Trường học Athens của Raphael nên xem từ chính giữa ra: trước tiên là hai ông già đứng dưới vòm cửa xa nhất, Plato chỉ tay lên trời và Aristotle xoè bàn tay xuống đất, rồi mới tách hai nửa trái phải để tìm từng nhóm triết gia, nhà toán học và những gương mặt người thật mà Raphael cài vào. Bức tranh là một đám đông học giả cổ Hy Lạp tụ về một sảnh đường tưởng tượng, nơi kiến trúc dẫn mắt bạn đi như một con đường.
Đây là một bích hoạ trong những căn phòng Raphael được giao trang trí ở cung điện của Giáo hoàng tại Vatican, đầu thế kỷ 16, thời Phục hưng đỉnh thịnh ở Ý. Người xem không cần thuộc triết học Hy Lạp. Chỉ cần biết ai đứng ở đâu, cử chỉ nói gì, bạn đã có thể đọc bức tranh như đọc một bức ảnh chụp tập thể rất đông người.
Cái bạn thấy ngay: một sảnh đường mở ra trời xanh
Đứng xa, điều đập vào mắt trước hết là kiến trúc: những vòm cuốn chồng nhau, trần ô vuông chìm, các hốc tường đặt tượng, và tận cùng là một khung vòm mở ra bầu trời. Kiến trúc chiếm gần nửa bức tranh. Dưới đó là hơn năm chục nhân vật, đứng, ngồi, nằm, đi lại trên một dải bậc thềm và sàn đá rộng.
Cảm giác đầu tiên của nhiều người là sự thoáng đãng và trật tự. Dù đông người, không ai che ai quá nhiều, mỗi nhóm có khoảng thở riêng. Màu sắc tươi nhưng không gắt: xanh, đỏ, cam, tím của áo choàng nổi lên trên nền đá xám ngà. Bức tranh vẽ trên một mảng tường có đỉnh cong hình bán nguyệt, và Raphael tận dụng đường cong ấy để lặp lại thành những vòm cuốn trong tranh, như thể bức tường nhà mở ra một căn phòng nữa.
Hai pho tượng lớn đứng trong hốc hai bên: bên trái là thần Apollo cầm đàn lia, bên phải là nữ thần Athena. Một bên tượng trưng cho nghệ thuật, một bên cho trí tuệ, đúng hai cánh của cuộc tranh luận bên dưới.
Bắt đầu từ hai nhân vật dưới vòm giữa
Điểm tụ nằm giữa hai người. Kéo dài các đường kẻ của nền gạch và mép vòm, chúng gặp nhau ở khoảng giữa Plato và Aristotle. Raphael dùng phối cảnh y như Leonardo đã làm ở Bữa tiệc ly: kiến trúc làm mũi tên chỉ vào nhân vật quan trọng nhất.
Plato chỉ tay lên trời. Ông già râu tóc bạc, áo đỏ tím, tay kẹp một cuốn sách, ngón tay giơ thẳng lên. Cử chỉ thường được đọc là triết học của ông hướng về thế giới ý niệm, những điều vượt khỏi cái mắt thấy. Nhiều người cho rằng Raphael lấy gương mặt Leonardo da Vinci làm mẫu cho Plato.
Aristotle xoè bàn tay xuống. Người trẻ hơn bên cạnh, áo xanh nâu, tay cầm sách, bàn tay kia mở ra song song mặt đất. Cử chỉ được đọc là sự chú tâm vào thế giới thực, cái quan sát được. Hai bàn tay, một lên một ngang, tóm cả cuộc tranh luận lớn của triết học vào một khung hình.
Hai người đang bước tới. Nhìn chân họ: cả hai đang đi về phía người xem, không đứng yên. Đám đông hai bên dãn ra nhường lối. Đó là lý do bức tranh có nhịp chuyển động, dù trông trật tự.
Nửa trái và nửa phải: tìm từng nhóm
Sau trung tâm, chia tranh làm hai nửa theo trục dọc. Nửa trái, phía Plato, nghiêng về những người suy tư, đo đếm bằng lý thuyết. Ở góc dưới bên trái có một người ngồi chăm chú viết vào cuốn sách, thường được nhận là Pythagoras, một cậu bé cầm tấm bảng nhỏ đứng trước ông. Quanh ông là cả một nhóm người chen nhau nhìn vào trang sách, có người ghé sát, có người rướn cổ.
