Sự ra đời của thần Vệ Nữ của Sandro Botticelli đẹp nhờ đường viền, không nhờ giải phẫu chính xác: cổ quá dài, vai xuôi quá mức, cánh tay trái kỳ lạ, dáng đứng trên vỏ sò không thể giữ thăng bằng, vậy mà cả hình người như một nét bút liền mạch, nhẹ như sắp bay. Nhìn trước nữ thần ở giữa, rồi sang trái theo luồng gió, sang phải theo tấm áo hoa, cuối cùng nhìn mặt biển và hàng cây.
Bức tranh vẽ ở Florence, Ý, cuối thế kỷ 15, hiện ở bảo tàng Uffizi của thành phố này. Đề tài lấy từ thần thoại Hy Lạp La Mã, cảnh nữ thần tình yêu và sắc đẹp vừa sinh ra từ bọt biển, được gió đưa vào bờ. Phần dưới đi từng vùng của bức tranh, giải thích vì sao những cái sai về cơ thể lại là cố ý, và vì sao màu tranh trông nhạt, phẳng, khác hẳn sơn dầu.
Cảnh trong tranh, kể bằng lời thường
Giữa tranh, một người phụ nữ khoả thân đứng trên một chiếc vỏ sò lớn đang trôi vào bờ. Mái tóc dài vàng ánh đỏ bay về một bên, một tay che ngực, tay kia kéo mớ tóc che phần dưới. Gương mặt hơi nghiêng, ánh mắt xa xăm, không vui không buồn, như người vừa tỉnh giấc chưa biết mình đang ở đâu.
Bên trái, hai nhân vật có cánh ôm lấy nhau bay trên mặt biển, phồng má thổi. Đó là thần gió Tây Zephyr và một nữ thần đi cùng. Luồng gió của họ đẩy chiếc vỏ sò vào bờ, làm tóc nữ thần bay, và kéo theo những bông hồng nhỏ rơi lả tả trong không trung. Bên phải, trên bờ, một thiếu nữ mặc váy trắng thêu hoa chạy tới, tay giương một tấm áo choàng đỏ hồng thêu hoa để khoác cho nữ thần. Người ta thường nhận cô là một nữ thần của mùa.
Phía sau là mặt biển xanh nhạt với những con sóng vẽ thành hình chữ V nhỏ đều đặn, bờ biển lượn khúc, và bên phải là một hàng cây thẳng tắp. Cảm giác đầu tiên của nhiều người là nhẹ, trong, hơi lạnh, như một buổi sáng sớm ven biển. Không có gì dữ dội, không có ai đau khổ hay giận dữ, mọi nhân vật đều chuyển động nhẹ nhàng như đang múa chậm.
Thứ tự nhìn: từ giữa sang trái, sang phải, rồi ra xa
Bức tranh có bố cục ba phần rất rõ, đi theo thứ tự dưới đây mắt sẽ không bị lạc:
- Nữ thần trên vỏ sò. Đứng xa, nhìn cả dáng người như một đường cong chữ S: đầu nghiêng một bên, hông lệch sang bên kia, sức nặng dồn lên một chân. Dáng này mô phỏng các pho tượng nữ thần cổ đại trong tư thế che thân.
- Luồng gió bên trái. Theo hơi thổi từ miệng thần gió, nhìn những bông hồng đang rơi, những vạt áo bay, mái tóc nữ thần bị thổi lệch. Mọi đường nét bên trái đều xô về phía phải.
- Tấm áo bên phải. Tấm áo choàng đỏ hồng phồng lên như cánh buồm, đối xứng với cặp thần gió bên trái. Hai khối này như hai dấu ngoặc ôm lấy nhân vật giữa.
- Mặt biển và chiếc vỏ sò. Sóng vẽ như những chữ V lặp lại, chiếc vỏ sò có đường gân tỏa đều. Đây không phải biển thật mà là biển trang trí.
