Người lữ khách trên biển sương mù của Caspar David Friedrich đặt bạn đứng ngay sau lưng một người đàn ông trên mỏm đá, cùng nhìn xuống một biển sương phủ kín núi non, và vì không thấy mặt anh ta, bạn buộc phải tự đoán anh ta đang cảm thấy gì, tức là đem cảm giác của chính mình đặt vào. Xem bức này không cần đọc nhiều, cần đứng yên.
Đây là tranh sơn dầu của hoạ sĩ Đức đầu thế kỷ 19, thời của chủ nghĩa lãng mạn. Bức tranh nổi tiếng tới mức nó xuất hiện ở khắp nơi, trên bìa sách triết học, ảnh nền, áp phích phim, đến nỗi nhiều người thấy quen mà chưa từng nhìn kỹ. Phần dưới chỉ cách đọc bức tranh từ hình người ra cảnh, giải thích mẹo dựng cảnh của Friedrich và gỡ vài hiểu lầm hay gặp.
Một người, một mỏm đá, một biển sương
Giữa tranh, một người đàn ông đứng trên đỉnh một khối đá tối, quay lưng hoàn toàn về phía người xem. Ông mặc áo choàng dài màu xanh thẫm, tay chống một cây gậy, tóc rối bay trong gió, một chân đặt cao hơn chân kia trên mỏm đá. Trước mặt ông, phía dưới, là một biển sương trắng xám trải tới chân trời, từ đó nhô lên những đỉnh đá và vạt cây như những hòn đảo. Xa nữa là dãy núi xanh mờ và bầu trời nhạt.
Đứng xa, cảm giác đầu tiên thường là im lặng và chóng mặt cùng một lúc. Im lặng vì không có gì chuyển động mạnh, chóng mặt vì ta biết người kia đang đứng rất cao, ở mép một khoảng không. Màu sắc chia hai rõ rệt: phần dưới tối, đặc, gần, là khối đá và người; phần trên sáng, loãng, xa, là sương và núi.
Sự đối lập ấy là chìa khoá để đọc bức tranh: một con người nhỏ bé, cụ thể, tối màu, đứng trước một thế giới rộng lớn, mờ ảo, sáng nhạt. Friedrich không kể chuyện gì xảy ra, ông dựng một khoảnh khắc để người xem tự đứng vào.
Ba mẹo dựng cảnh của Friedrich
Nhân vật quay lưng. Friedrich hay vẽ người nhìn từ phía sau, đứng ngắm cảnh. Vì không thấy mặt, ta không biết họ vui hay buồn, và ta nhìn cảnh qua vai họ. Nhân vật trở thành người đại diện cho chính người xem, một cái khung để ta bước vào tranh.
Đặt người vào chính giữa. Theo thói quen, hoạ sĩ phong cảnh thường đặt người nhỏ ở một góc. Ở đây người đứng sừng sững ngay trục giữa, đầu gần chạm đường chân trời. Các đường dốc của sườn núi xa hai bên đều đổ về phía ông, như thể cả phong cảnh xoay quanh người đang ngắm.
Màu đặt thành từng lớp xa dần. Đá gần nhất tối và ấm, đỉnh đá giữa biển sương xám xanh, núi xa nhất gần như hoà vào trời. Mỗi lớp xa hơn lại nhạt và lạnh hơn một chút. Mắt người đọc độ nhạt ấy thành khoảng cách, nên chỉ bằng màu, Friedrich đã dựng được chiều sâu hàng chục cây số mà không cần vẽ một con đường nào dẫn vào.
Bỏ đi khoảng giữa. Giữa mỏm đá gần và dãy núi xa không có gì nối liền, chỉ có sương. Ta không biết từ chỗ ông đứng xuống dưới kia bao xa, đường đi thế nào. Thiếu khoảng giữa làm cảnh xa như lơ lửng, khó với tới, và tăng cảm giác mép vực.
Đọc tranh trong mười phút
Bức này dễ bị xem lướt vì nhìn qua đã thấy hết. Thử đi chậm như sau:
- Phút đầu, nhìn hình người như một bóng đen. Để ý dáng đứng: lưng thẳng, một chân trước một chân sau, không hề rụt rè.
- Phút thứ hai và ba, đi theo đường chân trời từ trái sang phải. Tìm chỗ những sườn núi xa gặp nhau ngay sau người đứng.
- Phút thứ tư và năm, nhìn biển sương. Sương không trắng đều mà có chỗ xám, chỗ hồng nhạt, có chỗ dày đặc che hẳn, có chỗ mỏng để lộ ngọn cây. Đây là phần vẽ khó nhất.
