TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Chèo, tuồng, cải lương kinh điển

Thị Mầu lên chùa: xem trích đoạn chèo vui nhất qua quạt, ánh mắt và lời đế

Trích đoạn Thị Mầu lên chùa diễn gì, vai đào lệch khác đào thương ra sao, nhìn quạt, ánh mắt, bước chân và nghe lời đế thế nào để thấy hết cái duyên của chèo.

Backstage makeup table under warm bulbs, an actress in a cherry red silk robe paints her cheeks before a show, folding fan beside a mirror, seen over her shoulder

Thị Mầu lên chùa là trích đoạn được tách ra diễn riêng nhiều nhất trong chèo Quan Âm Thị Kính: cô con gái nhà giàu lên chùa, gặp chú tiểu Kính Tâm và tìm đủ cách ve vãn. Cái hay nằm ở vai đào lệch: chiếc quạt, ánh mắt, bước chân nhún nhảy và cuộc đối đáp với người đế, chứ không nằm ở cốt truyện.

Trích đoạn này ngắn, vui, dễ xem, nên thường là lối vào đầu tiên của người trẻ với chèo. Nhưng xem vui thì dễ, xem ra nghề thì cần biết nhìn vào đâu. Bài này đi qua từng lớp diễn của vai Thị Mầu, so với vai Kính Tâm đứng đối diện, và gợi cách tự tập xem lại nhiều lần mà lần nào cũng thấy thêm.

Cảnh này diễn ra thế nào

Thị Mầu lên chùa, danh nghĩa là đi lễ. Vừa đặt chân vào sân chùa, cô đã để mắt đến cảnh vật, đến trai làng, và rồi đến chú tiểu Kính Tâm đang gõ mõ, quét sân. Cô không biết Kính Tâm thực ra là Thị Kính cải trang. Từ đó trích đoạn biến thành một màn ve vãn một chiều: Thị Mầu khen, hỏi han, bóng gió, lấn tới từng bước, còn Kính Tâm thì cúi đầu né tránh, chắp tay, lùi bước.

Toàn bộ sức cười của cảnh đến từ sự lệch nhau ấy. Một người nóng như lửa, một người lạnh như nước. Một người tiến, một người lùi. Khán giả biết bí mật mà Thị Mầu không biết, nên mỗi lời tán tỉnh của cô lại càng buồn cười, và cũng càng đáng thương. Nếu biết trước toàn vở, người xem còn thấy một lớp nữa: chính cô gái đang cười đùa này lát nữa sẽ là người đẩy Kính Tâm vào nỗi oan.

Trích đoạn không có cảnh trí gì nhiều. Cổng chùa, sân chùa, gác chuông đều do diễn viên gợi bằng động tác. Bạn sẽ thấy Thị Mầu bước qua một bậc tưởng tượng, ngước nhìn một cái gì đó trên cao, vén áo như sợ vướng. Chỉ chừng ấy là đủ để người xem đặt cô vào giữa một ngôi chùa làng.

Thị Mầu và Kính Tâm: hai lối diễn đứng cạnh nhau

Cách nhanh nhất để thấy cái tài của chèo là đặt hai vai cạnh nhau. Cùng một sân khấu, cùng một tiếng trống, mà hai nhân vật di chuyển theo hai luật khác hẳn.

Chỗ để ýThị Mầu (đào lệch)Kính Tâm (đào thương cải trang)
Bước chânNhún, nảy, có khi chạy vài bước, xoay ngườiĐều, chậm, gót chân chạm sàn trước
Ánh mắtLiếc ngang, nhìn thẳng vào người khác, nháy mắtNhìn xuống, tránh ánh mắt
Đôi tayPhẩy quạt, chống nạnh, chỉ trỏ, vuốt tócChắp trước ngực, giữ tràng hạt, giữ chổi
Giọng hátNhanh, nảy, luyến láy, cười trong câu hátNgắn, đều, gần như nói, tránh ngân
Khoảng cáchLuôn tiến lại gầnLuôn tìm cách lùi ra

Để ý thêm: diễn viên đóng Kính Tâm có ít động tác hơn hẳn, nhưng không được đứng chết. Mỗi lần lùi, mỗi lần cúi, mỗi lần quay lưng đều phải đúng nhịp trống. Diễn ít mà vẫn có hồn khó hơn diễn nhiều, nên người trong nghề hay nói khen Thị Mầu thì dễ, khen được Kính Tâm mới là biết xem.

Ba thứ làm nên vai Thị Mầu

Chiếc quạt là cái miệng thứ hai. Quạt mở ra che nửa mặt là e thẹn giả vờ; gõ nhẹ vào lòng bàn tay là đang tính toán; phẩy mạnh về phía Kính Tâm là trêu; gập lại chỉ thẳng là đòi hỏi. Một diễn viên giỏi nói được cả câu chỉ bằng quạt. Lần sau xem, hãy chỉ nhìn chiếc quạt trong một phút.

