TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Chèo, tuồng, cải lương kinh điển

Súy Vân giả dại: xem trích đoạn chèo khó diễn bậc nhất, vừa điên vừa tỉnh

Súy Vân giả dại trong chèo Kim Nham diễn gì, vì sao bị coi là vai khó nhất cho đào chèo, nhìn và nghe chỗ nào để thấy lớp tỉnh táo sau cơn điên giả.

Elderly audience in a small theatre hall clapping after a scene, a grey-haired woman in a soft purple cardigan in the foreground, stage lights blurred ahead, seen from behind

Súy Vân giả dại là trích đoạn nổi tiếng của vở chèo cổ Kim Nham: người vợ trẻ bỏ chồng theo tình mới, giả điên giữa chợ để được trả về nhà. Cái hay nằm ở chỗ diễn viên phải điên cho thật mà khán giả vẫn thấy được người đàn bà tỉnh táo, đau đớn bên trong, nên trích đoạn này được coi là bài khó bậc nhất của nghề đào chèo.

Tên nhân vật được viết cả hai kiểu, Súy Vân và Xúy Vân, đều chỉ cùng một người. Người mới xem lần đầu thường chỉ thấy một màn điên vui mắt, cười rồi thôi. Xem lần hai, lần ba mới thấy những khoảnh khắc nhân vật bỗng tỉnh ra, nói một câu rất đau rồi lại lao vào cơn điên. Bài này giúp bạn bắt được những khoảnh khắc ấy.

Kim Nham kể chuyện gì, và Súy Vân đứng ở đâu

Kim Nham là một học trò nghèo, lấy Súy Vân làm vợ. Lấy nhau chưa lâu, chàng lên kinh đi học, đi thi, để vợ trẻ ở nhà một mình. Súy Vân buồn, cô đơn, bị Trần Phương, một gã ăn chơi biết nói lời ngon ngọt, dụ dỗ. Trần Phương hứa hẹn đủ điều và bày cho nàng kế giả điên, để nhà chồng chán ghét mà trả nàng về, như vậy hai người mới đến được với nhau.

Trích đoạn giả dại chính là lúc Súy Vân thực hiện kế ấy: nàng ra giữa chốn đông người, đầu tóc rối, áo quần xộc xệch, tay cầm một vật vu vơ, khi hát, khi khóc, khi cười, khi nói những câu đầu Ngô mình Sở. Phần sau của vở (báo trước: lộ kết) cho thấy lời hứa của Trần Phương chỉ là giả, Súy Vân mất cả chồng lẫn người tình, còn Kim Nham thì đỗ đạt trở về. Kết cục của nàng rất buồn.

Vì vậy khi xem trích đoạn, nên nhớ rằng cái điên ở đây là điên giả, nhưng nỗi khổ thì thật. Một người vợ trẻ bị bỏ lại, chán cảnh sống, chọn một lối thoát liều lĩnh và đang bắt đầu thấy mình có thể đã chọn sai. Chính lớp nghĩa đó làm trích đoạn sâu hơn hẳn một màn diễn hài.

Ba lớp phải chồng lên nhau trên cùng một diễn viên

Lớp ngoài cùng là cái điên cho làng xem. Súy Vân múa may, nói nhảm, cười vô cớ, hát những câu chẳng ăn nhập gì nhau. Động tác lớn, giọng to, cố tình làm cho người xung quanh tin. Đây là phần khán giả mới dễ thấy nhất và cũng hay cười nhất.

Lớp giữa là người đàn bà đang tính toán. Giữa hai câu điên, ánh mắt nhân vật có lúc liếc ra để xem người xung quanh đã tin chưa. Diễn viên giỏi để lộ những cái liếc ấy rất nhanh, chỉ người xem tinh ý mới bắt được, và đó là lúc trích đoạn trở nên căng.

Lớp sâu nhất là nỗi buồn thật. Có những câu hát mà giọng bỗng trầm xuống, chậm lại, như nhân vật quên mất mình đang đóng kịch và lỡ nói thật lòng: than phận lẻ loi, than duyên lỡ. Khán giả lâu năm chờ đúng những câu ấy, vì đó là chỗ phân biệt một Súy Vân hay với một Súy Vân chỉ biết làm trò.

Ba lớp phải chuyển qua lại mà không đứt. Khó nhất là chuyển. Đang cười điên mà sang khóc thật, rồi lại vụt về điên, không có khoảng nghỉ nào. Bởi thế người trong nghề hay nói đây là vai thử thách cả giọng, cả mắt, cả sức bền của diễn viên.