- Phút thứ sáu và bảy, nhìn khối đá dưới chân người. Đá tối, sắc cạnh, vẽ rất rõ, đối lập với mọi thứ mờ phía trước.
- Phút thứ tám đến mười, tự hỏi. Người này vừa leo lên hay sắp đi xuống? Ông thấy mình nhỏ bé hay thấy mình làm chủ? Nếu đứng ở chỗ ông, mình sẽ nghĩ gì?
Không có câu trả lời đúng cho câu cuối cùng. Chính vì thế bức tranh được dùng cho đủ mọi tâm trạng, từ tự tin chinh phục tới cô đơn trước thiên nhiên.
Vì sao được coi là biểu tượng của chủ nghĩa lãng mạn
Hội hoạ lãng mạn đầu thế kỷ 19 đặt cảm xúc của cá nhân vào trung tâm: nỗi cô đơn, nỗi khát khao, sự rợn ngợp trước thiên nhiên mênh mông. Giới nghiên cứu hay dùng chữ cái cao cả để gọi cảm giác ấy, cái vừa đẹp vừa đáng sợ, khiến con người thấy mình bé đi. Bức tranh của Friedrich gói gọn cảm giác đó vào một hình ảnh duy nhất dễ nhớ.
Điều mới ở đây là phong cảnh không còn là nền cho một câu chuyện lịch sử hay thần thoại, cũng không chỉ là bức tả cảnh đẹp. Phong cảnh trở thành một trạng thái của tâm hồn. Sương mù không chỉ là sương, nó là cái chưa biết; mỏm đá không chỉ là đá, nó là chỗ đứng. Người xem hiểu điều này bằng cảm giác trước khi hiểu bằng lời.
Phong cảnh trong tranh được cho là không phải chép một nơi có thật, mà ghép từ các phác thảo núi đá Friedrich vẽ ở nhiều chỗ khác nhau. Ông thường làm vậy: đi bộ, ký hoạ, rồi về xưởng dựng lại một cảnh chưa ai thấy nhưng ai cũng tin. Điều này giải thích vì sao cảnh vừa thật vừa như mơ.
Người Việt đọc bức tranh này thường thấy gần gũi một cách lạ. Thơ xưa của ta có không ít hình ảnh người đứng trên cao nhìn mây núi, lòng vừa rộng mở vừa cô đơn. Hai truyền thống cách nhau rất xa nhưng cùng gặp nhau ở một tư thế: con người lặng lẽ đứng trước thiên nhiên, để thiên nhiên nói hộ điều mình chưa nói ra được. Nhận ra điểm chung ấy, bạn sẽ thấy bức tranh Đức này bớt xa lạ hơn nhiều.
Lại gần: sương được vẽ thế nào
Biển sương là phần đáng lại gần nhất. Vẽ sương khó vì nó không có đường viền, không có hình khối rõ, mà lại phải cho người xem tin rằng nó dày, nặng, đang trôi. Friedrich làm bằng những lớp màu mỏng chuyển dần từ trắng sang xám, từ xám sang hồng rất nhạt, để những đỉnh đá nhô lên như bị sương nuốt mất chân. Chỗ sương gặp đá không có ranh giới cứng, chỉ là màu đá nhạt dần rồi biến mất.
Trái lại, khối đá dưới chân nhân vật được vẽ sắc nét, cạnh rõ, màu tối. Hai lối vẽ đặt cạnh nhau tạo cảm giác người đàn ông đứng ở một nơi chắc chắn, còn mọi thứ phía trước đều không chắc chắn. Đây là cách nói bằng chất liệu mà ảnh in nhỏ hay làm mất, vì khi thu nhỏ, mọi thứ đều có vẻ sắc nét như nhau.
Nếu có ảnh độ phân giải cao, thử phóng to vào một đỉnh đá giữa biển sương và nhìn chỗ chân đá tan vào màu trắng. Rồi phóng to vào mỏm đá dưới chân người. Bạn sẽ thấy hai cách cầm cọ khác hẳn nhau trong cùng một bức tranh, và hiểu vì sao người ta nói Friedrich vẽ được cả không khí.
Hay nhầm và thật ra
Hay nhầm: đây là chân dung một nhà leo núi vừa chinh phục ngọn núi. Thật ra bộ áo choàng và cây gậy là trang phục đi dạo của người thành thị thời đó, không phải đồ leo núi. Bức tranh nói về việc ngắm và nghĩ nhiều hơn chuyện chinh phục.
