TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Chèo, tuồng, cải lương kinh điển

Quan Âm Thị Kính: xem trọn vở chèo nổi tiếng nhất và nhận ra từng lớp diễn

Quan Âm Thị Kính kể gì, xem theo thứ tự nào, vai nào làm nên vở, nghe tiếng trống và lời đế ra sao để người mới ngồi trọn một buổi chèo cổ mà không thấy lạc.

From the back row of a traditional theatre, a young woman in a sunflower yellow blouse watches performers in colorful costumes on a warmly lit stage, faces turned away

Quan Âm Thị Kính là vở chèo cổ được diễn nhiều và được nhớ nhiều nhất: chuyện một người phụ nữ hiền lành chịu hai lần oan, một lần với chồng, một lần ở cửa chùa, và chịu đựng đến cùng mà không thanh minh. Muốn xem cho ra cái hay, bạn hãy theo ba lớp cùng lúc: câu chuyện oan khuất, lối diễn của từng loại vai, và tiếng trống, tiếng sáo dẫn cảm xúc.

Nhiều người biết vở này qua một trích đoạn học ở trường rồi thôi. Xem trọn vở thì khác: những cảnh nặng nề được đặt xen với cảnh hề, cảnh lẳng lơ, cảnh làng xã ồn ào, nên ba bốn tiếng đồng hồ không hề đều một màu. Phần dưới kể câu chuyện bằng lời thường, chỉ đường cho mắt và tai, rồi gợi cách tự tập xem với một bản ghi hình.

Câu chuyện, kể gọn bằng lời thường

Thị Kính là con gái nhà nghèo, nết na, được gả cho Thiện Sĩ, một học trò con nhà khá giả. Một đêm chồng ngủ gục bên án sách, nàng ngồi khâu và thấy trên cằm chồng có sợi râu mọc ngược. Nàng cầm con dao nhỏ định xén đi cho chồng. Thiện Sĩ giật mình tỉnh dậy, tưởng vợ định hại mình, kêu lên. Cha mẹ chồng không nghe giải thích, kết tội nàng và đuổi về nhà cha mẹ đẻ.

Không chịu nổi tiếng xấu, Thị Kính cải trang làm con trai, xin vào chùa, được nhận với tên Kính Tâm. Ở làng có Thị Mầu, con gái nhà giàu, tính lẳng lơ. Thị Mầu lên chùa, mê chú tiểu Kính Tâm, ve vãn không được bèn về tư tình với người đầy tớ trong nhà rồi có mang. Làng bắt vạ, Thị Mầu khai bừa cho Kính Tâm. Lần thứ hai, Thị Kính chịu oan mà không thể nói ra mình là gái.

Từ đây vở đi vào phần buồn nhất: Kính Tâm bị phạt, phải ra ở ngoài cổng chùa, rồi Thị Mầu đem đứa bé đến bỏ lại, và người tu hành ấy bế đứa trẻ đi xin sữa từng nhà. Đoạn kết (báo trước: lộ kết) là khi Kính Tâm qua đời, người ta mới biết sự thật qua lá thư để lại, và nhân vật được tôn là Quan Âm. Câu chuyện vốn có nguồn từ truyện thơ Nôm cùng tên, nên lời chèo nhiều chỗ mang chất thơ lục bát.

Mỗi loại vai trong vở diễn một kiểu, nhìn là nhận ra

Chèo chia nhân vật thành từng loại vai có lối đi, lối đứng, lối hát riêng. Quan Âm Thị Kính hay được dùng để dạy nghề vì vở có gần đủ các loại vai. Nhận ra loại vai là đã hiểu một nửa vở diễn.

Nhân vậtLoại vaiNhìn vào đâu
Thị Kính, Kính TâmĐào thươngBước đi khoan thai, mắt nhìn xuống, tay ít động; nỗi đau nằm ở giọng hát chậm, ngân dài
Thị MầuĐào lệchQuạt phẩy nhanh, liếc mắt, bước nhún nhảy, hát nhịp nhanh và tinh nghịch
Thiện SĩKép (nam chính)Dáng thư sinh, cử chỉ cứng hơn, nhiều khi nhút nhát trước cha mẹ
Sùng bà (mẹ chồng)Mụ ácGiọng gắt, động tác chỉ trỏ mạnh, nhịp nói dồn dập
Xã trưởng, Mẹ ĐốpHềNói tếu, nhại, chọc cười khán giả, có khi bước hẳn ra khỏi câu chuyện để bình luận

Một chi tiết người mới hay bỏ qua: Thị Kính và Kính Tâm là cùng một nhân vật, thường do cùng một diễn viên đóng, nhưng lối diễn đổi hẳn. Khi là vợ Thiện Sĩ, nàng mềm, e lệ; khi khoác áo nâu nhà chùa, dáng đi phải giữ cho giống một chú tiểu mà vẫn lộ ra chút nữ tính. Diễn viên giỏi làm cho khán giả thấy cả hai lớp đó trong cùng một bước chân.

