Ảnh đường phố của Vivian Maier hay ở chỗ bà nhìn người lạ từ ngang ngực, gần và thẳng, với một sự tò mò không phán xét: những bà già đội mũ, đứa trẻ khóc, người đàn ông ngủ gật, và chính bà hiện lên trong gương, trong bóng đổ. Khi xem, hãy chú ý góc máy thấp hơn mắt, khoảng cách rất gần, và những bức chân dung tự chụp lẩn khuất khắp nơi.
Câu chuyện quanh bà cũng làm người ta tò mò: một người giữ trẻ chụp ảnh suốt nhiều chục năm mà gần như không cho ai xem, để lại một kho phim khổng lồ, phần lớn chỉ được thấy sau khi bà mất. Bài này không kể nhiều đời riêng, mà đứng trước ảnh: nhìn gì, vì sao kiểu máy ảnh đổi cả cách người trong ảnh nhìn lại, và đặt bà cạnh hai nhiếp ảnh gia đường phố khác để thấy mỗi người một giọng.
Vivian Maier là ai, chỉ những điều chắc chắn
Vivian Maier là một phụ nữ Mỹ làm nghề giữ trẻ cho các gia đình, phần lớn đời sống ở Chicago, trước đó có thời gian ở New York. Trong những buổi dẫn trẻ đi chơi và ngày nghỉ, bà chụp đường phố không ngừng. Bà gần như không công bố ảnh khi còn sống. Kho âm bản và cuộn phim của bà, nhiều cuộn chưa từng tráng, được người khác mua lại khi đồ đạc của bà bị bán đi, rồi dần được in và công bố. Người ta ước tính số âm bản lên tới hơn một trăm nghìn.
Vì bà không để lại lời giải thích về ảnh của mình, người xem có một vị trí đặc biệt: ta đứng trước ảnh mà không có “ý đồ tác giả” nào dẫn đường. Điều đó vừa thú vị, vừa đòi hỏi thận trọng. Mỗi lựa chọn in, chọn ảnh hiện nay là của người khác thực hiện, không phải của bà.
Với người xem, điều đáng giữ là ảnh. Đừng để câu chuyện bí ẩn che mất bức ảnh. Một bài tập hay là xem vài chục bức của bà trước khi đọc bất cứ điều gì về đời bà, rồi tự hỏi bạn đoán được gì về người cầm máy chỉ từ ảnh.
Góc máy ngang ngực đổi cả bức ảnh
Chiếc máy nhìn từ trên xuống. Phần lớn ảnh vuông nổi tiếng của bà được chụp bằng máy Rolleiflex hai ống kính. Người chụp cầm máy trước ngực và cúi nhìn xuống kính ngắm phía trên, chứ không đưa máy lên mắt. Nhờ vậy góc chụp thấp hơn mắt người một chút, khiến người trong ảnh trông cao, đường hoàng hơn.
Người bị chụp không thấy ống kính chĩa vào mặt. Vì người chụp đang cúi nhìn xuống, người đứng trước máy thường không cảm thấy bị “nhắm”. Nhiều người trong ảnh của bà nhìn thẳng vào máy với vẻ ngạc nhiên hoặc bình thản, như đang đối diện một người lạ hỏi đường, chứ không đề phòng như trước máy ảnh giơ lên mặt.
Khung vuông làm chủ thể đứng giữa. Khuôn hình vuông không có chiều dài nào trội hơn, nên người chụp hay đặt người vào giữa khung. Khi xem, bạn sẽ thấy nhiều bức có cấu trúc giống chân dung trang trọng, nhưng nhân vật là người vô danh ngoài phố.
Khoảng cách rất gần. Bà thường đứng sát tới mức thấy rõ nếp nhăn, sợi lông trên cổ áo khoác, những vết bẩn trên tay trẻ con. Sự gần gũi này là chữ ký trong ảnh của bà; nó khiến người xem có cảm giác chính mình đang đứng giữa đám đông.
Những bức chân dung tự chụp: trò chơi tìm người cầm máy
Một nhóm ảnh rất được yêu thích là ảnh tự chụp. Bà hiện ra trong tấm gương của cửa hàng, trong kính xe, trong một mảnh gương vỡ, hay chỉ là bóng đổ dài trên vỉa hè, trên bãi cỏ, kèm chiếc mũ và hình khối chiếc máy ảnh trước ngực. Gương mặt hầu như luôn nghiêm, ít khi cười.
