang có thể bắt đầu từ vở dã sử; ai thích chuyện gia đình nên bắt đầu từ tuồng xã hội. Điều quan trọng là xem trọn một vở trước khi đánh giá, vì cải lương xây cảm xúc chậm, và phần đắt nhất thường nằm ở nửa sau.

Câu vọng cổ: trái tim của một vở cải lương

Bài vọng cổ là bản nhạc mà gần như vở cải lương nào cũng có, được phát triển từ bản Dạ cổ hoài lang của nhạc sĩ Cao Văn Lầu. Trong vở, khi một nhân vật cần nói ra nỗi lòng lớn nhất, họ thường bắt đầu bằng vài câu nói lối hoặc một bài ca ngắn, rồi chuyển sang ca vọng cổ. Lúc đó câu chuyện gần như dừng lại, khán giả biết mình sắp được nghe một đoạn hay.

Một bài vọng cổ chia thành nhiều câu, mỗi câu dài, có chỗ ca chậm, chỗ ngân, chỗ dồn. Cuối mỗi câu thường có một chữ xuống thấp và một tiếng gõ khô của song lang, như dấu chấm hết câu. Tiếng vỗ tay của khán giả hay nổ ra ngay sau chữ xuống ấy, khi người nghệ sĩ ngân một hơi dài, luyến láy khéo. Lần đầu nghe, bạn chỉ cần đếm các câu, để ý chỗ chữ xuống, là đã nắm được khung.

Cái hay của vọng cổ là cùng một khung nhạc mà mỗi vở, mỗi nghệ sĩ lại ca ra một nỗi niềm khác: người ca cho một người mẹ mất con, người ca cho một cô gái lỡ duyên, người ca cho một người con xa xứ. Bởi thế người sành cải lương nghe vọng cổ không phải để nghe giai điệu mới, mà để nghe giọng, nghe cách luyến, nghe cách đặt chữ vào nhịp, giống như người mê nhạc cổ điển nghe nhiều nghệ sĩ chơi cùng một bản sonata.

Nhận ra các loại vai trong cải lương

Kép mùi và đào mùi. Đây là hai vai chính trong chuyện tình, thường hiền, đẹp, chịu nhiều đau khổ. Giọng ca của họ được chờ đợi nhất, nhất là ở những câu vọng cổ buồn. Khán giả cải lương xưa thường mến mộ nghệ sĩ qua những vai mùi.

Kép độc và đào độc. Những vai gây ra bi kịch: người cha khắt khe, mẹ chồng ác, kẻ phản bội. Giọng thường mạnh, lối nói dứt khoát. Vai độc diễn hay thì vở mới căng, nên nhiều nghệ sĩ nổi tiếng nhờ chính những vai bị khán giả ghét.

Hề. Những vai pha trò, thường là người hầu, bạn bè, người làng. Hề cải lương giúp khán giả thở sau những cảnh nặng, và nhiều khi được dùng để nói những điều thật mà vai chính không nói được.

Lão, mụ. Vai người già, cha mẹ, ông bà. Họ thường là người giữ lề lối, có khi gây ra hiểu lầm, có khi là người hoà giải. Những cảnh cha mẹ con cái trong cải lương hay làm khán giả lớn tuổi rơi nước mắt.

Dàn đờn và tiếng song lang

Âm nhạc cải lương có hai dàn. Dàn cổ nhạc gồm đàn kìm, tức đàn nguyệt, đàn tranh, đàn cò và cây guitar phím lõm, loại guitar được khoét sâu phím để ngón tay nhấn rung, tạo những tiếng nhạc nghe như đang than. Ngoài ra có thể thêm đàn sến, đàn bầu, sáo, và cả violin. Dàn tân nhạc với guitar điện, đàn phím được thêm vào ở nhiều vở để đệm những bài ca mới.

Người mới nên lắng nghe cây guitar phím lõm trước tiên. Nó đi theo giọng ca như một cái bóng, nhắc lại câu vừa ca, chen vào giữa các chữ, tạo cảm giác nhân vật đang được ai đó đồng cảm. Sau đó lắng nghe đàn kìm, tiếng gảy chắc, nhẹ, giữ nền.

Còn song lang là một nhạc cụ gõ nhỏ bằng gỗ, người đờn thường đạp bằng chân, cho ra tiếng cốc khô gọn. Song lang giữ nhịp cho cả dàn và người ca. Nhiều người nghe cải lương lâu năm nói rằng chỉ cần nghe tiếng song lang là biết mình đang ở đâu trong câu vọng cổ. Bạn thử nhắm mắt nghe một bài, chỉ đếm tiếng song lang, sẽ thấy cả cấu trúc hiện ra.

Hay nhầm và thật ra

Vài định kiến phổ biến khiến người trẻ ngại cải lương, và cách nhìn lại chúng.

  • Hay nhầm: cải lương chỉ có khóc lóc. Thật ra nhiều vở có hề rất vui, có cảnh tình tứ dí dỏm, có cảnh hào hùng ở tuồng dã sử. Nước mắt là đặc sản, nhưng không phải tất cả.
  • Hay nhầm: cải lương chậm. Thật ra nhịp kể chuyện giữa các câu ca khá nhanh. Chỗ chậm là chỗ ca vọng cổ, và đó là chủ ý, giống như một bài hát ballad trong phim nhạc kịch.
  • Hay nhầm: phải hiểu vọng cổ mới xem được. Thật ra không cần biết tên bài bản nào cả. Bạn chỉ cần theo câu chuyện và để ý chỗ người ca ngân dài, vậy là đủ.
  • Hay nhầm: cải lương chỉ của người lớn tuổi. Thật ra vẫn có những khán giả trẻ mê cải lương, và các vở kinh điển vẫn được dựng lại, ghi hình, chia sẻ rộng.

