Hát xẩm là lối hát rong của người hát dạo ở chợ, bến đò, sân ga, đầu phố vùng Bắc Bộ xưa, đệm bằng đàn nhị, đàn bầu, sênh, phách và trống nhỏ. Muốn nghe cho ra cái hay, bạn nên bắt đầu từ ba lối quen thuộc: xẩm chợ mộc mạc, xẩm thập ân kể ơn cha mẹ, và xẩm tàu điện gắn với phố phường Hà Nội; rồi để ý cách giọng hát và tiếng nhị đuổi nhau như hai người đối đáp.
Xẩm không có sân khấu, không có màn, không có vai diễn theo nghĩa thông thường. Một người, hay một nhóm nhỏ, trải chiếc chiếu ở góc chợ và hát cho người qua đường nghe. Nhưng chính sự giản dị ấy làm xẩm trở thành một dạng sân khấu đặc biệt: người hát vừa là diễn viên, vừa là người kể chuyện, vừa là người bình luận đời sống. Bài này dẫn bạn vào cách nghe xẩm qua những lối hát tiêu biểu, từ nhạc cụ, thứ tự nghe trong một bài, tới những hiểu lầm người mới hay mang theo.
Xẩm là gì, nói bằng lời thường
Hát xẩm là lối hát dân gian của những người hát rong, xưa thường là người khiếm thị, kiếm sống bằng tiếng hát ở nơi đông người. Tương truyền tổ nghề là một vị hoàng tử đời Trần bị hại mù mắt, lưu lạc dân gian và dùng tiếng đàn tiếng hát để sống, rồi truyền lại nghề cho những người cùng cảnh. Truyền thuyết ấy giải thích vì sao xẩm luôn mang chút buồn, chút thương thân, ngay cả khi lời hát vui.
Lời xẩm rất phong phú: có bài kể chuyện cổ, có bài khuyên răn đạo lý gia đình, có bài châm biếm thói đời, có bài tình tứ, có bài kể chuyện thời sự của phố phường. Nhiều bài mượn thơ của các nhà thơ nổi tiếng, được người hát xẩm phổ vào làn điệu của mình. Xẩm vì thế là một cách mà thơ ca đi vào đời sống bình dân, đến tai cả những người không biết chữ.
Thời hưng thịnh, xẩm có mặt ở khắp các chợ quê, các bến đò, các con phố đông của Hà Nội. Về sau, nghề hát rong thưa dần, xẩm có lúc tưởng chừng mất hẳn. Những năm gần đây, nhờ công của các nghệ nhân lớn tuổi và những người trẻ say mê phục dựng, xẩm được hát lại trên các chiếu xẩm ở phố cổ, trên sân khấu, trong các chương trình giới thiệu âm nhạc truyền thống.
Ba lối xẩm nên nghe đầu tiên
Xẩm có nhiều làn điệu, người mới không cần biết hết. Ba lối dưới đây đủ khác nhau để bạn nghe ra màu sắc của xẩm.
| Lối xẩm | Nội dung thường gặp | Nghe để ý gì |
|---|---|---|
| Xẩm chợ | Chuyện đời thường, khuyên răn, châm biếm, kể chuyện | Nhịp chắc, giọng mộc, hát như nói chuyện với người qua đường |
| Xẩm thập ân | Kể mười công ơn cha mẹ, từ lúc mang nặng đẻ đau đến khi nuôi lớn | Giọng chậm, buồn, mỗi đoạn một công ơn, tiếng nhị nỉ non |
| Xẩm tàu điện | Chuyện phố phường Hà Nội, nhịp sống đô thị xưa | Nhịp nhanh, vui, gợi tiếng leng keng và nhịp chạy của chuyến tàu |
| Xẩm huê tình (nghe thêm) | Chuyện tình duyên, trai gái | Lời tình tứ, giọng luyến láy mềm hơn |
Nghe ba lối đầu cạnh nhau, bạn sẽ thấy cùng một hệ nhạc cụ mà có thể tạo ra những không khí rất khác: đạo lý trầm buồn, đời thường dí dỏm, phố thị náo nhiệt. Đó là cái tài của xẩm: một chiếu, vài nhạc cụ, mà chở được cả một xã hội.
Nhạc cụ xẩm: mỗi tiếng một vai
Đàn nhị là bạn diễn của giọng hát. Tiếng nhị đi sát giọng, nhắc lại câu vừa hát, chen vào chỗ người hát lấy hơi. Nghe kỹ, bạn sẽ thấy nhị và giọng như hai người đang đối đáp. Nhiều nghệ nhân vừa kéo nhị vừa hát, nên giữa hai thứ có độ ăn ý tuyệt đối.
