Vợ chồng Arnolfini của Jan van Eyck là bức tranh để săn chi tiết: nhìn trước hai nhân vật nắm tay nhau giữa phòng, rồi đi thẳng tới tấm gương lồi trên tường sau lưng họ, nơi phản chiếu thêm hai người đang đứng ở cửa, và từ đó lần ra dòng chữ, chuỗi hạt, ngọn nến, con chó, đôi guốc. Mỗi đồ vật vẽ kỹ tới mức người xem lâu năm vẫn tìm thêm được cái mới.
Đây là một bức sơn dầu trên gỗ của hoạ sĩ vùng Flanders thế kỷ 15, hiện ở Phòng trưng bày Quốc gia London. Tranh không lớn, nên cách xem tốt nhất là lại gần, rất gần, và nhìn như nhìn qua kính lúp. Phần dưới chỉ đường đi của mắt, giải thích vì sao sơn dầu của van Eyck sáng như có đèn bên trong, và gỡ vài hiểu lầm quen thuộc về người phụ nữ áo xanh.
Một căn phòng, hai con người, ánh sáng từ cửa sổ
Cảnh là một căn phòng ngủ khá giả: bên trái là cửa sổ mở, ánh sáng ban ngày chiếu vào; bên phải là chiếc giường phủ màn đỏ; giữa phòng, một người đàn ông và một người phụ nữ đứng cạnh nhau. Người đàn ông mặc áo choàng tối màu viền lông thú, đội chiếc mũ rộng vành màu đen rất lớn, một tay giơ lên ngang ngực. Người phụ nữ mặc váy dài màu xanh lá, lớp vải dày gấp nếp, khăn trùm đầu trắng, tay đặt trong tay người đàn ông.
Đứng xa, cảm giác đầu tiên là sự nghiêm trang, gần như lễ nghi. Hai người không cười, không nhìn nhau, đứng thẳng như trong một khoảnh khắc trọng đại. Màu chủ đạo là ba mảng lớn: xanh lá của chiếc váy, đỏ của chiếc giường, nâu tối của áo người đàn ông, nổi trên nền gỗ ấm của căn phòng.
Người trong tranh thường được nhận là một thương nhân người Ý sống ở thành Bruges và vợ ông, thuộc gia đình Arnolfini, nhưng chính xác là ai và bức tranh vẽ dịp gì thì giới nghiên cứu vẫn còn tranh luận. Cái đó không ngăn bạn xem: đây là một trong những bức tranh mà chính đồ vật kể chuyện nhiều hơn tên người.
Đường đi của mắt: từ giữa ra tường, rồi xuống sàn
Bức này nên xem theo một vòng xoáy, đi từ trung tâm ra ngoài rồi xuống dưới:
- Hai bàn tay nắm nhau. Đây là điểm giữa của bức tranh. Tay người đàn ông ngửa, đỡ lấy bàn tay người phụ nữ. Tay kia của ông giơ lên, cử chỉ được đọc là lời hứa hay lời chào.
- Tấm gương lồi ngay phía trên. Tấm gương tròn treo trên bức tường cuối phòng, khung có những ô tròn nhỏ vẽ các cảnh trong tích Khổ nạn thuộc truyền thống Ki-tô giáo. Trong gương là cả căn phòng thu nhỏ và cong đi, nhìn từ phía sau lưng hai nhân vật, và ở cửa ra vào có hai người nữa đang đứng.
- Dòng chữ trên tường. Ngay trên gương có một dòng chữ Latinh viết hoa mỹ, nghĩa là Jan van Eyck đã ở đây. Hoạ sĩ ký tên không phải ở góc tranh mà như một người làm chứng.
- Chuỗi hạt và chiếc chổi nhỏ. Hai bên gương treo một chuỗi hạt trong suốt và một cái chổi phủi nhỏ. Nhìn kỹ chuỗi hạt, mỗi hạt có một chấm sáng phản chiếu cửa sổ.
- Chùm đèn trên trần. Đèn bằng đồng sáng loáng, nhiều nhánh, nhưng chỉ có một ngọn nến được thắp, giữa ban ngày.
- Xuống sàn. Một con chó nhỏ lông xù đứng giữa hai người, nhìn ra phía người xem. Ở góc trái phía trước là đôi guốc gỗ bỏ lăn lóc; xa hơn, sát chân tường cuối phòng, có một đôi dép đỏ. Trên bậu cửa sổ và chiếc rương bên dưới có mấy quả cam.
Đi hết vòng này, bạn sẽ hiểu vì sao người ta nói bức tranh như một căn phòng có thể bước vào và lục lọi.
