Las Meninas của Diego Velázquez là bức tranh về ánh nhìn: gần như mọi nhân vật chính đều nhìn ra phía trước, về một chỗ nằm ngoài khung tranh, và tấm gương nhỏ ở cuối phòng cho biết chỗ đó là nơi nhà vua và hoàng hậu đang đứng, cũng là đúng chỗ bạn đang đứng khi xem tranh. Nhìn trước cô bé tóc vàng ở giữa, rồi đi theo các ánh mắt, cuối cùng tìm tấm gương.
Bức tranh vẽ ở triều đình Tây Ban Nha giữa thế kỷ 17, hiện ở Bảo tàng Prado tại Madrid. Tên tranh nghĩa là các thị nữ, những cô gái hầu cận công chúa. Nó thường được giới hoạ sĩ gọi là một trong những bức tranh khó hiểu nhất và đáng xem nhất, không phải vì giấu mật mã, mà vì nó đặt ra một câu hỏi rất đơn giản mà không dễ trả lời: ai đang được vẽ?
Một buổi chiều trong xưởng vẽ của cung điện
Cảnh là một căn phòng cao và sâu, khá tối, ánh sáng lọt vào từ những cửa sổ bên phải. Ở chính giữa, phần sáng nhất, là một cô công chúa nhỏ mặc váy trắng phồng, tóc vàng nhạt, đứng thẳng như đã quen được mọi người nhìn. Hai bên là hai thị nữ: một cô quỳ xuống mời công chúa một chiếc bình nhỏ màu đỏ trên khay, một cô hơi nhún người cúi chào.
Bên phải tranh có một người phụ nữ lùn, mặt nhìn thẳng ra ngoài, và một cậu bé đặt chân lên lưng một con chó lớn đang nằm ngủ gà gật, mặc kệ cậu. Phía sau họ, trong bóng tối, là một phụ nữ mặc đồ tang trắng đen đang nói chuyện với một người đàn ông. Xa hơn nữa, ở cửa cuối phòng, một người đàn ông đứng trên bậc cầu thang, nửa bước vào nửa bước ra, nổi lên trên nền ánh sáng ngoài cửa.
Bên trái, tách khỏi đám đông, là một người đàn ông cầm cọ và bảng màu, đứng sau một tấm toan khổng lồ mà ta chỉ thấy mặt sau. Đó là Velázquez, tự vẽ mình đang vẽ. Trên bức tường cuối phòng, giữa những khung tranh tối màu, có một tấm gương nhỏ sáng hơn hẳn, trong gương lờ mờ hai khuôn mặt một người đàn ông và một người phụ nữ.
Đi theo các ánh mắt
Cách xem hay nhất là lần theo từng ánh mắt một, như lần theo những sợi dây:
- Công chúa. Thân quay về phía thị nữ đang mời nước, nhưng mắt liếc ra phía trước, về phía người xem.
- Hoạ sĩ. Velázquez dừng tay, lùi lại một chút khỏi tấm toan và nhìn thẳng ra phía trước, như đang quan sát người mẫu của mình.
- Người lùn và thị nữ đang cúi chào. Cả hai cũng nhìn ra phía trước. Cái cúi chào cho thấy có ai đó quan trọng vừa xuất hiện.
- Người đàn ông ở cửa cuối phòng. Ông quay lại nhìn vào phòng, nhìn về phía trước, như người vừa kéo rèm và dừng chân xem ai tới.
- Tấm gương. Gương phản chiếu hai khuôn mặt thường được nhận là vua Felipe IV và hoàng hậu Mariana. Họ đứng đúng chỗ mà mọi ánh mắt trong tranh hướng về, cũng chính là chỗ người xem đang đứng.
Khi đi hết năm sợi dây, bạn nhận ra bức tranh đảo ngược tình thế thông thường. Bình thường ta nhìn vào tranh; ở đây, cả căn phòng trong tranh đang nhìn ra ta. Có lẽ cặp vợ chồng nhà vua đang ngồi làm mẫu, và công chúa cùng đoàn tuỳ tùng vừa ghé vào xem; hoặc hoạ sĩ đang vẽ chính bức tranh ta đang xem. Mỗi cách hiểu đều được người ta lý luận rất lâu.
Lùi xa rồi lại gần: nét cọ biến mất
Velázquez là bậc thầy của lối vẽ mà người đứng xa thấy thật, đứng gần lại thấy tan ra. Hãy nhìn chiếc váy của công chúa: ở khoảng cách vài bước, nó có nếp vải, có ánh bạc, có ruy băng hồng. Lại gần, bạn chỉ thấy những nét cọ nhanh, ngang dọc, những vệt trắng và xám đặt cạnh nhau, có chỗ như vẽ vội. Bàn tay người hoạ sĩ trên bảng màu, mái tóc công chúa, bờm lông con chó cũng thế.