Đàn bầu giữ nỗi buồn. Tiếng đàn bầu ngân, uốn, như tiếng người than. Ở các bài như thập ân, tiếng đàn bầu làm lời hát nặng thêm. Đàn bầu và xẩm gắn với nhau lâu đời, và nhiều người coi đàn bầu là nhạc cụ đặc trưng của những người hát rong.
Sênh và phách giữ nhịp. Sênh là những thanh gỗ gõ vào nhau, có khi gắn đồng tiền để kêu xủng xoẻng. Tiếng sênh, tiếng phách giữ nhịp cho cả nhóm, và cũng là tiếng gọi người qua đường dừng lại nghe.
Trống nhỏ điểm câu. Tiếng trống nhỏ thường điểm vào cuối câu hoặc những chỗ cần nhấn, giống như dấu chấm than trong lời kể. Ở các bài vui, trống điểm nhiều; ở bài buồn, trống thưa. Khi nghe tại chỗ, bạn sẽ thấy người gõ trống luôn liếc theo người hát, chờ đúng chữ cần nhấn rồi mới gõ, chứ không gõ đều tay như máy đếm nhịp.
Nghe theo thứ tự nào trong một bài
Một bài xẩm thường mở bằng một đoạn nhạc dạo ngắn, nhị và sênh dẫn trước, như để gọi người nghe. Rồi giọng hát vào, thường bằng vài câu giới thiệu hoặc dẫn chuyện. Đoạn giữa là thân bài, chuyện được kể ra từng phần, xen giữa là những đoạn nhạc đệm để người hát nghỉ hơi và người nghe ngẫm lại. Cuối bài thường có một câu kết đúc kết ý, hoặc một lời chào, lời cảm ơn người nghe.
Lần đầu nghe, bạn nên theo dõi lời trước. Xẩm kể chuyện, nên hiểu lời là hiểu bài. Lời xẩm phần nhiều là thơ lục bát hoặc biến thể lục bát, nghe dễ, nhiều câu ví von quen thuộc của ca dao. Lần thứ hai, hãy bỏ qua lời, chỉ nghe tiếng nhị, xem nó làm gì ở những câu buồn và những câu vui. Lần thứ ba, chỉ nghe tiếng sênh, phách, trống, bạn sẽ thấy nhịp của xẩm chắc chắn và cuốn hút thế nào.
Một chi tiết người nghe lâu năm hay để ý: người hát xẩm giỏi thường nhấn giọng vào những chữ quan trọng của câu chuyện, kéo dài chữ ấy, hoặc dừng lại một nhịp trước chữ ấy. Kỹ thuật này giống như người kể chuyện tài hạ giọng trước một tình tiết bất ngờ. Nghe ra được những chỗ nhấn, bạn đã nghe được nghề.
Hay nhầm và thật ra
Người mới nghe xẩm thường mang theo vài định kiến, và đây là cách nhìn lại chúng.
- Hay nhầm: xẩm là hát ăn xin. Thật ra người hát xẩm xưa sống bằng nghề hát, như mọi nghệ sĩ biểu diễn khác, và nhiều người là những nghệ nhân có tay nghề rất cao, thuộc hàng trăm bài.
- Hay nhầm: xẩm chỉ có buồn. Thật ra có rất nhiều bài vui, châm biếm, dí dỏm, có bài khiến cả chợ cười. Cái buồn chỉ là một màu trong nhiều màu.
- Hay nhầm: xẩm đơn giản, ai cũng hát được. Thật ra lối luyến, lối nhấn, sự ăn ý giữa giọng và tiếng nhị cần học lâu năm. Hát đúng nốt mà thiếu những thứ ấy thì nghe ra ngay là không phải xẩm.
- Hay nhầm: xẩm đã mất. Thật ra xẩm đang được hát lại, có những nhóm trẻ học từ nghệ nhân, có những chiếu xẩm đều đặn, có những bản thu mới bên cạnh các bản ghi cũ quý giá.
Xoá được mấy định kiến ấy, bạn sẽ nghe xẩm với tâm thế của người đi xem một buổi diễn chứ không phải người đi qua một góc chợ. Và đó chính là tâm thế mà những người hát xẩm giỏi xưa nay vẫn mong ở người nghe: dừng lại, lắng nghe, và để câu chuyện chạm vào mình.
Vì sao xẩm là một tác phẩm kinh điển của sân khấu dân gian
Xẩm là một thứ sân khấu không cần sân khấu. Một người hát hay biến được góc chợ thành khán phòng, khiến người qua đường dừng chân, khóc, cười, rồi bỏ đồng tiền vào chiếc nón. Sức mạnh ấy nằm hoàn toàn trong giọng hát, tiếng đàn và câu chuyện, không có trang phục, ánh đèn, phông cảnh hỗ trợ. Đó là dạng sân khấu tinh giản nhất, và cũng khó nhất.