Khi xem nhóm ảnh này, hãy coi như chơi trò tìm người. Mắt đầu tiên thấy cảnh: một cửa hiệu, một con phố. Rồi phải mất vài giây mới nhận ra trong góc có hình phản chiếu của người chụp. Có bức bóng của bà phủ lên một người khác, hoặc trùng với bóng cây, tạo ra những hình kỳ lạ. Đây là cách người chụp đưa mình vào ảnh mà không đứng trước ống kính.
Người mê ảnh hay đọc nhóm ảnh này như một cuốn nhật ký không lời: bà ghi dấu mình đã đi qua những nơi ấy. Nhưng đừng đọc quá đà thành tâm sự cá nhân; điều chắc chắn chỉ là bà thích chơi với gương, kính và bóng đổ, và chơi rất khéo. Đặt nhiều bức cạnh nhau, bạn sẽ thấy sự lặp lại có chủ ý của một người hiểu rõ trò chơi hình ảnh.
Ba giọng ảnh đường phố đặt cạnh nhau
Vivian Maier dễ hiểu hơn khi đặt cạnh hai nhiếp ảnh gia đường phố khác cùng thời. Mỗi người có một cách nhìn phố, và bảng dưới gợi ý nên để ý gì.
| Nhiếp ảnh gia | Họ nhìn phố thế nào | Khi xem, để ý gì |
|---|---|---|
| Vivian Maier | Gần, thẳng, ngang ngực, phần nhiều đen trắng khổ vuông; rất nhiều người già, trẻ em, người lao động | Ánh mắt người trong ảnh nhìn lại máy; chi tiết quần áo, tay; ảnh tự chụp trong gương và bóng |
| Saul Leiter | Ảnh màu ở New York, nhìn qua kính cửa đọng hơi nước, qua tuyết rơi, sau ô dù; người thường chỉ là mảng màu nhỏ | Những mảng màu đỏ, vàng giữa nền xám; các lớp kính, mép tường che bớt khung; sự mờ có chủ ý |
| Elliott Erwitt | Hài hước, tinh nghịch, nhiều ảnh chó cạnh chân chủ, những trùng hợp buồn cười ngoài phố | Tỉ lệ người và vật bất ngờ; cử chỉ trùng nhau giữa người và thú; cái cười nhẹ không chế giễu |
Cùng là phố, cùng là người lạ, nhưng một người kể bằng nét mặt, một người kể bằng màu và lớp kính, một người kể bằng tiếng cười. Xem lần lượt ba người trong một buổi tối sẽ giúp bạn nhận ra “giọng” trong nhiếp ảnh rõ hơn mọi định nghĩa.
Xem một bức chân dung đường phố của bà theo bốn bước
Chọn bất kỳ bức chân dung khổ vuông nào của bà, loại có một người đứng gần máy. Đi theo bốn bước sau, mỗi bước khoảng hai phút.
- Nhìn đôi mắt trước tiên. Người ấy nhìn thẳng vào máy, nhìn đi chỗ khác hay nhắm mắt? Với ảnh của Maier, ánh mắt thường là nơi chứa cả câu chuyện: nghi ngại, tò mò, mệt mỏi hay thản nhiên.
- Rồi xuống đôi tay. Tay cầm túi, tay nắm cổ áo, tay đặt lên vai một đứa trẻ. Đôi tay thường nói thật hơn khuôn mặt, vì người ta ít khi kiểm soát được chúng trước máy ảnh.
- Tiếp theo là quần áo và đồ vật. Mũ, găng, áo lông, túi giấy, tờ báo cuộn trong tay. Đây là lớp thông tin về thời đại và tầng lớp, thứ ông bà ta xem ảnh thường nhận ra nhanh hơn người trẻ.
- Cuối cùng là nền. Một bức tường, một cửa hàng, một khoảng trời. Để ý xem nền sạch hay rối, và nó làm người trong ảnh nổi lên hay chìm đi. Nền sạch là dấu hiệu người chụp đã chọn chỗ đứng chứ không bấm bừa.
Sau bốn bước, thử nói một câu về người trong ảnh mà không dùng tính từ “đẹp” hay “buồn”. Ví dụ: người phụ nữ giữ chặt túi như vừa đi chợ về và đang vội. Câu mô tả cụ thể buộc bạn dựa vào chi tiết thật, không dựa vào cảm giác chung chung.
Câu hỏi người mới hay đặt
“Chụp người lạ ngoài phố như vậy có được không?” Đây là câu hỏi đúng, và chuẩn mực mỗi nước, mỗi thời khác nhau. Ảnh của Maier được chụp ở nơi công cộng nhiều chục năm trước. Khi xem, ta có thể thưởng thức đồng thời vẫn nghĩ về sự riêng tư của người trong ảnh, nhất là trẻ em và người yếu thế. Một bức ảnh hay không xoá đi câu hỏi đạo đức, và người xem tinh tế thường giữ cả hai trong đầu.