Đây là chỗ tranh gốc khác hẳn ảnh. Ảnh thu nhỏ khiến mọi nét cọ hợp lại thành bề mặt mịn, và bạn mất đi cái thú khám phá rằng một hình ảnh rất thật hoá ra được làm từ những nét rất tự do. Gần hai thế kỷ sau, các hoạ sĩ ấn tượng Pháp say mê điều này, và nhiều người trong số họ coi Velázquez như một người đi trước.
Bài tập nhỏ khi xem ảnh độ phân giải cao: phóng to tối đa vào chiếc váy, nhìn một phút cho quen những nét cọ rời, rồi thu nhỏ dần cho tới khi chiếc váy hiện lại. Lặp lại với bàn tay của người hoạ sĩ. Bạn sẽ thấy đúng khoảnh khắc mà nét cọ biến thành vải, thành da, và đó là khoảnh khắc mà Velázquez đã tính toán.
Những chi tiết dễ bỏ qua
Chữ thập đỏ trên ngực hoạ sĩ. Trên áo đen của Velázquez có một chữ thập đỏ, biểu tượng của một tước hiệp sĩ danh giá. Chi tiết này được vẽ thêm về sau, khi ông đã được phong tước, và người ta còn kể nhiều giai thoại quanh việc ai đã vẽ nó.
Chiếc bình nhỏ màu đỏ. Thị nữ quỳ đang mời công chúa một bình nước bằng đất nung đỏ đặt trên khay. Chi tiết đời thường này giữ cho cảnh cung đình bớt trang nghiêm, như một khoảnh khắc chụp vội.
Bàn chân trên lưng con chó. Cậu bé bên phải đang trêu con chó lớn, còn con chó vẫn nằm yên, mắt lim dim. Đây là chút hài hước nhỏ trong một bức tranh ai cũng nghĩ là nghiêm túc.
Nửa trên tối om. Gần nửa bức tranh là trần nhà và tường tối, chỉ có vài khung tranh mờ và những móc treo đèn. Khoảng tối lớn này đẩy nhóm người sáng ở dưới nổi lên và làm căn phòng có chiều cao thật.
Mặt sau tấm toan. Tấm toan lớn bên trái che kín chuyện hoạ sĩ đang vẽ gì. Bức tranh cho ta thấy mọi thứ, trừ đúng điều ta tò mò nhất.
Vì sao các hoạ sĩ gọi đây là bức tranh của mọi bức tranh
Nhiều bức chân dung cung đình chỉ cần làm một việc: cho thấy người quyền quý trông uy nghi. Las Meninas làm nhiều hơn thế. Nó vẽ một cảnh đời thường trong cung, vẽ chính người hoạ sĩ đang làm việc, và vẽ cả người xem vào trong cảnh qua tấm gương. Bức tranh biến hành động xem tranh thành đề tài: nó hỏi ai nhìn, ai được nhìn, ai đang vẽ ai.
Đứng ở vị trí của nhà vua là một trải nghiệm lạ. Người xem bình thường được đặt vào chỗ của người quyền lực nhất, được cả phòng hướng về. Một số người đọc đó là lời ca ngợi nhà vua; một số đọc đó là lời khẳng định vị thế của hoạ sĩ, người duy nhất trong tranh cầm công cụ và làm chủ cảnh tượng. Có lẽ cả hai cùng đúng.
Ảnh hưởng của bức tranh rất dài. Picasso về già đã vẽ đi vẽ lại Las Meninas thành cả một loạt tranh, bẻ gãy hình khối, đổi màu, phóng to con chó, như một người học trò cãi lại thầy. Nhiều nhiếp ảnh gia và đạo diễn cũng mượn ý tưởng tấm gương và người làm nghệ thuật tự đặt mình vào khung hình.
Câu hỏi người mới hay đặt
Sao một bức tranh vua chúa mà vua chúa lại chỉ hiện mờ trong gương? Đó chính là chỗ táo bạo. Người quyền lực nhất lại nhỏ nhất và mờ nhất, còn công chúa, thị nữ, người lùn, con chó và hoạ sĩ chiếm hết khung tranh. Velázquez cho thấy nhà vua bằng tác động của ông lên cả căn phòng, mọi người quay ra, cúi chào, dừng tay, chứ không cần vẽ to ông ra.
