Nụ hôn của Gustav Klimt nên xem qua ba lớp: từ xa là một khối vàng rực ôm lấy hai con người; lại gần là hai tấm áo với hai thứ hoạ tiết đối nghịch, ô vuông đen trắng bên nam và hoa tròn rực màu bên nữ; và gần hơn nữa là những chỗ duy nhất vẽ như da thịt thật: hai khuôn mặt, những bàn tay và đôi bàn chân co lại ở mép vực. Lá vàng làm người ta dừng chân, nhưng cái giữ người ta đứng lâu là sự căng thẳng giữa chất trang trí và chút da thịt ấy.
Bức tranh vẽ ở Vienna, Áo, đầu thế kỷ 20, trong giai đoạn mà người ta gọi là thời kỳ vàng của Klimt, hiện ở bảo tàng Belvedere tại Vienna. Đây là một trong những hình ảnh được in lại nhiều nhất thế giới, trên cốc, áo, ô, lịch. Chính vì quen quá, người ta ít khi nhìn kỹ. Phần dưới đi từng lớp, giải thích vì sao vàng trong tranh không giống vàng sơn, và vài chi tiết mà bản in nhỏ xoá mất.
Cái thấy được ngay: hai người hoà thành một khối vàng
Tranh có khung gần vuông. Trên nền màu vàng nâu lấm tấm như bụi vàng, một đôi nam nữ ôm nhau, đứng và quỳ trên một dải thảm cỏ đầy hoa. Người đàn ông cúi xuống, quay lưng phần lớn về phía người xem, chỉ thấy gáy, mái tóc đen đội vòng lá, và một phần gò má. Người phụ nữ quỳ, đầu ngả nghiêng hẳn sang một bên, mắt nhắm, má áp vào bàn tay anh, khuôn mặt hướng ra phía người xem.
Hai cơ thể gần như biến mất dưới hai tấm áo vàng, và hai tấm áo hợp thành một khối hình duy nhất, viền vàng bao quanh như một chiếc chuông hay một chiếc lá lớn. Bạn không thấy rõ đâu là vai, đâu là lưng, đâu là chân, chỉ thấy một khối sáng nổi trên nền vàng tối hơn. Cảm giác đầu tiên của nhiều người là ấm, quý giá, và có gì đó vừa dịu dàng vừa bất an.
Bất an vì chỗ họ đứng. Nhìn xuống chân người phụ nữ: dải thảm hoa dừng lại đột ngột ngay chỗ đó, phía dưới là khoảng trống. Đôi chân trần của cô co lại, các ngón quặp vào mép, như người đang đứng sát một vách đá. Khoảnh khắc âu yếm nhất được đặt ngay bên bờ vực.
Hai tấm áo, hai thứ ngôn ngữ
Áo người đàn ông: hình chữ nhật đen, trắng, xám. Những ô vuông, ô chữ nhật đứng cạnh nhau, cứng, góc cạnh, chủ yếu màu đen trắng trên nền vàng. Nhiều người đọc đây là hình ảnh của tính cách nam giới trong mắt người thời ấy: thẳng, chắc, có trật tự.
Áo người phụ nữ: vòng tròn và hoa. Những đường cong, những vòng tròn đồng tâm, những bông hoa nhỏ màu đỏ, xanh, tím lốm đốm trên nền vàng. Hoạ tiết mềm và nhiều màu, gần với thảm cỏ hoa dưới chân hơn là với áo người đàn ông.
Ranh giới giữa hai tấm áo mờ dần. Ở chỗ hai người chạm nhau, hoạ tiết bắt đầu lẫn vào nhau. Hai thứ ngôn ngữ trang trí gặp nhau thành một bề mặt, như hình ảnh hai người hoà vào nhau.
Vòng hoa trên tóc cũng chia đôi. Người đàn ông đội vòng lá xanh thẫm, người phụ nữ cài những bông hoa nhỏ trên tóc. Cùng ý tưởng đối lập ấy được lặp lại ở cả chi tiết nhỏ nhất.
Lá vàng thật: vì sao bản gốc khác hẳn bản in
Klimt dùng lá vàng và lá kim loại thật dát lên mặt tranh, kết hợp với sơn dầu. Lá vàng không phản chiếu ánh sáng như màu vàng sơn: nó bắt ánh đèn trong phòng và thay đổi theo vị trí người đứng. Bước sang trái, một vùng áo sáng loá lên; bước sang phải, vùng ấy tối lại và vùng khác sáng lên. Bức tranh như thở theo bước chân bạn.
