Một phóng sự ảnh kinh điển phải được xem như đọc một truyện ngắn: có ảnh mở màn giới thiệu bối cảnh, có nhân vật, có những ảnh chi tiết, có cao trào và một ảnh khép lại; xem lẻ từng tấm thì mất gần nửa sức nặng. Muốn hiểu, bạn xem cả bộ theo đúng thứ tự, rồi quay lại tìm những hình ảnh lặp lại như những điệp khúc.
Bài này đứng trước ba bộ ảnh mà giới nhiếp ảnh hay nhắc: Country Doctor của W. Eugene Smith theo chân một bác sĩ vùng quê nước Mỹ; cuốn sách ảnh The Americans của Robert Frank; và loạt ảnh mỏ vàng của Sebastião Salgado. Kèm theo là cách xem một bộ ảnh ở triển lãm hay trong sách, và vài điều nên giữ khi xem ảnh về những phận người khó khăn.
Bộ khung của một phóng sự ảnh
Thời các tạp chí ảnh lớn, biên tập viên và nhiếp ảnh gia thường nghĩ một phóng sự theo những “vai” ảnh. Không phải bộ nào cũng đủ, nhưng biết các vai này giúp bạn đọc bất kỳ bộ ảnh nào:
- Ảnh mở màn. Thường rộng, cho biết đây là đâu, không khí ra sao. Nó giống câu mở đầu của một truyện ngắn.
- Ảnh nhân vật. Gương mặt hoặc dáng hình của người chính, để người xem gắn bó với một con người cụ thể chứ không chỉ một vấn đề chung.
- Ảnh hành động và quan hệ. Nhân vật làm việc, nói chuyện, chạm vào người khác. Đây là thân bài của truyện.
- Ảnh chi tiết. Bàn tay, đồ vật, một vết bẩn trên áo. Chúng làm câu chuyện có kết cấu, như những tính từ chính xác trong văn.
- Ảnh cao trào. Khoảnh khắc căng nhất, xúc động nhất.
- Ảnh khép lại. Thường lắng xuống, để người xem ở lại với một cảm xúc, như câu cuối truyện.
Khi xem một bộ ảnh lần đầu, thử gán vai cho từng tấm. Bạn sẽ thấy người làm phóng sự giỏi sắp xếp như người kể chuyện, và vì sao một tấm ảnh trông bình thường lại không thể bỏ: nó đang giữ một vai trong mạch truyện.
Country Doctor: một ngày dài của bác sĩ vùng quê
W. Eugene Smith thực hiện bộ ảnh này cho một tạp chí ảnh lớn của Mỹ, theo chân một bác sĩ duy nhất phụ trách cả một vùng nông thôn rộng ở bang Colorado. Ông ở lại nhiều tuần, đi cùng bác sĩ khám bệnh, đỡ đẻ, khâu vết thương, thăm bệnh nhân già. Bộ ảnh thường được coi là một trong những mẫu mực của phóng sự ảnh.
Hãy xem ảnh mở màn quen thuộc: bác sĩ xách túi đồ nghề, đi băng qua một bãi cỏ cao, phía sau là bầu trời nhiều mây. Ông đi một mình giữa khoảng rộng, bước dài, mặt hơi cúi. Chỉ một tấm, bạn đã hiểu nhân vật: một người đơn độc gánh một vùng đất. Không cần chữ nào giải thích.
Giữa bộ là những ảnh làm việc: khám cho đứa trẻ bị thương, cúi xuống người già, những phút căng thẳng trong phòng khám đơn sơ. Bộ ảnh khép lại bằng một tấm mà nhiều người nhớ nhất: bác sĩ ngồi trong bếp sau một ca phẫu thuật kéo dài, tay cầm cốc, người mỏi rũ, ánh mắt trống. Đó là ảnh khép lại kinh điển, lắng xuống, để người xem ở lại với sự mệt mỏi của một người tận tuỵ.
Ảnh của Smith có chất đen trắng đậm, tối nhiều, sáng ít, như ảnh sân khấu. Ông nổi tiếng kỹ tính trong phòng tối, in đi in lại cho tới khi đạt đúng tâm trạng. Khi xem, chú ý những vùng tối sâu bao quanh nhân vật; chúng gom mắt bạn vào gương mặt và bàn tay.
The Americans: một cuốn sách ảnh đọc như một bài thơ dài
Một người ngoài nhìn vào. Robert Frank sinh ra ở Thuỵ Sĩ, lái xe đi khắp nước Mỹ, chụp rất nhiều cuộn phim, rồi chọn ra một số ít để làm thành cuốn The Americans. Nhà văn Jack Kerouac viết lời giới thiệu. Cái nhìn của người ngoài cho ông thấy những điều người trong cuộc quen tới mức không còn thấy.