Ánh mắt đi trước lời hát. Thị Mầu thường liếc trước, rồi mới hát. Ánh mắt cho khán giả biết cô sắp nói gì, và cái thú là thấy cô nói đúng như ánh mắt đã hứa. Ngồi xa ở nhà hát thì khó thấy, nên bản ghi hình cận cảnh lại có lợi ở chỗ này.

Bước chân nảy theo trống. Nghe kỹ thì thấy bước nhún của Thị Mầu khớp với tiếng trống điểm. Khi trống dồn, cô xoay người; khi trống ngừng, cô đứng sững như bị bắt quả tang. Chính sự khớp nhịp ấy làm động tác trông vừa tự nhiên vừa có nghề.

Lời đế và cuộc trò chuyện với khán giả

Trong cảnh này, tiếng đế đặc biệt quan trọng. Người đế ngồi phía dàn nhạc, thỉnh thoảng hỏi xen, trêu chọc, hoặc nói hộ suy nghĩ của khán giả. Thị Mầu quay ra đáp lại, có khi đáp thẳng xuống hàng ghế. Vậy là bức tường giữa sân khấu và khán phòng biến mất: khán giả thấy mình như đang đứng ở sân chùa làng, cùng xem cô gái lẳng lơ làm trò.

Đây là chỗ khác lớn giữa chèo và kịch nói hiện đại. Kịch nói thường giả vờ không có khán giả; chèo thì biết rõ có khán giả và chơi với họ. Bởi thế cùng một trích đoạn, mỗi đêm diễn lại vui một kiểu, tuỳ khán giả cười chỗ nào và người đế nhanh trí ra sao. Nếu xem tận mắt, bạn sẽ thấy diễn viên chờ tiếng cười lắng xuống rồi mới hát tiếp, giống như người kể chuyện giỏi chờ người nghe.

Lời ca của Thị Mầu có nhiều câu được dân gian thuộc lòng, đầy hình ảnh cây trái, hoa lá và lối nói ví von. Bạn không cần nhớ nguyên lời. Hãy nghe cách cô dùng những so sánh mộc mạc để khen chú tiểu, và để ý rằng càng về sau lời khen càng bạo, đúng như một người say tình đang mất dần sự dè dặt.

Vì sao trích đoạn này sống lâu hơn nhiều vở trọn

Trước hết vì nó tự đứng được. Không cần biết đầu đuôi, người xem vẫn hiểu và vẫn cười. Một trích đoạn chừng mười lăm, hai mươi phút là vừa cho một tiết mục trong chương trình biểu diễn tổng hợp, một buổi giao lưu ở trường, hay một chương trình văn nghệ làng. Nhờ thế Thị Mầu đi được tới những khán giả chưa bao giờ ngồi trọn một đêm chèo.

Thứ hai, nó là bài thử của nghề. Vai Thị Mầu đòi diễn viên vừa hát tốt, vừa múa quạt khéo, vừa có duyên ứng đối. Nhiều diễn viên nữ của chèo được khán giả biết đến lần đầu qua vai này, nên mỗi thế hệ lại có một Thị Mầu của mình. Xem hai ba người đóng cùng một vai là cách hay để hiểu chữ "lối diễn": cùng lời, cùng nhạc, mà người lẳng lơ tinh nghịch, người lẳng lơ đáo để, người lẳng lơ mà buồn.

Thứ ba, nhân vật mở ra cuộc bàn luận không dứt. Có người coi Thị Mầu là hình mẫu người con gái hư; có người thấy ở cô một sức sống dám vượt khuôn phép của làng quê xưa. Vở không trả lời thay bạn, và chính khoảng trống ấy giữ cho trích đoạn tươi qua nhiều đời người xem.

Xem ở đâu, cùng ai, trên màn hình nào

Trích đoạn Thị Mầu thường có mặt trong các chương trình chèo tổng hợp ở nhà hát, trong những đêm diễn phục vụ lễ hội làng, và trong các buổi giới thiệu nghệ thuật truyền thống cho học sinh. Nếu bạn ở xa nhà hát, bản ghi hình từ nguồn có bản quyền là lối vào dễ nhất. Một chiếc ti vi trong phòng khách tốt hơn màn hình điện thoại nhiều, vì cái hay của vai nằm ở toàn thân diễn viên, từ đầu ngón tay cầm quạt tới gót chân nhún theo trống.

Nếu chỉ có điện thoại, hãy xoay ngang máy, đeo tai nghe và xem trong một chỗ yên. Tiếng trống điểm và lời đế rất nhỏ, loa ngoài của điện thoại dễ nuốt mất. Còn nếu được ngồi ở sân đình trong một đêm hội, bạn sẽ hiểu vì sao Thị Mầu phải diễn to, diễn rõ: khán giả đứng vòng quanh, trẻ con chen lên trước, và tiếng cười lan từ hàng đầu ra tới tận cổng làng.

Người xem cùng hợp nhất là một người đã thuộc vở. Họ sẽ nhắc trước cho bạn chỗ sắp vui, và chính sự nhắc ấy lại làm bạn chú ý hơn vào cách diễn viên đưa đẩy để đi tới chỗ đó.