Người lùn trong tranh có bị đem ra làm trò cười không? Trong triều đình châu Âu thời ấy, những người lùn sống trong cung như người hầu cận và bạn chơi của trẻ con hoàng gia. Velázquez vẽ họ nhiều lần, và điều người xem hiện nay hay để ý là ông vẽ họ đàng hoàng, có cá tính, nhìn thẳng ra người xem như mọi nhân vật khác.
Tranh này có đúng là một căn phòng có thật? Người ta cho rằng đó là một căn phòng trong cung điện cũ ở Madrid mà Velázquez dùng làm xưởng vẽ. Ông dựng lại không gian ấy rất thuyết phục, nhưng nó vẫn là căn phòng được sắp đặt cho tranh, không phải bản sao chụp từng góc.
Phải biết lịch sử Tây Ban Nha mới hiểu được không? Không cần. Câu hỏi chính của bức tranh, ai đang nhìn ai, ai đang được vẽ, chỉ cần đôi mắt. Biết thêm tên từng nhân vật làm câu chuyện đầy đặn hơn, nhưng không phải điều kiện để thấy cái hay.
Tập xem, và xem tiếp gì
Một cách tập mười phút ở nhà: mở ảnh lớn, lấy tờ giấy trắng vẽ sơ đồ căn phòng nhìn từ trên xuống, đặt từng nhân vật bằng một dấu chấm, rồi kẻ mũi tên theo hướng nhìn của từng người. Bạn sẽ thấy các mũi tên gần như hội tụ ở một điểm ngoài căn phòng. Nếu mình đứng đúng điểm đó, mình sẽ thấy gì trong tấm gương? Bài tập này cũng rất hợp cho học sinh cấp hai thích hình học.
Ở bảo tàng mỹ thuật trong nước, bạn có thể tìm những bức tranh cũng có người nhìn thẳng ra người xem và tập câu hỏi tương tự: người trong tranh đang nhìn ai, mình đang đứng ở vị trí của ai. Khi xem phim, để ý những cảnh nhân vật nhìn thẳng vào ống kính, bạn sẽ nhận ra cảm giác bị kéo vào cảnh giống hệt khi đứng trước Las Meninas.
Xem tiếp: Vợ chồng Arnolfini của van Eyck, với tấm gương lồi phản chiếu người đứng ở cửa, để thấy ý tưởng tấm gương có từ trước. Sau đó xem vài bức trong loạt Picasso vẽ lại, đặt cạnh bản gốc, để thấy một hoạ sĩ thế kỷ 20 đã đọc Velázquez như thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Las Meninas có nghĩa là gì?
Las Meninas trong tiếng Tây Ban Nha nghĩa là các thị nữ, chỉ những cô gái trẻ hầu cận công chúa. Trong tranh có hai thị nữ đứng hai bên cô công chúa nhỏ, một người quỳ mời nước, một người nhún chào.
Ai được phản chiếu trong tấm gương ở cuối phòng?
Hai khuôn mặt trong gương thường được nhận là vua Felipe IV và hoàng hậu Mariana của Tây Ban Nha. Vị trí của họ, theo tấm gương, nằm ngoài khung tranh, đúng chỗ người xem đang đứng.
Tranh Las Meninas có gì đặc biệt?
Gần như mọi nhân vật đều nhìn ra phía người xem, hoạ sĩ tự vẽ mình đang vẽ, và tấm gương cho thấy người được vẽ đứng ngoài tranh. Bức tranh biến chính việc nhìn thành đề tài, điều hiếm có trong tranh cung đình.
Velázquez đang vẽ gì trên tấm toan lớn?
Không ai biết chắc, vì ta chỉ thấy mặt sau tấm toan. Có người cho rằng ông đang vẽ chân dung nhà vua và hoàng hậu, có người cho rằng ông đang vẽ chính bức Las Meninas. Sự bỏ ngỏ đó là một phần sức hút của bức tranh.
Xem Las Meninas ở đâu?
Bản gốc ở Bảo tàng Prado, Madrid, Tây Ban Nha. Nếu xem qua ảnh, hãy tìm ảnh độ phân giải cao từ nguồn có bản quyền và phóng to vào chiếc váy công chúa để thấy những nét cọ phóng khoáng mà ảnh nhỏ làm mất đi.
Vì sao Picasso vẽ lại Las Meninas nhiều lần?
Picasso coi bức tranh là một bài toán lớn về không gian và ánh nhìn, và ông vẽ lại nó thành cả một loạt để thử giải theo cách của mình. Đó vừa là lời tôn vinh vừa là cuộc đối thoại giữa hai hoạ sĩ cách nhau ba thế kỷ.