Bữa tiệc ly của Leonardo da Vinci đặc biệt vì nó bắt được đúng một khoảnh khắc: ngay sau câu nói rằng một người trong bàn sẽ phản bội, mười hai người ngồi quanh nhân vật trung tâm cùng bật ra phản ứng, mỗi người một kiểu, và toàn bộ kiến trúc căn phòng dồn mắt người xem về khuôn mặt lặng yên ở giữa. Nhìn trước vào nhân vật giữa, rồi đi lần lượt bốn nhóm ba người hai bên, rồi mới tìm những chi tiết trên mặt bàn.
Bức tranh vẽ trên tường phòng ăn của tu viện bên nhà thờ Santa Maria delle Grazie ở Milan, Ý, cuối thế kỷ 15. Đề tài lấy từ tích bữa ăn cuối cùng trong truyền thống Ki-tô giáo, nhưng người xem không cần biết tích kỹ vẫn đọc được cảnh: một bữa tối bị một câu nói làm vỡ tan. Phần dưới chỉ cách đọc từng lớp, giải thích vì sao tranh hư hại sớm, và nên xem bản gốc hay ảnh ra sao.
Một câu nói, mười ba phản ứng
Tranh là một chiếc bàn dài trải khăn trắng, đặt ngang qua gần hết chiều rộng bức tường. Tất cả nhân vật ngồi về một phía bàn, quay ra phía người xem, như trên một sân khấu. Ở giữa là nhân vật trung tâm, hai tay đặt trên bàn, đầu hơi nghiêng, vẻ mặt bình thản. Hai bên là mười hai người, đang chồm tới, lùi lại, giơ tay, quay sang hỏi nhau.
Leonardo không vẽ bữa ăn lúc yên ổn. Ông chọn đúng giây phút sau lời báo trước có kẻ phản bội, lúc mọi người còn chưa kịp hiểu là ai. Vì thế bức tranh có cảm giác chuyển động như một gợn sóng: lời nói phát ra từ giữa, lan sang hai bên, tới hai đầu bàn thì vẫn còn người đang quay sang hỏi người bên cạnh.
Đây là cái mới so với nhiều bức cùng đề tài trước đó. Các hoạ sĩ trước thường xếp các nhân vật ngồi ngay ngắn, đều nhau, và đặt kẻ phản bội ngồi riêng ở phía bên kia bàn cho dễ nhận. Leonardo cho kẻ ấy ngồi lẫn cùng phía với mọi người, và bắt người xem tự tìm ra hắn qua cử chỉ.
Đọc tranh theo thứ tự này
Bức tranh rộng và đông người, nên đi theo một trình tự cố định sẽ đỡ rối mắt:
- Nhìn nhân vật giữa trước. Đầu người này đặt ngay trước khung cửa sổ sáng nhất ở bức tường cuối phòng, ánh trời sau lưng như một vầng sáng tự nhiên mà không cần vẽ hào quang. Thân hình tạo thành một hình tam giác vững, khác hẳn mọi dáng người xao động xung quanh.
- Tìm điểm tụ của căn phòng. Nhìn các đường mép trần, mép những tấm thảm treo trên hai bức tường bên. Kéo dài chúng ra, chúng gặp nhau ở chính khuôn mặt nhân vật giữa. Cả căn phòng là một mũi tên chỉ vào đó.
- Chia mười hai người thành bốn nhóm ba. Hai nhóm bên trái, hai nhóm bên phải. Mỗi nhóm có nhịp riêng: nhóm này dồn vào nhau, nhóm kia dang tay ra. Đếm nhóm giúp bạn không bị lạc giữa mười hai khuôn mặt.
- Đi theo các bàn tay. Leonardo dùng tay như lời nói: tay chỉ vào ngực như hỏi có phải mình, tay giơ lên ngỡ ngàng, tay chụp lấy con dao. Che mặt đi chỉ nhìn tay, bạn vẫn đọc được gần hết câu chuyện.
- Cuối cùng xem mặt bàn. Bánh, ly, đĩa, khăn trải bàn có nếp gấp, những thứ ít ai để ý vì người trong tranh quá ồn ào.
Đi hết năm bước, quay lại nhìn tổng thể: bạn sẽ thấy sự ồn ào của mười hai người và sự tĩnh của nhân vật giữa làm nổi nhau lên, đó là cái xương sống của bức tranh.
Tìm kẻ phản bội và những chi tiết dễ bỏ qua
Trong nhóm ba người ngay bên trái nhân vật giữa (bên phải theo hướng người trong tranh), có một người ngả lưng về phía sau, mặt chìm trong bóng tối hơn mọi người, tay nắm một chiếc túi nhỏ. Đó là Judas, người được cho là giữ túi tiền của nhóm. Leonardo không cho hắn ngồi riêng, mà chỉ dùng ánh sáng: cả bàn đều sáng mặt, riêng hắn quay lưng lại với nguồn sáng.