Nghe gì: một trích đoạn chứa nhiều làn điệu

Điểm đặc biệt về âm nhạc của trích đoạn là Súy Vân đổi làn điệu liên tục. Có đoạn nói lối, có đoạn hát nhanh như hát nhảm ngoài chợ, có đoạn ngân dài buồn rười rượi. Trong số đó có điệu hát mang tên một con chim rừng mà người mê chèo nhắc đến như dấu hiệu của trích đoạn, với những câu ví von về sự lạc loài, không cùng loại với chung quanh. Bạn không cần nhớ lời, chỉ cần để ý rằng mỗi lần đổi điệu là một lần tâm trạng đổi.

Thử nghe theo cách này: chia trích đoạn làm những khúc ngắn, mỗi khúc là một điệu. Với mỗi khúc, tự hỏi nhân vật đang giả hay đang thật. Những khúc nhanh, nhịp nảy, trống dồn thường là giả; những khúc chậm, nhịp thưa, sáo hay nhị nổi lên thường là thật. Quy tắc ấy không đúng tuyệt đối, nhưng đủ để bạn bắt đầu nghe ra cấu trúc.

Dàn nhạc trong trích đoạn này làm việc rất vất vả, vì phải theo kịp những cú chuyển bất ngờ của diễn viên. Ở các buổi diễn hay, bạn sẽ thấy người đánh trống nhìn chằm chằm vào diễn viên để bắt nhịp, giống như hai người đang cùng đi trên một sợi dây.

Nhìn vào đâu, theo thứ tự nào

Nếu xem bản ghi hình, bạn có thể đi theo thứ tự dưới đây trong một lần xem chậm, dừng lại khi cần.

  • Mở đầu: dáng đi ra. Súy Vân thường bước ra với một vật trên tay. Để ý cách cô cầm vật ấy: như cầm món đồ quý hay như cầm đồ chơi vô nghĩa, mỗi diễn viên chọn một kiểu.
  • Mái tóc và áo. Đầu tóc rối, áo lệch vai là quy ước cho người điên trong chèo. Nhưng nhìn kỹ, trang phục vẫn sạch và đẹp, vì đây là sân khấu ước lệ chứ không tả thực.
  • Đôi mắt giữa hai câu hát. Đây là chỗ đáng xem nhất. Mắt có lúc mất hồn, có lúc sắc lại, có lúc rưng rưng.
  • Bàn tay. Tay múa loạn khi giả điên, nhưng có lúc khựng lại, nắm chặt vạt áo. Chi tiết ấy thường đi cùng câu hát thật lòng.
  • Phản ứng của người xung quanh. Trong nhiều bản dựng có nhân vật đứng xem, chế giễu, hoặc người đế hỏi xen. Phản ứng của họ cho biết màn kịch của Súy Vân đang thành công hay chưa.

Một gợi ý nhỏ: nếu xem trên điện thoại, hãy xoay ngang máy và ngồi gần, vì những cái liếc mắt của Súy Vân rất nhanh và rất nhỏ, màn hình dọc thu hình quá bé sẽ làm mất hết. Đi hết năm điểm, bạn xem lại một lần nữa không dừng. Lần này, những chuyển động tưởng như ngẫu nhiên sẽ hiện ra như một bản nhạc được viết kỹ: có mở, có lên, có lắng, có vỡ.

Vì sao trích đoạn này được gọi là kinh điển

Rất ít nhân vật sân khấu truyền thống nào, ở ta hay ở nước ngoài, phải diễn hai con người trong cùng một lúc một cách công khai như Súy Vân. Khán giả biết nàng giả điên, nhân vật trong vở thì không, và diễn viên phải làm cho cả hai phía cùng tin. Cơ chế ấy giống một trò chơi hai tầng, và chèo đã dựng được nó từ rất lâu bằng chính những phương tiện giản dị của mình: một chiếc chiếu, một dàn nhạc nhỏ, một giọng hát.

Thứ hai, nhân vật không được vẽ một màu. Súy Vân bỏ chồng, lừa dối, đáng trách theo luân lý xưa, nhưng vở vẫn để cho khán giả thấy nỗi cô đơn và khao khát của nàng. Người xem đi từ chỗ cười nàng sang chỗ thương nàng, rồi lại trách nàng, và ra về vẫn còn nghĩ. Một nhân vật làm người ta nghĩ lâu như vậy là dấu hiệu của tác phẩm lớn.

Thứ ba, đây là thước đo nghề. Trong giới chèo, đóng được Súy Vân là một mốc. Mỗi thế hệ có những nghệ sĩ gắn tên với vai, và khán giả lớn tuổi thường so sánh, tranh luận về cách đóng của từng người như người ta bàn về các bản thu khác nhau của một bản nhạc cổ điển.

Xem cùng ông bà, hỏi gì cho câu chuyện mở ra

Súy Vân là vai mà nhiều người lớn tuổi rất thuộc. Có người còn hát lại được vài câu, có người nhớ cả đêm hội làng ngày xưa xem một đoàn chèo về diễn. Xem trích đoạn này cùng ông bà là cơ hội tốt để hai thế hệ nói chuyện với nhau về nghệ thuật mà không cần ai phải giảng cho ai.