- Lại gần các chi tiết vàng. Ở bản gốc, nhiều chỗ như tóc nữ thần, lá cây có những nét ánh vàng. Ảnh nhỏ gần như mất hẳn ánh này.
Đi hết vòng, quay lại nhìn tổng thể: bạn sẽ thấy cả bức tranh như một bản nhạc có ba khúc, gió thổi, nữ thần đứng, áo đón, mà nữ thần là nốt lặng ở giữa.
Cơ thể sai, vì sao vẫn đẹp
Người học vẽ nhìn bức này thường nhận ra ngay những điểm lạ. Cổ nữ thần dài hơn bình thường nhiều. Vai trái xuôi xuống như không có xương vai. Cánh tay trái nối vào thân ở một góc khó tin. Sức nặng dồn hết lên chân trái mà thân lại nghiêng ra ngoài, trong đời thực người đứng như vậy sẽ ngã khỏi vỏ sò.
Đó không phải Botticelli vẽ kém. Cùng thời đó, các hoạ sĩ Florence đã nghiên cứu giải phẫu và phối cảnh rất kỹ, và ông hoàn toàn biết vẽ cơ thể đúng. Ông chọn cái đẹp của đường nét hơn cái đúng của xương thịt. Cổ dài làm khuôn mặt cao và thanh, vai xuôi làm đường viền chảy liền một mạch từ đầu xuống tay, dáng đứng chênh vênh làm nhân vật như không có trọng lượng, như vẫn còn đang trôi.
Thử làm một việc: lấy ngón tay dò theo đường viền bên ngoài của nữ thần, từ đỉnh đầu xuống vai, cánh tay, hông, chân. Bạn sẽ thấy ngón tay không phải dừng hay gãy ở đâu cả. Đó là chữ ký của Botticelli: đường viền rõ, mềm, như được vẽ bằng một nét bút duy nhất. Hoạ sĩ đời sau như các hoạ sĩ Tiền Raphael ở Anh thế kỷ 19 mê đúng điều này.
Vì sao màu tranh trông nhạt và phẳng
Tranh vẽ bằng màu pha lòng trứng, không phải sơn dầu. Màu pha trứng khô nhanh, phải đặt từng nét nhỏ cạnh nhau, khó hoà chuyển mềm như sơn dầu. Kết quả là bề mặt sáng, mát, hơi mờ như phấn, đúng với cảm giác buổi sáng trong tranh.
Nền là vải toan, không phải tấm gỗ. Thời ấy tranh lớn quan trọng thường vẽ trên gỗ hoặc lên tường. Vẽ một đề tài thần thoại khổ lớn trên vải là lựa chọn ít gặp, có lẽ vì tranh dành cho một không gian sống của gia đình giàu có hơn là cho nhà thờ.
Bóng đổ được tiết chế. Ánh sáng trong tranh đều, gần như không có bóng đổ mạnh. Nhân vật trông như hình khắc nổi trên nền trời hơn là khối người đứng trong không gian.
Ánh vàng làm tranh lấp lánh dưới đèn. Những nét vàng điểm trên tóc và lá cây bắt sáng khác nhau tuỳ góc nhìn. Ở bản gốc, khi bước sang trái sang phải, bạn sẽ thấy tóc nữ thần lúc ấm lúc nhạt.
Những điều người mới hay hiểu nhầm
Nữ thần không sinh ra trên vỏ sò. Trong thần thoại, nữ thần sinh ra từ bọt biển; chiếc vỏ sò là phương tiện đưa nàng vào bờ. Bức tranh vẽ khoảnh khắc cập bến chứ không phải khoảnh khắc chào đời, nên tên gọi Sự ra đời chỉ là cách gọi gần đúng mà người đời sau quen dùng.
Nữ thần không phải chân dung một người phụ nữ cụ thể. Có một giai thoại phổ biến rằng gương mặt nữ thần lấy theo một mỹ nhân nổi tiếng ở Florence thời ấy. Đó là câu chuyện kể lại, không có bằng chứng chắc chắn. Gương mặt ấy giống các nhân vật nữ khác trong tranh Botticelli, nên nhiều khả năng là một khuôn mặt lý tưởng ông hay vẽ.