Gần đó là một bàn tay cầm con dao, thường được đọc là của Phêrô, người nóng tính trong nhóm. Còn người trẻ ngồi sát nhân vật giữa ở cùng phía đó, nghiêng đầu đi như sắp ngất, tạo ra một khoảng trống hình chữ V giữa hai người. Khoảng trống ấy là một trong những chỗ người xem lâu năm hay chỉ cho nhau, vì nó tách nhân vật giữa ra thành một khối riêng.
Những tấm thảm trên tường hai bên, những ô cửa sổ phía cuối, cảnh đồi xa sau cửa sổ cũng đáng nhìn kỹ, dù nay đã mờ nhiều. Người đứng ở Milan nhìn bản gốc thường kể lại một cảm giác lạ: căn phòng vẽ trong tranh như nối tiếp căn phòng ăn thật của tu viện, như thể bữa tối đang diễn ra ngay trên bức tường cuối phòng mình đang đứng.
Vì sao bức tường bong từ sớm
Bích hoạ truyền thống ở Ý vẽ màu lên lớp vữa còn ướt; màu ngấm vào vữa, khô lại thành một khối với tường, rất bền. Nhưng vữa ướt khô nhanh, hoạ sĩ phải vẽ dứt khoát từng mảng trong ngày, không sửa được. Leonardo thì vẽ chậm, hay nghĩ lâu, hay sửa, và muốn có những chuyển sắc mềm như tranh sơn dầu. Ông chọn vẽ lên tường đã khô, bằng một hỗn hợp màu do ông tự thử.
Cái giá phải trả là màu không bám vào tường. Chỉ ít lâu sau khi hoàn thành, sơn đã bắt đầu bong thành vảy, cộng với hơi ẩm của bức tường phòng ăn. Qua nhiều thế kỷ, tranh còn chịu thêm những lần sửa vụng, vẽ chồng lên, và cả thời chiến tranh. Đợt phục chế lớn vào cuối thế kỷ 20 kéo dài nhiều năm, gỡ bớt các lớp vẽ chồng để lộ phần còn lại của tay Leonardo.
Vì vậy, bản gốc ngày nay nhạt và loang lổ hơn nhiều so với các bản in sắc nét bạn từng thấy trên lịch hay trong sách. Đó không phải tranh xấu đi, mà là sự thật của một thí nghiệm táo bạo. Hiểu điều này rồi, nhiều người lại thấy bản gốc cảm động hơn: thứ còn lại trên tường là những gì sống sót.
Vì sao người ta gọi là kiệt tác
Phối cảnh làm việc như một câu chuyện. Luật phối cảnh một điểm tụ không mới ở thời đó, nhưng Leonardo dùng nó để kể: điểm tụ rơi vào khuôn mặt quan trọng nhất, nên dù đứng ở đâu trong phòng, mắt bạn cũng bị kéo về đó.
Mười ba con người có tâm trạng riêng. Ông từng ghi chép rằng dáng người phải cho thấy điều đang diễn ra trong đầu họ. Ở đây mỗi người phản ứng theo tính cách: kẻ giận, kẻ sợ, kẻ ngơ ngác, kẻ đi hỏi người khác. Ít bức tranh trước đó có được một đám đông mà từng cá nhân rõ ràng như vậy.
Cân bằng giữa động và tĩnh. Hai bên ồn ào, giữa lặng yên; nhóm người chia đều nhưng không cứng; căn phòng đối xứng mà người không đối xứng. Sự cân bằng đó làm bức tranh vừa sống vừa vững.
Ảnh hưởng tới mọi bữa ăn được vẽ sau này. Cách xếp một hàng dài nhân vật sau bàn, nhìn ra người xem, đã thành khuôn mẫu đến mức ngày nay người ta còn dựng lại nó trong ảnh, phim, quảng cáo. Nhận ra khuôn ấy ở đâu đó, bạn đang nhìn thấy dấu vết của bức tranh này.
Những câu người mới hay hỏi, và câu trả lời ngắn
Mười ba người ngồi một phía bàn, có vô lý không? Trong đời thật thì có, chẳng ai ăn tối kiểu đó. Nhưng tranh tường treo cao trong phòng ăn cần mọi khuôn mặt hướng ra người xem; Leonardo chấp nhận cái vô lý ấy để không ai bị khuất lưng.
Có mật mã giấu trong tranh không? Những câu chuyện mật mã, nhân vật bí ẩn mà bạn từng nghe phần lớn đến từ tiểu thuyết trinh thám và các bài viết giật gân, không đến từ giới nghiên cứu. Cái kỳ diệu thật của bức tranh nằm ngay trên bề mặt: cử chỉ, ánh sáng, phối cảnh.