Ảnh không “đẹp” theo kiểu cũ. Nhiều tấm nghiêng, nhoè, thiếu sáng, người bị cắt ngang. Thời đó có người chê, nhưng chính vẻ thô ráp ấy làm cuốn sách có giọng thật, như ghi chú vội trên đường. Người xem lâu năm coi đây là cuốn sách đổi hướng ảnh đường phố về sau.
Những hình ảnh lặp lại như điệp khúc. Lật cuốn sách, bạn gặp đi gặp lại những thứ: lá cờ, chiếc xe hơi, máy hát tự động trong quán, những con đường dài, những người ngồi một mình. Chúng quay lại như điệp khúc trong một bài hát, và mỗi lần quay lại mang thêm một sắc nghĩa.
Đọc từng tấm trong mạch sách. Một tấm hay được nhắc là cảnh chiếc xe điện ở New Orleans, mỗi ô cửa sổ là một khuôn mặt, người da trắng ngồi phía trước, người da màu phía sau. Xem lẻ, đó là một bố cục khéo. Xem trong mạch sách, nó là một câu nói thẳng về sự chia cắt trong xã hội thời ấy.
Mỏ vàng của Salgado và ảnh tư liệu xã hội
Sebastião Salgado, nhiếp ảnh gia người Brazil, có loạt ảnh về một mỏ vàng lộ thiên ở quê nhà, nơi hàng nghìn người đàn ông leo những chiếc thang gỗ dựng đứng trên vách hố khổng lồ, vai vác bao đất. Nhìn từ xa, họ như một tổ kiến; nhìn gần, từng gương mặt lấm bùn, từng bắp tay căng. Ảnh đen trắng của ông có tông rất giàu, đen sâu, xám ấm, khiến cảnh lao động khắc nghiệt có vẻ trang nghiêm như một bức tranh lịch sử.
Khi xem loạt ảnh này, hãy đổi khoảng cách liên tục. Một tấm toàn cảnh để thấy quy mô; một tấm cận cảnh để thấy con người. Phóng sự hay luôn nhảy giữa hai tầm ấy, để người xem vừa hiểu vấn đề lớn, vừa không quên rằng đó là từng con người cụ thể.
Lùi về đầu thế kỷ 20, những bức ảnh của Lewis Hine về trẻ em làm việc trong nhà máy, hầm mỏ ở Mỹ cũng thuộc dòng ảnh tư liệu xã hội. Chúng được dùng trong các cuộc vận động để thay đổi luật lao động trẻ em. Đặt Hine cạnh Salgado, bạn thấy một truyền thống dài: nhiếp ảnh không chỉ để ngắm, mà để làm chứng và để người xem không thể ngoảnh mặt.
Xem một bộ ảnh ở triển lãm hay trong sách
Phóng sự ảnh thường được trưng bày theo thứ tự có chủ đích. Đây là cách đi qua một bộ ảnh mà không bị lạc:
- Đi một vòng nhanh trước. Không đọc chú thích, chỉ để mắt nắm mạch. Đếm xem bộ có bao nhiêu tấm, tấm nào lớn nhất, tấm nào được đặt riêng.
- Quay lại từ đầu, đi chậm. Gán vai cho từng tấm: mở màn, nhân vật, chi tiết, cao trào, khép lại.
- Đọc chú thích ở vòng hai. Phóng sự khác ảnh nghệ thuật ở chỗ chú thích là một phần của câu chuyện: tên người, nơi chốn, việc đang xảy ra.
- Tìm điệp khúc. Vật gì, cử chỉ gì, ánh sáng nào lặp lại? Điệp khúc thường là chỗ người chụp muốn nhấn.
- Đứng lâu ở tấm cuối. Ảnh khép lại thường là tấm người chụp cân nhắc nhiều nhất. Tự hỏi nó để lại cảm xúc gì.
Trong sách ảnh, cách đi cũng vậy, chỉ cần chú ý thêm cặp trang đối diện: hai ảnh đặt cạnh nhau thường đang nói chuyện với nhau, đối nhau hoặc vang nhau.
Xem ảnh về người khó khăn: vài điều nên giữ
Phóng sự ảnh kinh điển hay chụp những con người ở hoàn cảnh khó: bệnh tật, nghèo đói, lao động nặng nhọc. Xem chúng là cách hiểu thế giới, nhưng người xem cũng có trách nhiệm. Đừng nhìn người trong ảnh như cảnh lạ; hãy nhớ họ có tên, có đời sống trước và sau khoảnh khắc ấy. Chú thích có tên người là dấu hiệu tốt của một phóng sự tôn trọng nhân vật.