Bạn có thể hỏi những câu đơn giản: ngày xưa ông bà xem chèo ở đâu, ngồi đâu, ai đưa đi? Hoặc: ông bà thương Súy Vân hay giận Súy Vân? Câu trả lời thường bất ngờ. Có người thời trẻ giận nàng, về già lại thương, vì đã sống đủ lâu để hiểu nỗi cô đơn của một người vợ trẻ phải chờ chồng nhiều năm. Có người kể rằng làng mình ngày trước xem tới đoạn này thì cả sân đình im phăng phắc.

Nếu xem cùng con nhỏ, hãy nói trước rằng cô gái trên sân khấu chỉ đang giả vờ, để trẻ không sợ. Trẻ thường thích phần múa may và đổi giọng. Sau đó bạn hỏi con: con thấy lúc nào cô ấy buồn thật? Câu hỏi ấy tập cho trẻ nhìn sâu hơn một lớp, đúng như cách người lớn nên xem trích đoạn này.

Tự tập trong mười phút và xem tiếp gì

Vì trích đoạn đổi trạng thái liên tục, nó là bài tập rất tốt cho đôi mắt người mới.

  • Chọn một đoạn chừng ba phút, xem ba lần. Lần đầu chỉ đánh dấu những giây nhân vật tỉnh ra.
  • Lần thứ hai chỉ nghe, không nhìn, đánh dấu những chỗ giọng trầm xuống.
  • Lần thứ ba so hai danh sách: khớp nhau bao nhiêu chỗ? Chỗ nào mắt thấy mà tai không nghe ra?
  • Tìm bản diễn của một nghệ sĩ khác, xem đúng đoạn ấy và tự hỏi: người này thiên về điên hay thiên về buồn?
  • Xem tiếp trích đoạn Thị Mầu lên chùa để so một vai lẳng lơ vui với một vai lẳng lơ buồn, rồi xem trọn Lưu Bình Dương Lễ để thấy chèo kể chuyện tình bạn.

Một mẹo nhỏ khi tập: xem với tốc độ bình thường, đừng tua nhanh. Chèo sống bằng nhịp, và những khoảng lặng giữa hai câu hát chính là chỗ nhân vật đang nghĩ. Tua qua khoảng lặng là bỏ mất một nửa vai diễn, nhất là với một vai sống bằng ánh mắt như Súy Vân.

Sau một tuần tập như vậy, bạn sẽ có thói quen hữu ích khi xem bất kỳ vở diễn nào: không chỉ hỏi nhân vật đang làm gì, mà hỏi nhân vật đang giấu gì.

Câu hỏi thường gặp

Súy Vân và Xúy Vân là một hay hai nhân vật?

Đây là cùng một nhân vật trong vở chèo Kim Nham, chỉ khác cách viết tên. Cả hai cách đều được dùng phổ biến trong sách báo và trên áp phích các buổi diễn, nên khi tìm bản ghi hình bạn có thể gõ cả hai.

Súy Vân giả điên để làm gì?

Theo vở, nàng nghe lời Trần Phương giả điên để nhà chồng chán mà trả về, nhờ đó được tự do đến với người tình mới. Đây là kế liều lĩnh của một người vợ trẻ cô đơn khi chồng đi học xa.

Vì sao vai Súy Vân bị coi là khó?

Diễn viên phải diễn cùng lúc cái điên giả và nỗi buồn thật, chuyển qua lại liên tục mà không đứt mạch, đồng thời đổi nhiều làn điệu khác nhau. Việc đó đòi hỏi giọng hát, ánh mắt, động tác và sức bền đều phải tốt.

Trích đoạn này có hợp cho người mới xem chèo không?

Hợp, vì nó sinh động, nhiều động tác, có cả cười lẫn khóc. Bạn nên đọc trước vài dòng tóm tắt vở Kim Nham để biết vì sao nhân vật giả điên, như vậy mới thấy được lớp nghĩa sâu hơn.

Kết cục của Súy Vân ra sao?

Phần sau của vở cho thấy lời hứa của Trần Phương là giả dối và Súy Vân rơi vào cảnh lỡ làng, kết cục rất buồn. Nhiều buổi diễn chỉ chọn trích đoạn giả dại, nên bạn cần xem trọn vở Kim Nham nếu muốn biết đủ câu chuyện.

Xem Súy Vân giả dại ở đâu?

Trích đoạn thường có mặt trong các chương trình chèo ở nhà hát, các đêm diễn lễ hội và các buổi giới thiệu nghệ thuật truyền thống. Bản ghi hình từ nguồn có bản quyền cũng là cách tốt để xem lại nhiều lần và tập nhìn những chi tiết nhỏ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138