TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Chèo, tuồng, cải lương kinh điển

Trò rối nước kinh điển: xem chú Tễu, đánh cá, rước kiệu, múa rồng sao cho ra nghề

Các trò rối nước kinh điển như chú Tễu, đánh cá, rước kiệu, múa rồng diễn gì, nhìn mặt nước, đường đi con rối và nghe nhạc ra sao để thấy cái tài người giấu mặt.

A mother and daughter in a peacock blue dress watch from the edge of a pond as a water puppet pavilion glows at dusk, reflections rippling, wide shot from behind

Một buổi rối nước kinh điển thường mở bằng chú Tễu, rồi nối các trò ngắn tả đời sống làng quê và truyền thuyết: cày cấy, đánh cá, chăn vịt, đua thuyền, rước kiệu, múa rồng, múa lân, múa tiên. Muốn xem cho ra nghề, đừng chỉ nhìn con rối: hãy nhìn mặt nước quanh con rối, đường đi của nó, và lắng nghe dàn nhạc ngồi bên cạnh, vì đó là nơi lộ ra cái tài của những nghệ nhân đang giấu mình sau tấm mành tre.

Rối nước là loại hình sân khấu mà người nước ngoài đến Việt Nam hay được rủ đi xem nhất, còn người Việt thì nhiều khi chỉ xem một lần hồi nhỏ rồi thôi. Xem lại khi lớn, với vài điều biết trước, bạn sẽ thấy mỗi trò là một tiểu phẩm được tính toán tỉ mỉ. Bài này đi qua từng trò kinh điển và chỉ ra chi tiết đáng nhìn ở mỗi trò.

Sân khấu là mặt ao, diễn viên ở dưới nước

Rối nước sinh ra ở làng quê đồng bằng Bắc Bộ, nơi ao hồ nhiều và hội làng diễn ra quanh năm. Sân khấu là mặt nước. Phía sau mặt nước là thuỷ đình, một ngôi nhà nhỏ mái cong dựng giữa ao, mặt trước buông tấm mành tre. Nghệ nhân đứng trong thuỷ đình, ngâm mình trong nước đến ngang ngực, luồn tay qua mành để điều khiển con rối bằng những cây sào dài và hệ dây giấu dưới mặt nước.

Con rối được tạc bằng gỗ, thường là gỗ sung vì nhẹ và nổi tốt, rồi phủ sơn ta nhiều lớp để chịu nước và có màu óng. Khi ánh đèn hắt lên, lớp sơn bóng lên như sơn mài, và chính độ bóng ấy làm con rối sống động trên mặt nước tối. Mặt rối thường cười tươi hoặc mang nét ngộ nghĩnh, dễ nhận ra từ xa.

Điều người mới hay bỏ qua: mặt nước không chỉ là chỗ đặt con rối mà là một phần của trò diễn. Nước giấu sào, giấu dây, giấu cả người. Nước tạo sóng khi rồng lượn, bắn tung khi cá quẫy, phản chiếu ánh đèn như một tấm gương lung linh. Bỏ mặt nước đi, rối nước mất một nửa phép màu.

Các trò kinh điển và chỗ đáng nhìn

Mỗi đoàn có chương trình riêng, nhưng nhiều trò sau đây có mặt ở gần như mọi buổi diễn rối nước truyền thống. Bảng gợi ý chỗ mắt nên đặt vào ở từng trò.

TròDiễn gìNhìn vào đâu
Chú TễuMở màn, chào khán giả, giới thiệu chương trìnhCái gật đầu, cái giơ tay khớp với lời nói của người dẫn
Cày cấyNgười nông dân cày ruộng, cấy lúaCon trâu kéo cày tạo vệt nước thẳng, nhịp nhàng
Đánh cáNgười đánh cá đuổi bắt cá bằng nơm, vóCon cá nhảy khỏi mặt nước rồi lặn, người bắt hụt rồi bắt trúng
Cáo bắt vịtCáo rình bắt vịt, người dân đuổi cáoCon cáo leo cây thật, tình huống đuổi bắt như phim hài
Đua thuyềnCác thuyền đua nhau trên mặt nướcTốc độ, đội hình thuyền, nước bắn tung hai bên
Rước kiệu, vinh quyĐoàn rước, ông nghè đỗ đạt về làngĐội hình nhiều con rối đi cùng lúc, ngay hàng thẳng lối
Múa rồng, múa lân, múa tiênCác con vật thiêng, các nàng tiên múaRồng uốn lượn, phun nước, phun khói; tiên xoay tròn đều

Mỗi trò chỉ dài vài phút, nên một buổi diễn có thể gồm hơn chục trò. Cấu trúc ấy giống một tập phim ngắn nối nhau: xen kẽ cảnh đời thường, cảnh hài, cảnh huyền thoại, để người xem không bao giờ kịp chán.