Khi chia sẻ những ảnh như vậy, nên kèm bối cảnh và nguồn, đừng cắt ra khỏi bộ để dùng như ảnh minh hoạ cho một câu chuyện khác. Nhiều tấm ảnh nổi tiếng từng bị dùng sai chỗ, làm tổn thương người trong ảnh hoặc gia đình họ. Xem ảnh cùng con, hãy nói về con người trong ảnh, không chỉ về độ “ấn tượng” của nó.
Ở Việt Nam, bạn có thể tập cách xem này với những bộ ảnh tư liệu về đời sống, nghề nghiệp, làng quê được trưng bày ở bảo tàng, nhà văn hoá hay trong sách ảnh. Thử áp bộ khung sáu vai ở trên; bạn sẽ thấy dễ nhớ câu chuyện hơn nhiều so với xem từng tấm rời. Một bộ ảnh về làng nghề chẳng hạn thường mở bằng cảnh làng nhìn từ xa, rồi tới bàn tay người thợ, đồ nghề, sản phẩm, và khép lại bằng một khoảnh khắc nghỉ ngơi cuối ngày.
Bài tập mười phút và xem tiếp gì
Lấy mười tấm ảnh bạn chụp trong một chuyến đi hay một ngày ở quê. Thử xếp chúng thành một câu chuyện: tấm nào mở màn, tấm nào là nhân vật, tấm nào khép lại. Bỏ bớt những tấm trùng vai. Tự hỏi: nếu chỉ được giữ năm tấm, câu chuyện có còn không? và tấm cuối khiến người xem nghĩ gì? Làm xong, quay lại xem Country Doctor, bạn sẽ thấy rõ hơn từng lựa chọn của Smith.
Một trò hay cho cả nhà: in nhỏ mười tấm ảnh gia đình, xáo trộn, rồi mỗi người tự xếp một câu chuyện. Trẻ con hay xếp theo cảm xúc, người lớn hay xếp theo thời gian. So sánh các cách xếp chính là học cách đọc phóng sự.
Xem tiếp: ảnh đường phố của Henri Cartier-Bresson để thấy khoảnh khắc lẻ; rồi quay lại đây để thấy cách nhiều khoảnh khắc ghép thành câu chuyện. Nếu thích tư liệu xã hội, tìm thêm ảnh của Lewis Hine và Jacob Riis, người dùng đèn chớp chụp những căn hộ chật chội ở New York cuối thế kỷ 19.
Câu hỏi thường gặp
Phóng sự ảnh khác ảnh đơn lẻ thế nào?
Phóng sự ảnh là một bộ nhiều tấm được sắp xếp để kể một câu chuyện có mở đầu, diễn biến và kết thúc. Mỗi tấm giữ một vai, và sức nặng của cả bộ lớn hơn tổng các tấm cộng lại.
Country Doctor kể về điều gì?
Bộ ảnh của W. Eugene Smith theo chân một bác sĩ duy nhất phụ trách cả một vùng quê rộng ở Mỹ, ghi lại công việc khám chữa bệnh hằng ngày và sự mệt mỏi của ông. Nó được coi là mẫu mực của phóng sự ảnh tạp chí.
Vì sao The Americans của Robert Frank quan trọng?
Cuốn sách nhìn nước Mỹ bằng con mắt người ngoài, với ảnh thô ráp, nghiêng, nhoè nhưng giàu cảm xúc, và sắp xếp các hình ảnh lặp lại như điệp khúc. Nó thay đổi cách nhiều thế hệ sau chụp và xem ảnh đường phố.
Có nên đọc chú thích khi xem phóng sự ảnh không?
Nên, nhưng ở vòng xem thứ hai. Với phóng sự, chú thích là một phần câu chuyện, cho biết tên người, nơi chốn và việc đang xảy ra. Xem ảnh trước giúp bạn tự cảm, rồi chú thích làm câu chuyện đầy đủ.
Xem ảnh về người nghèo khổ có phải là tò mò thiếu tế nhị không?
Không, nếu bạn xem với sự tôn trọng và tìm hiểu bối cảnh. Phóng sự tốt giúp người xem hiểu và đồng cảm. Điều nên tránh là chia sẻ ảnh để câu tương tác hay cắt ảnh khỏi bối cảnh gốc.
Người mới nên bắt đầu với bộ ảnh nào?
Nên bắt đầu với Country Doctor vì cấu trúc rõ ràng, nhân vật dễ theo. Sau đó xem The Americans để thấy kiểu kể chuyện tự do hơn, và loạt ảnh mỏ vàng của Salgado để thấy cách đổi tầm nhìn giữa toàn cảnh và cận cảnh.