Xẩm còn là kho lưu trữ đời sống. Những bài xẩm kể chuyện phố phường, chuyện làng xã, chuyện đạo lý gia đình là những trang nhật ký bằng âm thanh của người Bắc Bộ xưa. Xẩm tàu điện, chẳng hạn, giữ lại không khí một thời phố Hà Nội có những chuyến tàu leng keng, thứ mà nay người trẻ chỉ còn biết qua ảnh cũ.
Cuối cùng, xẩm là tiếng nói của người yếu thế. Người hát xẩm xưa thường nghèo, nhiều người khiếm thị, nhưng tiếng hát của họ dám châm biếm thói đời, dám nói những điều người khác ngại nói. Nghe xẩm hôm nay, bạn nghe được một góc nhìn từ dưới lên về xã hội xưa, một góc nhìn hiếm có trong các loại hình nghệ thuật cung đình hay bác học.
Tự tập nghe và nghe tiếp gì
Xẩm hợp với cách nghe ngắn, mỗi lần một bài, trên điện thoại cũng được nếu có tai nghe.
- Nghe một bài xẩm chợ, ghi bằng lời mình câu chuyện bài hát kể. Tự hỏi: người hát đang nói với ai, và muốn người nghe làm gì?
- Nghe một bài xẩm thập ân cùng cha mẹ hoặc ông bà, hỏi họ đoạn nào chạm vào mình nhất.
- Nghe một bài xẩm tàu điện, tưởng tượng phố phường xưa, rồi so với nhịp phố hôm nay.
- Tìm nghe các bản ghi của nghệ nhân Hà Thị Cầu, một giọng xẩm được nhiều người coi là mẫu mực, để biết xẩm cổ nghe thế nào.
- Sau đó nghe tiếp ca trù hoặc chèo để so sánh: cùng đất Bắc, cùng nhạc cụ dân tộc, mà mỗi lối hát mang một tinh thần riêng.
Nếu có dịp đi qua một chiếu xẩm ở phố cổ hay một buổi biểu diễn xẩm, hãy dừng lại nghe trọn một bài. Đứng giữa người qua lại, nghe tiếng nhị cất lên, bạn sẽ hiểu xẩm được sinh ra cho chính khung cảnh ấy, và cảm được nó theo cách mà bản ghi âm không thay thế được.
Câu hỏi thường gặp
Hát xẩm có từ bao giờ?
Hát xẩm là lối hát dân gian lâu đời ở Bắc Bộ, tương truyền gắn với một vị hoàng tử đời Trần bị mù lưu lạc dân gian. Truyền thuyết ấy không phải sử liệu chính xác, nhưng cho thấy xẩm đã có mặt rất lâu trong đời sống người Việt.
Hát xẩm khác ca trù thế nào?
Xẩm là lối hát rong ở chợ, bến, phố, lời bình dân, đệm bằng nhị, đàn bầu, sênh. Ca trù là lối hát thính phòng có đào nương, kép đàn đáy và người cầm chầu, lời thơ trau chuốt hơn. Hai lối hát khác nhau cả về không gian lẫn người nghe.
Xẩm thập ân hát về điều gì?
Xẩm thập ân kể mười công ơn của cha mẹ, từ lúc mang nặng đẻ đau đến khi nuôi con khôn lớn. Bài có giọng chậm, buồn, thường làm người nghe xúc động và hay được chọn để giới thiệu xẩm cho người mới.
Nhạc cụ chính của hát xẩm là gì?
Hát xẩm thường dùng đàn nhị, đàn bầu, sênh, phách và trống nhỏ. Đàn nhị đi sát giọng hát, đàn bầu tạo tiếng ngân buồn, còn sênh, phách, trống giữ nhịp và điểm câu cho bài hát.
Người trẻ có nên nghe xẩm không?
Rất nên, vì lời xẩm dễ hiểu, nhiều chuyện đời thường và châm biếm dí dỏm, nhịp điệu cuốn hút. Nhiều người trẻ hôm nay đã tham gia phục dựng xẩm, đưa xẩm lên sân khấu và các chương trình âm nhạc, cho thấy lối hát này vẫn hợp với tai người nghe mới.
Nghe xẩm ở đâu?
Bạn có thể nghe ở các chiếu xẩm trong phố cổ Hà Nội vào một số dịp, các buổi biểu diễn âm nhạc truyền thống ở nhà hát, hoặc qua bản ghi âm, ghi hình từ nguồn có bản quyền. Nghe trực tiếp giữa phố cho cảm giác gần với không khí xẩm xưa nhất.