Hay nhầm: biết người trong tranh là ai mới hiểu được tranh. Thật ra có nhiều giả thuyết về người mẫu, nhưng chẳng giả thuyết nào làm bức tranh hay hơn. Friedrich cố ý giấu mặt nhân vật để người xem tự đứng vào chỗ đó.
Hay nhầm: tranh chỉ có hai màu xám và xanh. Thật ra lại gần sẽ thấy sương và trời có những ánh hồng, vàng nhạt, tím rất nhẹ. Ảnh in rẻ tiền hay làm mất những sắc độ này, khiến tranh trông đơn điệu hơn bản gốc.
Hay nhầm: xem trên điện thoại cũng như nhau. Thật ra hiệu ứng mép vực cần kích thước. Trên màn hình nhỏ, người đàn ông chỉ là một hình nhỏ; trên màn to hoặc bản gốc, ông gần như đứng ngang tầm mắt bạn.
Xem ở đâu, xem với ai, xem tiếp gì
Bản gốc nằm ở Đức. Ở Việt Nam, cách tốt nhất là xem ảnh lớn trên màn hình to trong một căn phòng tối bớt đèn, ngồi xuống thay vì đứng, và để yên ít nhất năm phút. Bức này rất hợp xem vào một buổi tối mưa hoặc một sáng sớm có sương, khi cảnh ngoài cửa sổ cũng mờ đi một chút.
Đi xem bảo tàng mỹ thuật trong nước, bạn có thể tìm những bức phong cảnh có người nhỏ đứng ngắm, như các bức tả núi rừng, đồng ruộng trong sương sớm, và áp dụng đúng câu hỏi: hoạ sĩ đặt người ở đâu, người đó quay mặt hay quay lưng, khoảng giữa có bị bỏ trống không. Người về hưu đi xem cùng bạn bè thường thích bức kiểu này vì nó mở ra những câu chuyện về chuyến đi, về núi, về những lần đứng trên đèo nhìn xuống.
Xem tiếp: Tu sĩ bên bờ biển của chính Friedrich, nơi một hình người tí xíu đứng trước biển và trời rộng mênh mông, gần như không còn gì khác; và Hai người đàn ông ngắm trăng, cũng nhìn từ sau lưng. Ba bức đặt cạnh nhau cho thấy Friedrich nói đi nói lại một ý bằng ba khoảng cách khác nhau giữa người và thiên nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Người lữ khách trên biển sương mù có gì đặc biệt?
Bức tranh đặt người xem ngay sau lưng một nhân vật đứng trên mỏm đá ngắm biển sương, khiến ta nhìn cảnh qua mắt anh ta và tự điền cảm xúc vào. Nó gói gọn tinh thần của hội hoạ lãng mạn Đức: con người nhỏ bé trước thiên nhiên mênh mông.
Vì sao nhân vật trong tranh quay lưng lại?
Đó là lối dựng cảnh quen thuộc của Friedrich. Khi không thấy mặt, người xem không bị gương mặt quyết định cảm xúc thay mình, mà tự đặt mình vào vị trí nhân vật và cùng nhìn ra phong cảnh.
Phong cảnh trong tranh có phải là một nơi có thật?
Được cho là không hoàn toàn. Friedrich thường ghép các ký hoạ núi đá vẽ ở nhiều nơi để dựng một cảnh mới trong xưởng. Vì thế cảnh vừa có chi tiết thật vừa mang vẻ của một giấc mơ.
Chủ nghĩa lãng mạn trong hội hoạ là gì, nói ngắn?
Đó là trào lưu đầu thế kỷ 19 đặt cảm xúc cá nhân, trí tưởng tượng và sự rợn ngợp trước thiên nhiên lên hàng đầu, thay cho lý trí và quy tắc cổ điển. Phong cảnh trở thành nơi thể hiện tâm trạng, không chỉ là nền cho câu chuyện.
Nên xem tiếp tranh nào của Friedrich?
Tu sĩ bên bờ biển là bức nên xem tiếp, với một người tí xíu trước biển trời bao la. Hai người đàn ông ngắm trăng cũng vẽ nhân vật nhìn từ sau lưng. Xem ba bức liền nhau sẽ thấy rõ cách ông nghĩ về con người và thiên nhiên.
Xem bức này trên điện thoại có được không?
Được để làm quen, nhưng hiệu ứng mép vực cần kích thước lớn. Nên xem trên màn hình to, ngồi yên vài phút, phóng to vào biển sương để thấy những sắc hồng tím nhạt mà màn hình nhỏ làm mất.