Tấm gương lồi, chỗ đáng dừng lâu nhất
Tấm gương chỉ nhỏ bằng một phần rất nhỏ của bức tranh, vậy mà trong đó có cả căn phòng: cửa sổ, chiếc giường, lưng hai nhân vật, xà nhà, và hai bóng người nhỏ xíu đứng ở ngưỡng cửa. Vì gương lồi nên mọi đường thẳng đều cong đi, đúng như gương thật. Hoạ sĩ phải tính toán cách ánh sáng và hình dạng biến dạng trên mặt cong, và ông làm việc đó bằng tay, không có công cụ quang học nào được biết là đã dùng.
Hai người ở cửa là ai? Nhiều người cho rằng một trong số đó chính là hoạ sĩ, nhất là khi đặt cạnh dòng chữ ở trên. Nếu đúng vậy, bức tranh có một cấu trúc lạ: người xem đứng đúng vào chỗ của những người khách ở cửa. Bạn không chỉ nhìn cảnh, bạn được đặt vào trong cảnh, như một người vừa bước vào phòng.
Cái khung gương với những ô tròn nhỏ là một thử thách khác cho mắt. Mỗi ô là một cảnh nhiều nhân vật, chỉ nhỏ bằng móng tay trong bản gốc. Ở ảnh độ phân giải cao, bạn có thể phóng lên và đếm từng ô. Đây là chi tiết mà người xem lần đầu thường bỏ qua hoàn toàn.
Vì sao sơn dầu của van Eyck sáng như có đèn bên trong
Màu được đặt thành nhiều lớp mỏng trong suốt. Thay vì một lớp sơn đặc, hoạ sĩ phủ nhiều lớp màu pha dầu rất mỏng chồng lên nhau, mỗi lớp như một tấm kính màu. Ánh sáng đi qua các lớp, chạm vào nền trắng bên dưới rồi dội ngược lại, nên màu có chiều sâu và độ rực mà sơn đặc không có.
Dầu khô chậm nên vẽ được chi tiết rất nhỏ. Màu trộn dầu khô lâu hơn các loại màu pha lòng trứng phổ biến trước đó, cho phép hoà chuyển mềm và sửa từng chút. Lông con chó, ánh kim của chùm đèn, sợi lông viền áo đều nhờ vào điều này.
Ánh sáng có một hướng rõ ràng. Mọi thứ trong phòng đều được chiếu từ cửa sổ bên trái: bóng đổ, chấm sáng trên quả cam, ánh lên trên chuỗi hạt. Sự nhất quán này làm căn phòng có cảm giác thật đến lạ.
Hiểu lầm về người phát minh. Người ta hay nói van Eyck phát minh ra sơn dầu. Thật ra sơn dầu đã có từ trước; điều ông và những người cùng thời làm được là nâng cách dùng nó lên một trình độ mà trước đó chưa ai đạt tới.
Vì sao một bức tranh nhỏ lại đổi cả cách vẽ chân dung
Trước thời van Eyck, chân dung ở châu Âu thường là một khuôn mặt nhìn nghiêng trên nền trơn, hoặc người cầu nguyện quỳ ở mép một bức tranh tôn giáo. Bức này làm khác hẳn: hai con người bình thường, không phải vua chúa hay thánh nhân, đứng toàn thân trong chính căn phòng của họ, giữa đồ đạc của họ, trong ánh sáng ban ngày thật. Người xem có cảm giác được mời vào nhà một gia đình cụ thể ở một thời điểm cụ thể.
Thứ hai là cách xây không gian. Van Eyck chưa dùng luật phối cảnh một điểm tụ chặt chẽ như các hoạ sĩ Ý cùng thời; sàn gỗ và trần nhà trong tranh có nhiều điểm tụ hơi lệch nhau. Nhưng ông bù lại bằng ánh sáng nhất quán và tấm gương lồi, khiến căn phòng có chiều sâu và có cả phía sau lưng người xem. Một không gian đóng kín bốn phía được vẽ trên một mặt phẳng, đó là điều hiếm có.
Thứ ba là chuyện ký tên. Dòng chữ trên tường biến hoạ sĩ thành một người có mặt, một nhân chứng, chứ không chỉ là người thợ đứng ngoài. Ý tưởng hoạ sĩ tự đặt mình vào cảnh, nhìn thấy qua gương hay đứng ở mép tranh, về sau còn được nhiều người lặp lại, Raphael ở Trường học Athens và Velázquez ở Las Meninas là hai ví dụ nổi tiếng.
Người phụ nữ áo xanh có đang mang thai không
Đây là câu hỏi hay gặp nhất. Nhìn tranh, người phụ nữ như có bụng lớn, tay đặt lên đó. Nhưng phần lớn các nhà nghiên cứu cho rằng đây là thời trang của tầng lớp khá giả thời ấy: chiếc váy rất dài, rất nhiều vải, người mặc phải túm phần váy trước bụng lên để đi lại, tạo ra một khối phồng. Dáng hơi ưỡn bụng cũng là dáng được coi là đẹp trong tranh thời đó, bạn có thể thấy ở nhiều tranh nữ giới khác cùng vùng.