Bản in trên giấy, trên cốc, trên điện thoại chỉ ghi lại được một khoảnh khắc ánh sáng, nên vàng trở thành màu vàng nâu phẳng. Đây là trường hợp rõ nhất của câu nói quen thuộc trong giới xem tranh: có những bức phải đứng trước bản gốc mới thấy hết. Nếu không có dịp, hãy xem một đoạn phim quay chậm quanh bản gốc từ nguồn có bản quyền, ánh vàng chuyển động sẽ cho bạn một phần cảm giác ấy.
Lối dùng vàng này được cho là chịu ảnh hưởng từ tranh khảm nền vàng thời Byzantine mà Klimt từng xem ở Ý, cũng như từ nghề kim hoàn trong gia đình ông. Tranh khảm cổ dùng vàng để tạo một không gian không có chiều sâu, không có thời gian. Klimt mượn đúng cảm giác đó cho một cảnh đôi lứa đời thường.
Lại gần theo thứ tự này
Vì bức tranh đầy hoạ tiết, nên đi theo một đường cố định để không bị chói mắt:
- Khuôn mặt người phụ nữ. Đây là chỗ da thịt rõ nhất, vẽ mềm, sáng, tỉ mỉ. Mắt nhắm, môi khép. Đọc được gì trên khuôn mặt ấy, hạnh phúc, cam chịu, hay mơ màng, mỗi người một ý.
- Hai bàn tay. Một bàn tay người phụ nữ vòng lên cổ người đàn ông, bàn tay kia đặt lên tay anh đang ôm mặt mình. Những ngón tay hơi gập, không nắm chặt.
- Đôi bàn chân. Đi thẳng xuống dưới, tìm đôi chân trần ở mép thảm hoa, các ngón chân quặp lại.
- Thảm hoa. Nhìn những bông hoa nhỏ chi chít, rồi để ý chỗ thảm hoa đột ngột dừng lại thành mép vực.
- Nền tranh. Cuối cùng mới nhìn nền vàng nâu lấm tấm, không có chân trời, không có căn phòng, không biết đây là đâu.
Năm điểm này là năm chỗ mà Klimt cố ý để vẽ thật giữa một bức tranh phần lớn là trang trí phẳng. Chúng là chỗ cảm xúc của bức tranh tập trung.
Vì sao gọi là kiệt tác, và hiểu lầm hay gặp
Ở Vienna đầu thế kỷ 20, Klimt và nhóm hoạ sĩ ly khai muốn phá ranh giới giữa hội hoạ và nghệ thuật trang trí: tranh, kiến trúc, đồ gỗ, trang sức đều là nghệ thuật ngang nhau. Nụ hôn là kết quả rực rỡ nhất của ý tưởng ấy. Nó vừa là bức tranh, vừa như một món trang sức lớn, vừa như một tấm khảm. Ít bức tranh nào trước đó dám để phần trang trí phẳng chiếm gần hết mặt tranh mà vẫn giữ được cảm xúc mạnh.
Hiểu lầm hay gặp nhất là nghĩ đây chỉ là một bức tranh ngọt ngào, lãng mạn, hợp in thiệp cưới. Thật ra người xem kỹ sẽ thấy những tín hiệu bất an: người phụ nữ nhắm mắt và quay mặt đi, cơ thể cô gần như bị tấm áo của người đàn ông bao trùm, chân cô sát mép vực. Có người đọc là sự hoà làm một, có người đọc là sự lấn át. Bức tranh giữ cả hai cách đọc, và đó là lý do nó không nhàm.
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng vàng là để khoe giàu. Vàng ở đây làm hai việc: tách đôi lứa ra khỏi thời gian và không gian thực, và tạo ra một bề mặt sống động theo ánh sáng. Nó là chất liệu nghệ thuật chứ không chỉ là chất liệu đắt tiền.
Người xem Việt Nam có sẵn một chìa khoá: sơn mài dát vàng bạc
Người Việt thật ra đã quen với cái lý của bức tranh này mà không để ý. Tranh sơn mài trong các bảo tàng mỹ thuật trong nước cũng dùng vàng lá, bạc lá dát dưới những lớp sơn, rồi mài lên cho ánh kim lộ ra. Ai từng đứng trước một tấm sơn mài lớn đều biết nó cũng đổi sắc theo chỗ mình đứng và hướng đèn chiếu: lúc ánh vàng bừng lên, lúc chìm xuống dưới lớp then đen.
Mang kinh nghiệm ấy sang xem Klimt, bạn sẽ biết ngay phải làm gì: đừng đứng yên một chỗ, mà đi chậm từ trái sang phải trước tranh, dừng lại ở vài góc nghiêng, cúi thấp người xuống một chút rồi lại đứng thẳng. Khác biệt là sơn mài giấu vàng dưới nhiều lớp sơn trong và mài lên, nên ánh kim sâu và trầm; còn Klimt dát vàng gần sát mặt tranh, nên ánh kim nổi và trực tiếp hơn.