Chú Tễu: người dẫn chuyện của cả buổi

Tễu là nhân vật gắn liền với rối nước: một chú bé, hay một anh nông dân, bụng tròn, đóng khố, nụ cười toe toét, tóc để chỏm. Tễu thường xuất hiện đầu tiên, bước ra từ sau mành, chào khán giả, kể vài câu bông đùa, giới thiệu các trò sắp diễn. Giọng nói của Tễu do người đứng sau thuỷ đình nói thay, và cách con rối gật gù, giơ tay theo lời thoại là bài học đầu tiên về sự ăn ý giữa người điều khiển và người nói.

Tễu không chỉ là người giới thiệu mà còn là tiếng nói của dân làng. Những câu Tễu nói thường dí dỏm, có lúc châm chọc thói đời, có lúc bình phẩm chuyện làng. Ở nhiều buổi diễn hiện đại, Tễu còn được giao nói chuyện thời sự nhẹ nhàng, vui vẻ với khán giả. Nhân vật ấy giống vai hề trong chèo: đứng giữa câu chuyện và người xem, nói ra những điều người xem đang nghĩ.

Để ý một chi tiết: Tễu thường lắc lư rất nhẹ ngay cả khi đứng yên. Đó không phải do sóng mà do người điều khiển cố ý giữ cho con rối có hơi thở. Một con rối đứng im như khúc gỗ là con rối chết; một con rối biết thở mới là con rối có hồn.

Nghe gì: dàn nhạc và người hát bên thuỷ đình

Rối nước không câm. Âm nhạc và lời hát chiếm phần lớn không khí của buổi diễn.

  • Dàn nhạc thường ngồi ở một bên thuỷ đình, với trống, mõ, sáo, nhị, đàn bầu, có khi thêm kèn, đàn nguyệt. Nghe giai điệu, bạn sẽ thấy nhiều làn điệu của chèo được dùng cho rối nước.
  • Người hát cũng ngồi đó, hát những câu dân ca, hát chèo hoặc nói lối để dẫn truyện, có khi đóng giọng cho nhân vật.
  • Tiếng trống quan trọng nhất ở những trò đua thuyền, múa rồng: trống dồn là thuyền tăng tốc, trống thưa là thuyền chậm lại.
  • Tiếng pháo nổ, tiếng lửa xì trong trò múa rồng là âm thanh đặc trưng, làm trẻ con giật mình rồi cười.
  • Ở những trò đời thường như cày cấy, nhạc thường nhẹ, vui, tả nhịp làm việc của người nông dân.

Một bài tập hay: nhắm mắt lại trong một trò, chỉ nghe nhạc và đoán con rối đang làm gì. Bạn sẽ ngạc nhiên vì đoán đúng khá nhiều, nhờ âm nhạc được viết rất sát với từng động tác. Đó là bằng chứng cho thấy rối nước là sân khấu tổng hợp, không chỉ là trò chơi con rối.

Vì sao rối nước được gọi là kinh điển

Trước hết vì cái khó giấu sau cái dễ. Người xem chỉ thấy con rối nhởn nhơ trên mặt nước, không thấy những người đứng ngâm nước hàng giờ, tay cầm sào nặng, phải phối hợp từng nhịp với người bên cạnh mà không nhìn thấy con rối của mình rõ ràng. Một trò đua thuyền có nhiều thuyền chạy đúng đội hình là kết quả của rất nhiều buổi tập.

Thứ hai, rối nước giữ lại cả một kho hình ảnh làng quê xưa: cày cấy, chăn vịt, đánh cá, hội làng, đỗ đạt vinh quy. Những trò ấy là bức tranh sống về đời sống nông nghiệp đồng bằng, giống như tranh dân gian Đông Hồ nhưng biết cử động. Xem rối nước là xem một cuốn sách ảnh về làng Việt được kể bằng con rối.

Thứ ba, đây là một loại hình hiếm có trên thế giới. Nhiều nước có múa rối, nhưng lấy mặt nước làm sân khấu và giấu người điều khiển dưới nước như vậy thì rất ít. Chính sự độc đáo ấy làm rối nước thành một trong những hình ảnh đại diện cho sân khấu truyền thống Việt Nam khi giới thiệu ra bên ngoài.

Xem ở đâu, xem cùng ai

Có hai kiểu không gian xem rối nước. Kiểu thứ nhất là thuỷ đình ngoài trời ở ao làng, trong dịp hội xuân hoặc ở các khu di tích. Đây là không khí nguyên gốc: trời chiều, mặt ao thật, khán giả đứng quanh bờ. Nên đến sớm, chọn chỗ hơi xa mặt nước một chút để thấy được toàn cảnh đội hình. Lúc chạng vạng, khi ánh đèn bắt đầu bật lên và trời còn chút sáng, mặt nước đẹp nhất.

