TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Chèo, tuồng, cải lương kinh điển

Tuồng Sơn Hậu: đọc vở tuồng cổ qua mặt vẽ, tiếng trống chầu và những vai trung thần

Tuồng Sơn Hậu kể chuyện gì, vì sao được coi là vở tuồng cổ mẫu mực, đọc mặt vẽ, hia mão, cờ lệnh, tiếng trống chầu và lối hát khách, hát nam thế nào cho dễ.

Backstage makeup table, close-up of hands as a man in a royal blue robe paints bold red and black face colors, brushes and small pots of paint around, warm side light

Sơn Hậu là vở tuồng cổ được xem như mẫu mực của sân khấu tuồng, hay hát bội ở phương Nam: chuyện những trung thần, nữ tướng liều mình phò dòng vua chính thống chống lại kẻ gian thần cướp ngôi. Muốn xem vở này cho ra cái hay, bạn hãy đọc ba thứ: khuôn mặt vẽ của từng nhân vật, tiếng trống chầu bên dưới sân khấu, và lối hát khách hùng tráng xen hát nam bi thương.

Tuồng khó vào hơn chèo, vì lời nhiều chữ Hán Việt, động tác cách điệu mạnh, tiếng hát to và gắt. Nhưng một khi đã quen vài quy ước, bạn sẽ thấy tuồng giống một bộ phim hành động có cấu trúc rất chặt: ai trung, ai gian, ai sắp chết, ai sắp phản, gần như đều được báo trước trên khuôn mặt và trong tiếng trống. Sơn Hậu là vở tốt để học những quy ước đó, vì có đủ các loại vai tiêu biểu.

Vở Sơn Hậu kể gì

Câu chuyện mượn bối cảnh một vương triều phương Bắc xưa. Nhà vua qua đời, kẻ quyền thần Tạ Ôn Đình nhân cơ hội cướp ngôi, truy sát những người còn trung thành với dòng vua cũ. Một nhóm trung thần, trong đó có Khương Linh Tá, cùng các tướng và nữ tướng Đào Tam Xuân, tìm cách bảo vệ hoàng hậu và người con nối dõi, đưa về đất Sơn Hậu để gây dựng lực lượng giành lại ngôi.

Trên đường đi là hàng loạt thử thách: bị vây, bị lừa, phải chọn giữa tình thân và lòng trung, có người phải hy sinh để người khác thoát. Vở không xoay quanh một nhân vật duy nhất mà là cả một chuỗi người mỗi người một khoảnh khắc lớn. Đó cũng là lý do vở thường được diễn theo từng hồi hoặc từng trích đoạn, mỗi trích đoạn làm sáng một nhân vật. Người sành tuồng hay nhắc tới vở bằng tên nhân vật hơn là bằng tên vở, như nhắc tới những người quen.

Bạn không cần nhớ hết tên. Chỉ cần nắm hai phe: phe trung với dòng vua cũ, thường mặt đỏ hoặc mặt hồng, đi đứng đường hoàng; và phe gian theo Tạ Ôn Đình, mặt trắng mốc hoặc có nét vẽ lệch, cử chỉ xảo quyệt. Từ đó mọi cảnh đều đọc được, kể cả khi chưa nghe rõ lời.

Đọc khuôn mặt vẽ: bảng quy ước cơ bản

Vẽ mặt là thứ đặc trưng nhất của tuồng. Màu chủ đạo trên mặt cho biết tính cách nhân vật, theo quy ước chung của nghề. Mỗi đoàn, mỗi vai có biến thể riêng, nhưng nắm được mấy màu sau là đủ để xem Sơn Hậu và nhiều vở khác.

Màu chủ đạo trên mặtThường chỉ tính cáchĐể ý thêm
ĐỏTrung dũng, chính trựcLông mày vẽ xếch lên, mắt viền đậm, dáng đứng vững
ĐenCương trực, nóng nảy, thẳng tínhThường đi với tiếng hét to và động tác mạnh
Trắng mốc, phấn nhạtGian xảo, mưu môNét vẽ quanh mắt hay lệch, nụ cười nửa miệng
Mặt hồng, nét thanhVăn quan, người trẻ, người tốtÍt nét vẽ, gần mặt người thường
Mặt có nét vẽ rối, màu lạNhân vật dữ, kỳ dị hoặc hềThường xuất hiện ngắn, gây ấn tượng mạnh

Người mới thường thấy mặt vẽ tuồng đáng sợ. Nhưng hãy nghĩ nó như một bảng tên đeo trên mặt: chỉ cần nhìn là biết người này đứng phe nào. Ở sân khấu ngoài trời ngày xưa, khán giả đứng xa và ánh đèn dầu mờ, nên màu mặt phải đậm, nét phải to để nhận ra từ cuối sân. Khi xem cận cảnh, bạn lại thấy những nét vẽ ấy tinh tế hơn nhiều so với tưởng tượng.