Một số đồ vật khác cũng từng bị đọc quá tay. Ngọn nến duy nhất được thắp, con chó, đôi guốc bỏ ra, quả cam, đều đã được gán cho những ý nghĩa tượng trưng: sự hiện diện thiêng liêng, lòng chung thuỷ, nơi chốn trang trọng, sự giàu có vì cam là hàng nhập đắt tiền. Một số cách đọc có cơ sở, một số chỉ là đoán. Thái độ hợp lý của người xem là: thích thú với các giả thuyết, nhưng nhớ rằng giới nghiên cứu chưa thống nhất.
Điều chắc chắn là bức tranh khoe sự sung túc: lông thú, vải dày, đồng thau sáng loáng, gương lồi, cam, chuỗi hạt trong suốt. Với người đương thời, những thứ đó đều đắt và hiếm. Bức chân dung vì vậy cũng là một tấm ảnh gia đình khoe nhà.
Xem ở đâu, xem bằng gì, xem tiếp tranh nào
Bản gốc ở London không lớn, nên đứng trước nó thường phải chờ người phía trước xem xong rồi mới lại gần được. Ở khoảng cách gần, chú ý tấm gương và chuỗi hạt trước, vì đó là hai chỗ mà ảnh in khó giữ được độ sắc. Nhiều người đi xem lần đầu ngạc nhiên vì tranh nhỏ hơn tưởng tượng, và chính kích thước nhỏ làm độ chi tiết càng kinh ngạc.
Ở Việt Nam, cách tốt nhất là tìm ảnh độ phân giải rất cao do chính bảo tàng công bố, mở trên máy tính và phóng to từng vùng. Bài tập mười phút: chia tranh thành chín ô bằng hai đường ngang hai đường dọc tưởng tượng, mỗi ô dành một phút, ghi lại một đồ vật mình tìm thấy. Ô nào có nhiều đồ vật nhất? Có đồ vật nào mình thấy mà chưa ai nhắc tới không?
Xem tiếp: Las Meninas của Velázquez, bức tranh mà nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đã học từ chính trò chơi tấm gương của van Eyck, cũng với một chiếc gương phản chiếu người đứng ngoài khung cảnh. Đặt hai bức cạnh nhau, bạn sẽ thấy một ý tưởng được truyền qua hai thế kỷ và trở nên phức tạp hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Tranh Vợ chồng Arnolfini có gì đặc biệt?
Độ chi tiết và ánh sáng thật đến khó tin, đặc biệt là tấm gương lồi phản chiếu cả căn phòng cùng hai người đứng ở cửa. Bức tranh còn là một trong những ví dụ sớm và nổi bật nhất về sức mạnh của sơn dầu phủ nhiều lớp mỏng.
Người phụ nữ trong tranh Arnolfini có mang thai không?
Phần lớn nhà nghiên cứu cho rằng không. Khối phồng trước bụng đến từ chiếc váy rất nhiều vải được túm lên theo thời trang của tầng lớp khá giả, và dáng ưỡn bụng là dáng đẹp trong tranh thời ấy.
Dòng chữ trên tường trong tranh viết gì?
Đó là một dòng Latinh viết hoa mỹ trên tường, ngay phía trên tấm gương, mang nghĩa Jan van Eyck đã ở đây. Hoạ sĩ ký như một nhân chứng có mặt trong căn phòng, và nhiều người liên hệ nó với hai bóng người trong gương.
Tranh Vợ chồng Arnolfini đang ở đâu?
Bức tranh thuộc bộ sưu tập của Phòng trưng bày Quốc gia ở London, Anh. Tranh khá nhỏ nên khi xem bản gốc bạn cần lại gần, và phần lớn chi tiết hay nhất như tấm gương và chuỗi hạt chỉ thấy được ở khoảng cách đó.
Vì sao chùm đèn chỉ có một ngọn nến được thắp?
Không ai biết chắc. Có giả thuyết cho rằng ngọn nến giữa ban ngày mang ý nghĩa tượng trưng cho một sự hiện diện thiêng liêng hay một lời thề, nhưng đó vẫn là cách đọc, chưa có bằng chứng dứt khoát. Người xem có thể coi đây là một câu đố mở.
Có phải van Eyck phát minh ra sơn dầu?
Không. Sơn dầu đã được dùng trước ông, nhưng van Eyck và các hoạ sĩ vùng Flanders cùng thời đã dùng nó tinh xảo đến mức tạo ra một bước ngoặt, khiến nhiều người về sau tưởng nhầm ông là người phát minh.