Sao không có hào quang trên đầu các nhân vật? Nhiều bức cùng đề tài thời trước vẽ vòng vàng quanh đầu. Leonardo bỏ gần hết, thay bằng khung cửa sổ sáng sau lưng nhân vật giữa. Ánh trời tự nhiên làm việc của hào quang mà không phá vẻ đời thường của bữa ăn.
Sao tranh trông như sắp tan biến? Vì kỹ thuật vẽ trên tường khô đã khiến sơn bong từ sớm, như đã kể ở trên. Những mảng mờ, mảng trống là chỗ sơn gốc đã mất, các nhà phục chế cố ý không vẽ bù cho rực rỡ để khỏi lẫn tay người sau với tay Leonardo.
Xem bản gốc hay xem ảnh
Muốn xem bản gốc ở Milan phải đặt chỗ trước khá lâu, vào theo từng nhóm nhỏ và chỉ được ở trong phòng một quãng ngắn để giữ độ ẩm ổn định cho bức tường. Thời gian ít ỏi đó nên dành cho những việc ảnh không làm được: cảm nhận kích thước thật của bức tranh so với cơ thể mình, đứng ở cuối phòng để thấy căn phòng vẽ nối tiếp căn phòng thật, và nhìn bề mặt tường loang lổ.
Phần lớn người Việt sẽ xem qua ảnh. Khi đó nên tìm ảnh chụp sau đợt phục chế, độ phân giải cao, từ nguồn có bản quyền, và cảnh giác với các bản in đã bị tô màu lại cho rực rỡ. Xem trên màn hình to, phóng từng nhóm ba người, dừng lâu ở các bàn tay. Trong một buổi chiều cuối tuần, có thể ngồi xem cùng con lớn: mỗi người nhận một nhóm ba người, đoán xem từng nhân vật đang nói câu gì.
Một bài tập mười phút: in hoặc chụp màn hình bức tranh, lấy tờ giấy trắng che hết mặt các nhân vật, chỉ chừa những bàn tay. Đọc câu chuyện chỉ bằng tay. Rồi mở mặt ra và so lại. Tay nói nhiều hơn mặt ở chỗ nào? Sau đó, xem tiếp Trường học Athens của Raphael, một bức tranh tường cùng thời cũng dồn mắt người xem vào trung tâm bằng kiến trúc, để thấy hai bậc thầy dùng cùng một công cụ cho hai mục đích khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Bữa tiệc ly có gì đặc biệt so với các tranh cùng đề tài?
Leonardo chọn khoảnh khắc ngay sau lời báo trước có kẻ phản bội, cho mười hai người phản ứng theo tính cách riêng, và để kẻ phản bội ngồi lẫn cùng phía bàn thay vì tách riêng. Luật phối cảnh được dùng để dồn mọi đường nhìn về khuôn mặt nhân vật giữa.
Bữa tiệc ly có phải là bích hoạ không?
Không theo nghĩa chặt. Bích hoạ chuẩn vẽ trên vữa ướt, còn Leonardo vẽ lên tường đã khô để có thể vẽ chậm và sửa. Chính lựa chọn này làm sơn không bám chắc và bong tróc từ rất sớm.
Judas trong tranh Bữa tiệc ly ngồi ở đâu?
Judas ngồi trong nhóm ba người ngay sát bên trái nhân vật trung tâm theo hướng người xem nhìn vào, ngả người ra sau, mặt chìm trong bóng tối và tay nắm một chiếc túi nhỏ. Leonardo phân biệt hắn bằng ánh sáng, không bằng chỗ ngồi.
Vì sao bản gốc trông nhạt hơn ảnh in trên lịch?
Vì bức tường đã mất nhiều lớp sơn gốc qua mấy thế kỷ, lại từng bị vẽ chồng và đã được phục chế để gỡ bớt lớp vẽ sau. Các bản in phổ biến thường bị chỉnh màu cho đậm và rõ, nên trông sặc sỡ hơn bản gốc rất nhiều.
Xem Bữa tiệc ly trong bao lâu thì đủ?
Với ảnh lớn ở nhà, mười lăm phút là đủ để đi hết năm bước: nhân vật giữa, điểm tụ, bốn nhóm ba người, các bàn tay và mặt bàn. Ở bản gốc thời gian bị giới hạn, nên chuẩn bị trước bằng ảnh để vào phòng chỉ cần cảm nhận kích thước và không gian.
Không theo đạo Ki-tô thì có hiểu được Bữa tiệc ly không?
Hiểu được. Chỉ cần biết đây là bữa ăn cuối cùng của một người thầy với các học trò, ngay sau lời báo trước có người sẽ phản bội. Phần còn lại là chuyện cử chỉ, ánh sáng và bố cục, ai nhìn kỹ cũng đọc được.