Định kiến lớn nhất có lẽ là chữ sến, thứ mà chính nhiều người mê cải lương cũng vui vẻ thừa nhận. Hãy xem cái sến ấy như một quy ước thể loại, giống như phim võ thuật có những cú bay người, phim nhạc kịch có nhân vật đột nhiên cất tiếng hát. Chấp nhận quy ước rồi, bạn sẽ thấy phía sau là một nghề diễn và nghề ca rất công phu.

Xem cùng người lớn tuổi: cuộc trò chuyện ba thế hệ

Cải lương là thứ nghệ thuật mà rất nhiều ông bà, cha mẹ ở miền Nam, và cả nhiều gia đình miền Bắc, miền Trung, từng nghe hằng đêm qua chiếc radio, rồi qua băng cát xét, rồi qua ti vi. Hỏi họ về cải lương là mở ra một kho chuyện: ngày xưa đi xem gánh hát dựng rạp ở chợ, ngồi chiếu, trẻ con lẻn vào cửa sau; hay những đêm cả xóm tụ về một nhà có ti vi để xem chung.

Bạn có thể bắt đầu bằng một câu hỏi rất đơn giản: vở cải lương đầu tiên ông bà nhớ là vở nào? Rồi ngồi xem lại cùng họ, chú ý xem họ nhắc theo câu nào, vỗ tay chỗ nào, lặng đi chỗ nào. Những phản ứng ấy là bài giảng sống động nhất về cách nghe cải lương mà không sách nào có.

Nếu xem trên màn hình to ở phòng khách, nên chỉnh âm lượng vừa đủ để nghe rõ tiếng đàn và song lang. Nhiều bản ghi cũ tiếng hơi rè, nhưng giọng ca vẫn rõ. Đừng vội chuyển sang bản dựng mới chỉ vì hình đẹp hơn, vì một số bản ghi cũ giữ được những giọng ca mà người lớn tuổi trong nhà đặc biệt trân quý.

Tự tập nghe vọng cổ trong mười phút

Bài tập này dùng một câu vọng cổ bất kỳ trong vở bạn chọn, xem từ nguồn có bản quyền.

  1. Phút đầu: nghe đoạn nói lối dẫn vào vọng cổ. Để ý giọng nói nửa ca nửa nói, chuẩn bị cho phần ca.
  2. Phút hai đến phút năm: nghe câu vọng cổ đầu tiên, đánh dấu chỗ chữ xuống cuối câu và tiếng song lang.
  3. Phút sáu đến phút tám: nghe lại, lần này chỉ theo cây guitar phím lõm, xem nó chen vào chỗ nào.
  4. Phút chín: tự hỏi câu nào mình thấy nhân vật đau nhất, và giọng ca làm gì ở câu đó?
  5. Phút mười: tìm một nghệ sĩ khác ca cùng vai hoặc cùng loại vai, nghe một câu để so sánh.

Sau vài lần như vậy, bạn sẽ tự nhiên muốn vỗ tay đúng chỗ chữ xuống, và đó là dấu hiệu bạn đã bắt đầu nghe cải lương bằng tai của người trong cuộc. Xem tiếp Lan và Điệp nếu chưa xem, rồi thử một vở dã sử để thấy cùng một bài vọng cổ có thể mang khí thế hoàn toàn khác.

Câu hỏi thường gặp

Người mới xem cải lương nên bắt đầu từ vở nào?

Người mới nên bắt đầu từ các vở tâm lý xã hội có cốt truyện gia đình, tình yêu dễ theo như Lan và Điệp hay Đời cô Lựu. Khi đã quen lối ca và lối diễn, bạn có thể chuyển sang các vở dã sử như Tiếng trống Mê Linh.

Vọng cổ và cải lương khác nhau thế nào?

Vọng cổ là một bài bản âm nhạc, còn cải lương là cả một loại hình sân khấu có cốt truyện, diễn xuất, nhiều bài ca khác nhau. Vọng cổ là bài nổi bật nhất trong cải lương, thường dùng ở những đoạn cảm xúc dâng cao.

Song lang trong cải lương dùng để làm gì?

Song lang là nhạc cụ gõ nhỏ bằng gỗ, thường do người đờn đạp bằng chân, dùng để giữ nhịp cho cả dàn nhạc và người ca. Tiếng song lang giúp người nghe biết mình đang ở đâu trong câu vọng cổ.

Cải lương có phải chỉ của miền Nam không?

Cải lương ra đời và phát triển mạnh nhất ở Nam Bộ, nhưng đã lan ra cả nước và có đoàn biểu diễn ở nhiều tỉnh thành. Nhiều gia đình ở miền Bắc, miền Trung cũng có thói quen nghe cải lương qua radio, ti vi từ lâu.

Xem cải lương trên điện thoại có được không?

Được, nhất là khi bạn dùng tai nghe để nghe rõ tiếng đàn và song lang. Tuy vậy, màn hình to giúp bạn thấy rõ diễn xuất và trang phục hơn, và xem cùng người thân trong phòng khách thường vui hơn xem một mình.

Tuồng dã sử trong cải lương là gì?

Tuồng dã sử là các vở cải lương lấy đề tài lịch sử, truyền thuyết, có trang phục cổ trang, binh khí, cảnh trận mạc. Chúng khác tuồng xã hội ở bối cảnh và khí thế, thường hào hùng hơn và dùng nhiều động tác vũ đạo.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138