Xem theo thứ tự nào trong một buổi diễn

Nếu bạn ngồi xem trọn vở ở nhà hát hoặc qua bản ghi hình, có thể đi theo năm điểm dừng dưới đây. Mỗi điểm dừng có một thứ cần để ý riêng.

  1. Cảnh đêm khâu áo và sợi râu. Để ý nhịp chậm của cảnh: tiếng sáo nhẹ, diễn viên làm động tác khâu, ngắm chồng, rồi cầm dao. Cái hay là sự bình yên được dựng lên đủ lâu để cú đổ vỡ sau đó đau thật.
  2. Cảnh bị kết tội. Nghe giọng mụ ác lấn át, còn Thị Kính chỉ kêu oan bằng những câu hát ngắn. Chèo cố ý để người bị oan nói ít, người buộc tội nói nhiều.
  3. Cảnh Thị Mầu lên chùa. Không khí lật hẳn sang tươi vui, nhịp nhanh, khán giả cười. Đây là trích đoạn hay được diễn riêng nhất.
  4. Cảnh làng bắt vạ với Xã trưởng và Mẹ Đốp. Tiếng cười của hề xen giữa chuyện nghiêm trọng, nhưng nghe kỹ thì lời hề đang chế giễu chính cái lệ làng xử ẩu.
  5. Cảnh Kính Tâm bế con xin sữa. Đây là chỗ nhiều người lớn tuổi rơi nước mắt. Để ý tay diễn viên ru đứa con bằng một tấm vải quấn tròn, không có búp bê thật.

Đi theo năm điểm đó, bạn sẽ thấy vở chèo được dựng theo kiểu đan nóng lạnh: buồn rồi vui, nặng rồi nhẹ. Đó không phải sự tuỳ tiện mà là cách giữ chân người xem ở sân đình ngày xưa, khi vở diễn kéo dài cả đêm và khán giả có thể bỏ về bất cứ lúc nào.

Tai nghe gì: trống, sáo và người đế

Dàn nhạc chèo nhỏ, thường ngồi một bên sân khấu: trống chèo, sáo, nhị, đàn nguyệt, phách, có khi thêm đàn bầu. Tiếng trống giữ vai trò lớn nhất. Khi nhân vật bước ra, trống đánh dồn; khi nhân vật than, trống thưa lại; khi hề pha trò, trống điểm những tiếng tách như để chấm câu cho tiếng cười. Thử nhắm mắt nghe một đoạn, bạn vẫn đoán được cảnh vui hay buồn chỉ nhờ tiếng trống.

Thứ người mới hay ngạc nhiên là tiếng đế: một giọng từ phía dàn nhạc hoặc hậu trường bất ngờ hỏi, nhắc, trêu nhân vật trên sân khấu, và nhân vật đáp lại. Tiếng đế làm sân khấu chèo giống một cuộc trò chuyện giữa diễn viên và cả làng, chứ không phải bức tường ngăn cách. Trong cảnh Thị Mầu, lời đế thường chọc cô gái, khiến cô càng lẳng lơ hơn.

Về làn điệu, chèo có hàng trăm điệu hát, người mới không cần nhớ tên. Chỉ cần nhận ra hai kiểu: nói lối, tức là nói có vần, có nhịp, nửa nói nửa hát, thường dùng khi nhân vật bước ra tự giới thiệu; và hát, có giai điệu rõ, ngân dài. Thị Kính hát nhiều câu chậm, ngân, rầu; Thị Mầu hát nhanh, nảy. Chỉ để ý sự khác biệt ấy là đã nghe được tính cách nhân vật qua giọng.

Vì sao vở này được gọi là kinh điển

Chữ nhẫn được kể bằng hành động, không bằng lời giảng. Thị Kính không có một bài diễn văn nào về đức hạnh. Nàng chỉ im lặng chịu đựng, và người xem tự thấy sức nặng của sự im lặng ấy. Đó là cách kể rất hiện đại, dù vở rất cổ.

Một vở có đủ các cung bậc. Có bi kịch gia đình, có hài kịch làng xã, có cảnh tình tứ, có cảnh xử án. Ít vở chèo nào gói được nhiều màu như vậy mà không rời rạc, nên đoàn chèo nào cũng coi đây là vở phải diễn được.

Thị Mầu là một nhân vật sống mãi. Một cô gái dám bày tỏ ham muốn của mình giữa làng quê khắt khe, vừa đáng trách vừa đáng thương. Nhân vật này được bàn luận qua nhiều thế hệ, mỗi thời đọc ra một nghĩa khác.

Tiếng cười chĩa vào cái lệ làng. Cảnh Xã trưởng và Mẹ Đốp cho thấy chèo không chỉ khóc cho người bị oan mà còn cười vào cách người ta xử oan. Lớp phê phán ấy làm vở không bị một chiều.