Nửa phải, phía Aristotle, nghiêng về những người quan sát, đo đạc thế giới thật. Góc dưới bên phải là một nhóm cúi quanh một người đang dùng com-pa vẽ hình trên tấm bảng đặt dưới đất, thường được gọi là Euclid hoặc Archimedes, và người ta hay nói gương mặt ấy lấy theo kiến trúc sư Bramante. Gần đó có hai người cầm hai quả cầu, một quả cầu trời và một quả địa cầu.
Ngay giữa bậc thềm, một ông già nằm ườn ra, áo xộc xệch, mặc kệ mọi người: đó là Diogenes, triết gia nổi tiếng sống bất cần. Chính sự lười nhác cố ý ấy làm khoảng giữa bức tranh không bị cứng. Còn ở tiền cảnh, một người đàn ông ngồi tì tay lên khối đá, cúi xuống viết, dáng nặng nề, khác hẳn mọi người. Người ta gọi là Heraclitus, và nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đó là chân dung Michelangelo, được Raphael thêm vào sau, vì nhân vật này không có trong bản vẽ chuẩn bị.
Gương mặt người thật và chữ ký bằng chính mình
Một thú vui lớn khi xem bức này là tìm những người cùng thời Raphael được cài vào vai triết gia cổ. Ba gương mặt hay được nhắc là Leonardo trong vai Plato, Bramante trong vai nhà hình học, Michelangelo trong vai Heraclitus. Những nhận định ấy phần lớn đến từ truyền thống và so sánh chân dung, giới nghiên cứu không đồng ý hoàn toàn với nhau, nên khi kể lại nên dùng chữ "được cho là".
Có một gương mặt thì gần như ai cũng đồng ý: ở mép phải bức tranh, gần nhóm cầm quả cầu, một chàng trai đội mũ nồi tối màu ló mặt ra, mắt nhìn thẳng ra ngoài tranh, về phía người xem. Đó là Raphael tự vẽ mình. Trong cả đám đông mải mê tranh luận, chỉ có vài người nhìn ra ngoài, và người nhìn rõ nhất là chính hoạ sĩ.
Cách làm này nói lên tinh thần của thời Phục hưng: những người làm nghệ thuật và khoa học đương thời tự đặt mình ngang hàng với các bậc thầy cổ đại. Bức tranh không chỉ ca ngợi Hy Lạp xưa mà còn khẳng định nước Ý lúc ấy là một Athens mới.
Vì sao bức này được coi là kiệt tác của thời Phục hưng
Cái khó nhất của một bức tranh đông người là giữ cho nó không thành một đám hỗn độn. Raphael giải bài toán này bằng ba lớp trật tự chồng lên nhau. Lớp thứ nhất là kiến trúc: các vòm cuốn lùi dần vào sâu, tạo một không gian có thật mà mắt tin được. Lớp thứ hai là các nhóm người: mỗi nhóm khép thành một vòng nhỏ, có người đứng, người cúi, người ngồi, nên dù đông vẫn đọc được từng cụm. Lớp thứ ba là nhịp: hai nhân vật giữa đứng cao nhất, các nhóm hai bên hạ dần xuống bậc thềm rồi xuống sàn, như hai cánh tay mở ra từ trung tâm.
Điều khiến người cùng thời kinh ngạc là sự tự nhiên. Không ai đứng như tượng, không ai xếp hàng. Có người tì tay, người ngoái lại, người ghé tai nói nhỏ, người ôm sách chạy tới. Raphael học cách vẽ cơ thể chuyển động từ Leonardo và Michelangelo, rồi đem nó vào một bố cục cân bằng đến mức về sau bức tranh trở thành bài học mẫu cho các trường mỹ thuật hàng trăm năm. Đứng trước nó, bạn thấy cùng lúc sự trang nghiêm của một ngôi đền và sự sống động của một buổi chợ học trò.
Một điều tinh tế nữa là màu áo. Plato và Aristotle mặc những màu tương phản nhau, và các nhóm hai bên được rải màu đỏ, xanh, vàng xen kẽ để mắt bạn nhảy từ cụm này sang cụm khác mà không bị dồn về một phía. Che bớt một nửa tranh, bạn sẽ thấy nửa còn lại vẫn cân, đó là dấu hiệu của một bố cục được tính kỹ.
Hay nhầm và thật ra
Hay nhầm: đây là một ngôi trường có thật. Thật ra không có ngôi trường nào như vậy, và các nhân vật sống ở những thế kỷ khác nhau. Raphael gom họ về một sảnh tưởng tượng, như một bữa họp mặt vượt thời gian của những người đã nghĩ về thế giới.