Đặt hai truyền thống cạnh nhau là một cách học xem tranh rất hiệu quả. Lần tới đến bảo tàng mỹ thuật, chọn một bức sơn mài có nhiều vàng bạc, đứng đúng mười phút và thử ba góc nhìn: thẳng, nghiêng trái, nghiêng phải. Ghi lại vùng nào đổi sắc nhiều nhất. Về nhà mở một đoạn phim quay quanh bức Nụ hôn và làm lại đúng bài tập ấy. Bạn sẽ thấy vàng không phải màu, vàng là ánh sáng được giữ lại trên mặt tranh.
Xem cùng gia đình và tự tập
Bức tranh rất hợp để ông bà, cha mẹ xem cùng con cháu, vì nó đầy hình dạng để tìm: ô vuông, vòng tròn, bông hoa, vòng lá. Với trẻ nhỏ, chơi trò đếm: bao nhiêu ô vuông đen, bao nhiêu vòng tròn, tìm bông hoa màu tím, tìm ngón chân. Với trẻ lớn hơn, hỏi: vì sao áo hai người lại có hai kiểu hoạ tiết khác nhau, nếu đổi áo cho nhau thì bức tranh có khác không?
Bài tập mười phút cho người lớn: lấy giấy trắng, vẽ một hình chữ nhật đứng, chia làm hai nửa. Nửa trái chỉ vẽ ô vuông, nửa phải chỉ vẽ vòng tròn, rồi cho hai nửa lẫn vào nhau ở giữa. Sau đó nhìn lại bức tranh. Bạn sẽ hiểu rõ hơn Klimt đã sắp xếp hoạ tiết khéo thế nào để hai thứ đối nghịch thành một khối.
Xem tiếp: Chân dung Adele Bloch-Bauer I, một bức khác cùng thời kỳ vàng của Klimt, nơi một gương mặt người phụ nữ nổi lên giữa cả một biển hoạ tiết vàng. Rồi quay lại Sự ra đời của thần Vệ Nữ của Botticelli để thấy cách hai hoạ sĩ cách nhau bốn thế kỷ cùng chọn đường nét và trang trí thay vì khối và bóng.
Câu hỏi thường gặp
Tranh Nụ hôn của Klimt có gì đặc biệt?
Bức tranh kết hợp lá vàng thật với sơn dầu, biến hai tấm áo của đôi tình nhân thành một khối hoạ tiết rực rỡ, trong khi chỉ khuôn mặt, bàn tay và bàn chân được vẽ như da thịt thật. Nó là kết quả rực rỡ nhất của ý tưởng xoá ranh giới giữa hội hoạ và nghệ thuật trang trí ở Vienna đầu thế kỷ 20.
Tranh Nụ hôn có dùng vàng thật không?
Có. Klimt dát lá vàng và lá kim loại lên mặt tranh, kết hợp với sơn dầu. Vì vậy bản gốc thay đổi ánh sáng theo vị trí người xem, điều mà bản in phẳng không thể ghi lại.
Tranh Nụ hôn của Klimt đang ở đâu?
Bức tranh ở bảo tàng Belvedere tại Vienna, Áo, và là một trong những tác phẩm được khách tìm đến nhiều nhất ở đó. Nếu có dịp xem bản gốc, nên đi chậm sang hai bên để thấy lá vàng đổi sáng.
Vì sao áo của hai người lại có hoạ tiết khác nhau?
Áo người đàn ông là ô vuông đen trắng, áo người phụ nữ là vòng tròn và hoa nhiều màu. Nhiều người đọc đó là hai cách hình dung nam và nữ thời ấy, cứng và mềm, và chỗ hai hoạ tiết lẫn vào nhau là hình ảnh hai người hoà làm một.
Nụ hôn có phải là bức tranh lãng mạn đơn thuần không?
Không hẳn. Người phụ nữ nhắm mắt và quay mặt đi, cơ thể gần như bị bao trùm, chân sát mép vực, khiến nhiều người thấy sự bất an lẫn trong vẻ âu yếm. Bức tranh giữ được cả hai cảm giác, nên xem bao lần cũng không nhàm.
Thời kỳ vàng của Klimt là gì?
Đó là giai đoạn Klimt dùng nhiều lá vàng và hoạ tiết trang trí trong tranh, cho ra những bức nổi tiếng nhất của ông. Nụ hôn và Chân dung Adele Bloch-Bauer I là hai ví dụ tiêu biểu của giai đoạn này.