Tai nghe gì: trống chầu, hát khách, hát nam

Tiếng trống quan trọng nhất trong tuồng không nằm trên sân khấu mà ở dưới: trống chầu. Người cầm chầu thường là người sành tuồng, ngồi gần sân khấu, đánh những tiếng trống để khen khi diễn viên hát hay, diễn đạt, và có khi đánh chê khi diễn viên lỡ nhịp. Tiếng chầu vừa là lời bình của khán giả, vừa là động lực cho diễn viên. Khi xem bản ghi hình, bạn để ý những tiếng trống đơn lẻ, gọn, vang lên ngay sau một câu hát mạnh: đó thường là tiếng khen.

Về lối hát, có hai kiểu nên nhận ra trước. Hát khách mạnh mẽ, hùng tráng, thường dùng khi tướng ra trận, khi nhân vật quyết chí, khi khí thế lên cao. Hát nam thì buồn, chậm, dùng khi chia ly, khi than thở, khi một nhân vật sắp ngã xuống. Trong Sơn Hậu, hai kiểu này đan nhau liên tục, vì vở vừa có trận mạc vừa có chia lìa.

Dàn nhạc tuồng có trống chiến, kèn, đàn cò, đàn nhị và nhiều nhạc cụ gõ. Tiếng kèn chói và tiếng trống chiến dồn dập thường mở màn cảnh xuất quân, làm khán giả căng lên ngay. Nghe một lúc, bạn sẽ thấy tuồng dùng âm thanh rất giống nhạc phim hành động: nhạc nổi lên trước để báo một cảnh lớn sắp đến.

Nhìn vào đâu khi một võ tướng bước ra

Võ tướng là linh hồn của Sơn Hậu. Mỗi lần một võ tướng bước ra là một màn trình diễn riêng, và có trật tự để mắt đi theo.

  • Đôi hia đế cao. Võ tướng tuồng đi hia rất dày, nên bước đi phải chậm, chắc. Để ý cách diễn viên xoay người trên đôi hia mà không chao, đó là công phu nhiều năm.
  • Bốn lá cờ sau lưng. Những lá cờ nhỏ cắm sau lưng là quy ước cho một võ tướng cầm quân. Khi nhân vật quay người, cờ phải bay theo một đường đẹp.
  • Chiếc roi ngựa. Cầm roi là đang cưỡi ngựa. Giơ roi lên, quất nhẹ là đang phi; bước chân dập theo nhịp là ngựa đang chạy; vứt roi xuống là xuống ngựa.
  • Râu dài. Võ tướng thường đeo râu dài, và động tác vuốt râu, hất râu biểu lộ cảm xúc: vuốt chậm là suy nghĩ, hất mạnh là giận.
  • Tiếng hét. Tuồng có những tiếng hét lớn khi nhân vật xuất hiện hoặc khi giận dữ. Đó không phải la lối mà là một kỹ thuật thanh nhạc riêng, đòi hỏi hơi rất khoẻ.

Năm thứ ấy kết hợp lại tạo nên vẻ uy nghi của võ tướng tuồng, và cũng là năm thứ người cầm chầu nhìn vào để quyết định có đánh tiếng khen hay không. Lần đầu xem bạn có thể thấy hơi cứng, nhưng sau vài cảnh, cái cứng ấy hiện ra như một thứ điêu khắc biết chuyển động, mỗi tư thế dừng lại đều có thể chụp thành một bức ảnh đẹp.

Nữ tướng Đào Tam Xuân và sức hút của vai đào võ

Trong Sơn Hậu, Đào Tam Xuân là nhân vật được khán giả yêu nhất. Nàng là nữ tướng, thuộc loại vai đào võ của tuồng: vừa đẹp, vừa mạnh, vừa có những phút giằng xé nội tâm. Diễn viên đóng Tam Xuân phải múa binh khí, đi hia, hát khách khoẻ như nam, mà vẫn giữ nét nữ tính trong ánh mắt, trong cách cầm tay áo.

Điều làm vai này kinh điển là sự pha trộn giữa sức mạnh và nỗi niềm. Có những cảnh nàng xông pha, múa đao, hét lệnh, khí thế không thua võ tướng nam nào. Lại có những phút nàng dừng lại, xoay người chậm, nhìn lên, kèm một câu hát dài, để khán giả thấy người nữ tướng ấy cũng mang những lo âu rất người. Chính những phút dừng ấy là chỗ khán giả lâu năm chờ đợi, và trống chầu thường đổ dồn ở đây.

Nhiều nghệ sĩ nữ của tuồng và hát bội gắn tên tuổi mình với vai Tam Xuân. Nếu có dịp xem hai bản diễn khác nhau, bạn sẽ thấy người thiên về sự dũng mãnh, người thiên về nỗi đau. Không bản nào đúng hơn bản nào, mỗi bản là một cách đọc nhân vật, giống như hai nhạc trưởng đọc cùng một bản giao hưởng theo hai cách.