Câu hỏi người mới hay đặt

Câu hỏi đầu tiên thường là: sao Thị Kính không nói thật mình là gái để khỏi bị oan? Trong logic của vở, nói ra là phải bỏ chùa, trở về với tiếng xấu cũ, và cũng là phá lời nguyện của chính mình. Vở chọn để nhân vật chịu đựng đến cùng, vì cái nhẫn ấy là trục của câu chuyện. Người xem hôm nay có thể không đồng tình, và chính sự không đồng tình ấy cũng là một cách đối thoại với tác phẩm.

Câu hỏi thứ hai: đây có phải vở về đề tài nhà chùa không? Cảnh chùa chỉ là bối cảnh. Thứ vở nói đến là phận người phụ nữ trong gia đình và làng xã xưa, là lòng tốt bị nghi ngờ, là cách đám đông vội kết tội. Bạn có thể xem nó như một câu chuyện văn hoá dân gian, như cách người ta xem các tích cổ khác.

Câu hỏi thứ ba: sân khấu trống trơn, sao biết đang ở đâu? Chèo dùng động tác thay cảnh trí. Đi một vòng là đã đi xa; cầm mái chèo tưởng tượng là đang qua sông; gõ nhẹ lên không khí là đang gõ cửa. Xem vài phút, mắt bạn sẽ tự quen với lối ước lệ đó.

Tự tập xem trong mười phút mỗi tối

Không cần xem trọn vở ngay. Bạn có thể tập theo từng buổi ngắn với bản ghi hình từ nguồn có bản quyền, trên màn hình to càng tốt để thấy rõ tay và quạt.

  • Tối đầu: xem cảnh đêm khâu áo, tắt tiếng một lần để chỉ nhìn động tác, rồi bật tiếng xem lại. Tự hỏi: không cần lời, mình đã hiểu được bao nhiêu?
  • Tối thứ hai: xem cảnh Thị Mầu lên chùa, đếm xem cô gái dùng chiếc quạt theo bao nhiêu cách khác nhau.
  • Tối thứ ba: chỉ nghe tiếng trống trong cảnh làng bắt vạ, đoán chỗ nào khán giả cười trước khi nhìn.
  • Tối thứ tư: xem cảnh Kính Tâm xin sữa cùng một người lớn tuổi trong nhà, hỏi ông bà đã xem vở này ở đâu, lúc nào.
  • Sau đó xem tiếp Lưu Bình Dương Lễ hoặc Kim Nham, hai vở chèo cổ có giọng khác hẳn để so sánh.

Nếu có dịp xem tận mắt ở nhà hát chèo, bạn nên ngồi lùi về giữa khán phòng thay vì hàng đầu. Chèo vốn diễn ở sân đình cho cả làng nhìn từ xa, nên đội hình, đường đi của diễn viên trên sàn diễn rõ nhất khi nhìn từ một khoảng lùi.

Câu hỏi thường gặp

Quan Âm Thị Kính có phải chuyện có thật không?

Đây là truyện dân gian được lưu truyền qua truyện thơ Nôm và sân khấu chèo, không phải ghi chép lịch sử. Nhân vật và tình tiết mang tính biểu tượng để nói về lòng nhẫn nhịn và nỗi oan của người phụ nữ xưa.

Xem trọn vở Quan Âm Thị Kính mất bao lâu?

Tuỳ cách dàn dựng của từng đoàn, một buổi diễn trọn vở thường kéo dài vài tiếng. Nhiều buổi diễn chỉ chọn vài trích đoạn như Thị Mầu lên chùa hay Xã trưởng Mẹ Đốp, nên người mới có thể bắt đầu từ những buổi ngắn như vậy.

Trẻ con xem vở này có hợp không?

Trẻ từ tuổi tiểu học trở lên xem được, nhất là các cảnh hề và cảnh Thị Mầu vì vui mắt. Phần oan khuất có thể khiến trẻ thắc mắc, bạn nên ngồi cạnh để giải thích bằng lời đơn giản rằng đây là chuyện kể về lòng tốt bị hiểu lầm.

Vì sao Thị Kính phải giả làm con trai?

Theo câu chuyện, sau khi bị nhà chồng đuổi, nàng muốn rời bỏ cuộc sống cũ và tìm chốn nương thân ở chùa. Việc cải trang là chi tiết then chốt tạo ra nỗi oan thứ hai, khi nàng không thể chứng minh mình vô tội nếu không lộ thân phận.

Không hiểu lời cổ thì có xem được không?

Xem được, vì chèo dựa nhiều vào động tác, nét mặt và tiếng nhạc. Lời chèo có nhiều chữ cũ, nhưng ý chính của từng cảnh thường lộ rõ qua cách diễn. Nếu muốn hiểu kỹ hơn, bạn đọc trước phần tóm tắt câu chuyện rồi mới xem.

Nên xem vở này cùng ai?

Xem cùng ông bà hoặc cha mẹ là hợp nhất, vì nhiều người lớn tuổi thuộc vở từ hồi nhỏ và có thể kể cho bạn những chi tiết mà bản ghi hình không có. Hỏi họ thích vai nào và vì sao là một cách mở chuyện rất tự nhiên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138