“Bà không công bố ảnh thì có phải nghệ sĩ không?” Nghệ sĩ hay không là chuyện tranh luận, nhưng ảnh thì nói thay: sự nhất quán của cách nhìn trong hàng chục năm cho thấy một con mắt rất có ý thức. Có điều, người xem nên nhớ rằng việc chọn ảnh nào in ra hiện nay là do người khác làm.
“Ảnh đường phố có gì hơn ảnh chụp vội trên điện thoại?” Khác ở sự chọn lựa và sự kiên nhẫn. Một bức của Maier thường có gương mặt rõ, cử chỉ đúng lúc, nền không rối. Trong khi đó ảnh chụp vội thường bắt người ở lúc quay lưng, nhắm mắt hoặc bị cắt ngang. Đặt hai loại cạnh nhau bạn sẽ thấy ngay.
Bài tập mười phút và xem tiếp gì
Chọn mười bức ảnh của Vivian Maier trong sách ảnh hoặc nguồn có bản quyền. Chia làm hai nhóm: ảnh người nhìn vào máy và ảnh người không nhìn. Với mỗi nhóm, tự hỏi: nét mặt của họ cho mình cảm giác gì về người cầm máy? và nếu chiếc máy đưa lên ngang mắt, họ có còn giữ nét mặt đó không? Câu hỏi thứ hai giúp bạn hiểu vì sao góc ngang ngực quan trọng tới vậy.
Tiếp theo, lật tìm ba bức ảnh tự chụp và tìm vị trí của bà trong khung. Đếm xem bạn mất bao nhiêu giây để nhận ra. Trò này chơi cùng con nhỏ rất vui, giống trò tìm hình ẩn trong sách tranh. Ông bà cũng thường thích ảnh của bà vì quần áo, kiểu tóc, xe cộ thời ấy gợi nhớ một thời đã qua.
Xem tiếp: Saul Leiter để thấy đường phố bằng màu; Elliott Erwitt để thấy đường phố bằng tiếng cười; rồi quay về Henri Cartier-Bresson để thấy đường phố bằng hình học. Ở Việt Nam, những buổi chiếu tư liệu hay triển lãm nhỏ về ảnh đường phố cũng là dịp tốt để đặt ảnh của bà cạnh những con phố quen thuộc của mình.
Câu hỏi thường gặp
Vivian Maier là ai?
Bà là một phụ nữ Mỹ làm nghề giữ trẻ, chụp ảnh đường phố suốt nhiều chục năm, chủ yếu ở Chicago và New York, nhưng gần như không công bố ảnh khi còn sống. Kho âm bản của bà được phát hiện và giới thiệu rộng rãi sau này.
Vì sao ảnh của Vivian Maier thường có khung vuông?
Phần lớn ảnh nổi tiếng của bà chụp bằng máy Rolleiflex hai ống kính dùng phim khổ trung cho khuôn hình vuông. Máy được cầm trước ngực và nhìn xuống kính ngắm, tạo góc chụp thấp hơn mắt người một chút.
Ảnh tự chụp của Vivian Maier có gì đặc biệt?
Bà hiện lên trong gương, kính cửa hàng hay bóng đổ trên mặt đất, thường lẫn vào cảnh xung quanh. Người xem phải tìm mới thấy, như một trò chơi hình ảnh, và loạt ảnh này cho thấy bà rất thích thử nghiệm với phản chiếu.
Nên xem ảnh của Vivian Maier cạnh ai?
Xem cạnh Saul Leiter để thấy cách nhìn phố bằng màu và lớp kính, cạnh Elliott Erwitt để thấy sự hài hước, và cạnh Henri Cartier-Bresson để thấy hình học. So sánh giúp bạn nhận ra giọng riêng của từng người.
Thưởng thức ảnh chụp người lạ có ổn về đạo đức không?
Bạn có thể thưởng thức giá trị hình ảnh đồng thời ý thức về quyền riêng tư của người trong ảnh. Những câu hỏi đó không làm ảnh kém đi, mà giúp người xem nhìn sâu hơn vào quan hệ giữa người chụp và người bị chụp.
Xem ảnh Vivian Maier ở đâu cho đúng?
Nên xem qua sách ảnh in tốt hoặc nguồn có bản quyền chính thức, và nếu có dịp thì ở triển lãm. Tránh những trang đăng lại ảnh mờ, bị cắt khung hay bị thêm màu, vì chúng làm sai lệch cảm nhận về ảnh gốc.