Kiểu thứ hai là nhà hát có bể nước trong nhà ở các thành phố lớn. Ánh sáng sân khấu được thiết kế kỹ, âm thanh rõ, ghế ngồi thoải mái, rất hợp đưa trẻ nhỏ và người lớn tuổi đi xem. Ở đây nên chọn hàng ghế giữa, không quá sát, vì hàng đầu dễ bị nước bắn và nhìn không bao quát.

Rối nước là lựa chọn tuyệt vời cho buổi đi chơi ba thế hệ. Trẻ thích rồng phun lửa và cáo bắt vịt; ông bà thích nhạc chèo và chuyện làng; bố mẹ thích ngắm cái khéo của nghề. Sau buổi diễn, bạn có thể hỏi con: con thích trò nào nhất, và con nghĩ người ta làm con rối cử động bằng cách nào? Câu hỏi thứ hai thường mở ra một cuộc trò chuyện dài.

Tự tập xem bằng một bản ghi hình

Nếu chưa có dịp xem tận mắt, bạn vẫn tập được với bản ghi từ nguồn có bản quyền, trên màn hình càng to càng tốt.

  1. Chọn một trò, chẳng hạn đánh cá. Lần một xem bình thường.
  2. Lần hai chỉ nhìn mặt nước quanh con rối: sóng lan ra thế nào, nước bắn lúc nào.
  3. Lần ba tự hỏi: người điều khiển đang đứng ở đâu sau mành, và họ phải làm gì để con cá nhảy lên?
  4. Xem tiếp trò múa rồng, đếm số lần rồng đổi hướng và để ý tiếng trống ở mỗi lần đổi.
  5. Sau đó xem một trích đoạn chèo để nhận ra những làn điệu đã nghe trong buổi rối nước.

Một lưu ý khi xem trên màn hình: nhiều bản ghi quay cận cảnh từng con rối, rất đẹp nhưng làm mất đội hình. Nếu có lựa chọn, hãy tìm bản quay toàn cảnh thuỷ đình, thấy được cả mặt ao, mành tre và dàn nhạc. Đội hình các thuyền đua hay đoàn rước chỉ hiện ra trọn vẹn khi nhìn từ xa, đúng như vị trí của người dân đứng trên bờ ao ngày hội.

Tập như vậy vài lần, bạn sẽ xem rối nước như người trong nghề: không chỉ thấy con rối, mà thấy mặt nước, thấy nhạc, và mường tượng được những đôi tay đang làm việc sau tấm mành.

Câu hỏi thường gặp

Chú Tễu là ai trong múa rối nước?

Tễu là nhân vật quen thuộc nhất của rối nước, thường mở màn buổi diễn, chào khán giả và giới thiệu các trò. Tễu có dáng tròn trịa, nụ cười tươi, lời nói dí dỏm, đóng vai như người dẫn chuyện và tiếng nói của dân làng.

Con rối nước làm bằng gì?

Con rối thường được tạc bằng gỗ nhẹ như gỗ sung để nổi tốt trên mặt nước, sau đó phủ nhiều lớp sơn ta để chống nước và tạo màu bóng. Nhờ lớp sơn ấy, con rối lấp lánh dưới ánh đèn sân khấu.

Người điều khiển rối nước đứng ở đâu?

Nghệ nhân đứng trong thuỷ đình, phía sau tấm mành tre, ngâm mình trong nước và điều khiển con rối bằng sào dài và hệ dây giấu dưới mặt nước. Khán giả không nhìn thấy họ trong suốt buổi diễn.

Một buổi rối nước kéo dài bao lâu?

Tuỳ đoàn và chương trình, một buổi thường gồm hơn chục trò ngắn nối nhau, mỗi trò vài phút. Tổng thời gian vừa phải, hợp với trẻ nhỏ và người lớn tuổi, không quá dài để phải nghỉ giữa chừng.

Trẻ em mấy tuổi thì xem rối nước được?

Trẻ ở tuổi mẫu giáo đã có thể xem vì các trò ngắn, nhiều màu sắc và âm thanh vui. Bạn nên chọn chỗ ngồi giữa và chuẩn bị trước cho con rằng sẽ có tiếng pháo trong trò múa rồng để con không giật mình.

Vì sao rối nước phải diễn trên mặt nước?

Mặt nước giấu sào, dây và người điều khiển, đồng thời tạo sóng, tạo tiếng nước, phản chiếu ánh sáng làm trò diễn sinh động. Rối nước gắn với làng quê đồng bằng nhiều ao hồ, nên mặt ao trở thành sân khấu tự nhiên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138