Vì sao Sơn Hậu được gọi là vở kinh điển

Thứ nhất, vở là một bộ sưu tập các loại vai. Có trung thần, có võ tướng, có nữ tướng, có hoàng hậu, có gian thần, có cả những vai phụ chỉ xuất hiện một cảnh mà để lại ấn tượng lâu. Người học tuồng có thể học gần đủ các loại vai chỉ qua một vở, và khán giả cũng được xem một bức tranh đầy đủ của nghệ thuật tuồng.

Thứ hai, vở đặt lòng trung nghĩa vào những tình huống rất người: cha con, vợ chồng, anh em đứng ở hai phe. Cái hay không nằm ở bài học trung quân, mà ở nỗi đau khi con người phải chọn. Chính vì thế mà khán giả hôm nay vẫn xúc động, dù bối cảnh vương triều đã rất xa.

Thứ ba, Sơn Hậu là thước đo nghề. Một đoàn tuồng dựng được Sơn Hậu trọn vẹn tức là có đủ diễn viên cho mọi loại vai và có dàn nhạc vững. Bởi thế, các trích đoạn của vở thường xuất hiện trong những đêm diễn quan trọng, những dịp giới thiệu tuồng với khán giả mới.

Tự tập xem tuồng trong một tuần

Tuồng cần thời gian làm quen hơn chèo. Chia ra nhiều buổi ngắn, mỗi buổi tập một kỹ năng, bạn sẽ thấy tiến bộ nhanh.

  1. Buổi một: xem một trích đoạn có võ tướng ra trận, tắt tiếng, chỉ nhìn đôi hia, chiếc roi và bốn lá cờ.
  2. Buổi hai: xem lại đoạn đó có tiếng, chỉ nghe tiếng trống chầu. Đánh dấu những chỗ có tiếng khen, rồi tự hỏi: diễn viên vừa làm gì mà được khen?
  3. Buổi ba: tìm một trích đoạn có Đào Tam Xuân, chỉ nhìn ánh mắt và cách nàng cầm binh khí.
  4. Buổi bốn: xem cùng một người lớn tuổi trong nhà nếu họ từng xem hát bội, hỏi họ nhân vật nào làm họ nhớ nhất.
  5. Buổi năm: xem tiếp một vở tuồng hài như Nghêu Sò Ốc Hến để thấy tuồng không chỉ có trận mạc, mà còn có tiếng cười rất dân dã.

Nếu có dịp xem tại nhà hát tuồng, bạn hãy chọn chỗ ngồi gần, vì tuồng diễn bằng khuôn mặt và đôi mắt rất nhiều. Còn nếu xem ở một đêm hát bội ngoài trời, hãy ngồi gần người cầm chầu, bạn sẽ học được cách khen của người sành tuồng chỉ sau một buổi.

Câu hỏi thường gặp

Tuồng và hát bội có khác nhau không?

Tuồng và hát bội cơ bản là cùng một loại hình sân khấu, tên gọi khác nhau theo vùng: miền Bắc và miền Trung quen gọi là tuồng, phương Nam quen gọi là hát bội. Mỗi vùng có cách hát, cách diễn mang sắc thái riêng.

Sơn Hậu có phải chuyện lịch sử Việt Nam không?

Không, vở mượn bối cảnh một vương triều phương Bắc xưa theo lối nhiều vở tuồng cổ. Điều vở muốn nói là lòng trung nghĩa và nỗi đau khi con người phải chọn lựa, chứ không phải ghi lại một sự kiện lịch sử có thật.

Mặt đỏ trong tuồng có nghĩa gì?

Theo quy ước chung của nghề, mặt đỏ thường dành cho nhân vật trung dũng, chính trực. Mặt trắng mốc thường dành cho kẻ gian, mặt đen cho người cương trực nóng nảy. Mỗi vai có thể có biến thể, nhưng nắm những màu này đã đủ để theo dõi vở.

Trống chầu là gì?

Trống chầu là chiếc trống do một người sành tuồng ngồi gần sân khấu đánh để khen hoặc chê diễn viên trong lúc diễn. Tiếng chầu vừa là lời bình của khán giả vừa giúp giữ không khí buổi diễn, nên rất đáng chú ý khi xem.

Người mới nên xem trọn vở Sơn Hậu không?

Người mới nên bắt đầu bằng vài trích đoạn ngắn có võ tướng hoặc có Đào Tam Xuân, sau đó mới xem trọn vở. Vở dài và nhiều nhân vật, nên xem từng phần giúp bạn nắm quy ước mà không bị ngợp.

Tuồng có hợp với trẻ em không?

Trẻ lớn thường thích tuồng vì có mặt vẽ màu sắc, binh khí, động tác như phim hành động. Bạn nên giải thích trước rằng khuôn mặt vẽ chỉ là cách cho biết nhân vật tốt hay xấu, để trẻ không sợ và thấy thú vị khi tự đoán.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138