Hay nhầm: tên của từng nhân vật đều đã chắc chắn. Thật ra chỉ một số nhân vật được nhận ra khá thống nhất, như Plato, Aristotle, Diogenes, Pythagoras. Nhiều người khác vẫn đang được bàn, và các sách có thể ghi tên khác nhau.
Hay nhầm: tên bức tranh do Raphael đặt. Thật ra cái tên quen thuộc này xuất hiện về sau. Người đương thời gọi nó theo nội dung bức tường, gắn với triết học, trong một căn phòng mà bốn bức tường lần lượt nói về bốn lĩnh vực tri thức.
Hay nhầm: bức này vẽ trên toan rồi treo lên. Thật ra đây là bích hoạ đúng nghĩa, màu vẽ lên vữa ướt và gắn liền với tường. Vì thế muốn xem bản gốc chỉ có cách đến tận căn phòng ấy.
Tự tập mười phút và xem tiếp gì
Mở một ảnh lớn của bức tranh từ nguồn có bản quyền. Phút đầu, nhìn toàn cảnh và tìm điểm tụ: dùng ngón tay kéo các đường gạch nền về giữa. Phút tiếp theo, chỉ nhìn hai nhân vật dưới vòm và đọc hai bàn tay. Sau đó tự chia tranh thành bốn góc, mỗi góc đếm xem có bao nhiêu người và tìm một người làm điều khác hẳn mọi người xung quanh.
Câu tự hỏi hợp với bức này: nếu được bước vào sảnh này, mình sẽ đứng vào nhóm nào, phía Plato hay phía Aristotle? Câu hỏi nghe đơn giản nhưng buộc bạn nhìn lại cách hai nửa tranh khác nhau. Đi cùng con học cấp hai, có thể biến thành trò chơi: mỗi người chọn một nhân vật, đoán xem người ấy đang làm gì, rồi tra xem các nhà nghiên cứu gọi người đó là ai.
Xem tiếp: bức tường đối diện trong cùng căn phòng, nơi Raphael vẽ một cuộc bàn luận khác với bố cục cũng chia hai tầng rõ rệt, để thấy hai bức tranh được làm ra như một cặp. Sau đó quay lại Bữa tiệc ly của Leonardo để so cách hai hoạ sĩ dùng điểm tụ, một bên cho mười ba người quanh một bàn ăn, một bên cho cả một đám đông trong sảnh rộng.
Câu hỏi thường gặp
Trường học Athens vẽ những ai?
Bức tranh vẽ một đám đông các triết gia, nhà toán học, nhà khoa học cổ Hy Lạp và cổ đại, nổi bật nhất là Plato và Aristotle ở giữa. Những người khác hay được nhận ra gồm Pythagoras, Diogenes, Heraclitus và Euclid, dù tên một số nhân vật vẫn còn được bàn.
Vì sao Plato chỉ tay lên còn Aristotle xoè tay xuống?
Hai cử chỉ thường được đọc là tóm tắt hai cách nghĩ: Plato hướng về thế giới ý niệm vượt khỏi giác quan, Aristotle chú tâm vào thế giới thực có thể quan sát. Raphael biến một khác biệt triết học thành hai động tác tay dễ nhớ.
Raphael có vẽ mình trong tranh không?
Có. Ở mép phải bức tranh, một chàng trai đội mũ tối màu nhìn thẳng ra phía người xem, gần như được đồng thuận là chân dung tự hoạ của Raphael. Đó là một trong số ít nhân vật nhìn ra ngoài tranh.
Trường học Athens ở đâu?
Bức tranh là bích hoạ trên tường một căn phòng trong cung điện Giáo hoàng ở Vatican, thuộc những căn phòng do Raphael trang trí. Vì vẽ trực tiếp lên tường nên không thể đem đi triển lãm, muốn xem bản gốc phải đến tận nơi.
Người mới nên xem Trường học Athens theo thứ tự nào?
Bắt đầu từ kiến trúc và điểm tụ, rồi hai nhân vật dưới vòm giữa, sau đó chia hai nửa trái phải để tìm từng nhóm, cuối cùng mới tìm các gương mặt cài vào như Raphael. Đi theo thứ tự này bạn không bị ngợp trước hơn năm chục nhân vật.
Có cần biết triết học Hy Lạp mới thấy hay không?
Không cần. Bố cục, cử chỉ, cách kiến trúc dẫn mắt và những chi tiết như Diogenes nằm ườn trên bậc thềm ai cũng xem được. Biết thêm về các nhân vật chỉ làm cuộc xem thêm vui, không phải điều kiện.