Hay nhầm và thật ra

Mấy hiểu lầm sau đây khá phổ biến ở người mới xem trích đoạn này.

  • Hay nhầm: Thị Mầu là vai phản diện. Thật ra trong hệ vai chèo, cô thuộc đào lệch, loại vai lẳng lơ, sôi nổi, không phải mụ ác. Cô gây ra nỗi oan nhưng vở không vẽ cô như kẻ ác cố ý.
  • Hay nhầm: cảnh này chế giễu nhà chùa. Thật ra cái cười nhắm vào sự lệch nhau giữa hai con người, không nhắm vào việc tu hành. Kính Tâm luôn được diễn nghiêm trang, đáng quý.
  • Hay nhầm: Thị Mầu cứ diễn càng lố càng hay. Thật ra người xem lâu năm chê những Thị Mầu quá đà, thô. Cái duyên của vai nằm ở chỗ lẳng lơ mà vẫn có chừng, tinh nghịch mà vẫn là con gái làng.
  • Hay nhầm: phải hiểu hết lời cổ mới thấy hay. Thật ra động tác và nhịp điệu đã kể gần đủ, lời chỉ làm cho tiếng cười thêm sâu.

Nếu xem cùng người lớn tuổi trong nhà, bạn có thể hỏi họ từng thích Thị Mầu của ai, và vì sao. Nhiều ông bà nhớ rất rõ cách một diễn viên cầm quạt hay nháy mắt từ mấy chục năm trước, và câu chuyện của họ đôi khi còn thú vị hơn chính bản ghi hình.

Bài tập xem lại ba lần, mỗi lần một thứ

Trích đoạn ngắn nên rất hợp để tập xem lặp lại. Mỗi lần bạn chỉ giao cho mắt một nhiệm vụ.

  1. Lần một, xem bình thường cho vui, không dừng lại. Ghi ra ba chỗ mình cười.
  2. Lần hai, chỉ nhìn Kính Tâm, bỏ qua Thị Mầu. Đếm số lần chú tiểu lùi lại và tự hỏi: mỗi lần lùi, nhân vật đang nghĩ gì?
  3. Lần ba, tắt hình, chỉ nghe tiếng trống và lời đế. Đoán xem lúc nào Thị Mầu đang tiến gần, lúc nào đang bị từ chối.
  4. Sau ba lần, tìm một bản diễn của một diễn viên khác và xem lại đúng đoạn đầu, so sánh cách cầm quạt.
  5. Khi đã quen, xem tiếp cảnh Xã trưởng và Mẹ Đốp trong cùng vở để thấy chèo cười theo một lối khác hẳn: lối hề.

Tập như vậy chừng một tuần, bạn sẽ nhận ra mình bắt đầu xem chèo bằng mắt của người trong nghề: không chỉ thấy câu chuyện, mà thấy cách một diễn viên dựng nhân vật bằng từng nhịp trống.

Câu hỏi thường gặp

Thị Mầu lên chùa nằm trong vở chèo nào?

Trích đoạn này thuộc vở chèo cổ Quan Âm Thị Kính, nằm ở phần sau khi Thị Kính đã cải trang thành chú tiểu Kính Tâm. Vì vui và tự đứng được, nó thường được tách ra diễn riêng trong các chương trình biểu diễn.

Đào lệch trong chèo là gì?

Đào lệch là loại vai nữ có tính cách sôi nổi, lẳng lơ, ít tuân theo khuôn phép, đối lập với đào thương hiền thục. Thị Mầu là ví dụ tiêu biểu nhất, nên vai này thường được dùng để dạy và thử tài diễn viên nữ.

Thị Mầu có biết Kính Tâm là con gái không?

Trong trích đoạn, Thị Mầu không hề biết Kính Tâm thực ra là Thị Kính cải trang. Chính sự không biết ấy tạo nên tiếng cười, vì khán giả nắm bí mật còn nhân vật thì không.

Xem trích đoạn này mất bao lâu?

Tuỳ đoàn và cách dàn dựng, trích đoạn thường dài khoảng mười lăm đến hai mươi lăm phút. Độ dài vừa phải nên rất hợp cho người mới bắt đầu làm quen với chèo hoặc xem cùng con nhỏ.

Nên xem Thị Mầu ở nhà hát hay trên màn hình?

Mỗi cách có cái lợi riêng. Ở nhà hát bạn cảm được không khí đối đáp với khán giả và tiếng trống thật. Trên màn hình to, bản ghi hình cận cảnh giúp bạn thấy rõ ánh mắt và chiếc quạt, những chi tiết dễ lọt khỏi tầm nhìn khi ngồi xa.

Có nên cho trẻ em xem trích đoạn này?

Trẻ lớn xem được vì cảnh vui, động tác sinh động và không có gì đáng sợ. Bạn có thể giải thích rằng đây là một nhân vật nghịch ngợm trong chuyện cổ, rồi hỏi con thích chiếc quạt hay tiếng trống hơn để con kể lại theo cách của mình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138