Sự khoả thân ở đây không nhằm khêu gợi. Tư thế che thân, ánh mắt xa xăm, làn da sáng như đá cẩm thạch khiến nhân vật gần với một pho tượng cổ hơn một người mẫu. Người Florence học thức thời đó đọc hình ảnh này như biểu tượng của cái đẹp thuần khiết, một ý tưởng họ lấy từ triết học cổ Hy Lạp.
Sóng biển vẽ đơn giản không phải vì vụng. Những con sóng chữ V đều tăm tắp là lựa chọn trang trí, giống hoa văn trên vải. Botticelli không muốn mặt biển cạnh tranh sự chú ý với nhân vật, nên biến nó thành một nền lặng lẽ có nhịp.
Vì sao gọi là kiệt tác
Ở Florence thế kỷ 15, phần lớn tranh khổ lớn vẽ đề tài trong truyền thống Ki-tô giáo. Một bức tranh lớn vẽ nữ thần ngoại giáo khoả thân, đứng chính giữa, tự tin chiếm trọn khung hình, là điều mới. Nó cho thấy giới trí thức và người giàu ở Florence khi ấy say mê thần thoại cổ Hy Lạp La Mã và muốn thấy cái đẹp cổ đại sống lại trong hội hoạ.
Thứ hai, bức tranh tạo ra một hình mẫu về vẻ đẹp nữ giới có sức sống rất lâu: mái tóc dài bay, gương mặt thanh thoát, ánh mắt mơ màng, dáng đứng lệch hông. Hình ảnh ấy được trích dẫn, vẽ lại, chụp lại, in lên đủ thứ đồ vật, đến mức nhiều người biết nó trước khi biết tên hoạ sĩ.
Thứ ba, đây là ví dụ đẹp nhất về một lối vẽ dựa vào đường nét và nhịp điệu thay vì khối và bóng. Đặt cạnh tranh của Leonardo cùng thời, bạn thấy hai con đường rất khác: Leonardo làm mờ đường viền cho vật thể chìm vào không khí, Botticelli làm rõ đường viền cho vật thể như được cắt ra từ ánh sáng.
Tự tập và xem tiếp
Bài tập mười phút có cây bút chì: mở ảnh lớn, đặt tờ giấy trắng bên cạnh, chỉ vẽ lại đường viền ngoài của nữ thần bằng một nét liền, không nhấc bút. Đừng cố vẽ giống, chỉ cố đi theo nhịp. Xong rồi nhìn hình mình vừa vẽ. Đường cong ấy giống chữ gì? Nó chỗ nào làm mình thấy nhẹ, chỗ nào làm mình thấy chênh vênh? Học sinh vẽ ở các lớp mỹ thuật hay được giao đúng bài này, và người không biết vẽ làm cũng thấy thú.
Ở nhà có con đang học lịch sử, đây là một bức tranh dễ nói chuyện: thần thoại, gió, biển, mùa. Hỏi con nhân vật nào là gió, nhân vật nào đón nữ thần, nếu là mình thì sẽ vẽ biển thế nào. Không cần hỏi cho đúng tên thần, chỉ cần nhìn vai trò mỗi nhân vật trong câu chuyện.
Xem tiếp: bức Mùa xuân của chính Botticelli, cũng ở Uffizi, một khu vườn đầy nhân vật thần thoại với cùng lối vẽ đường nét, để thấy ông dựng một nhóm nhiều người theo nhịp ra sao. Sau đó xem Nụ hôn của Klimt để thấy bốn thế kỷ sau, một hoạ sĩ khác cũng chọn đường nét và vàng thay vì khối và bóng.
Câu hỏi thường gặp
Sự ra đời của thần Vệ Nữ vẽ cảnh gì?
Tranh vẽ nữ thần tình yêu và sắc đẹp vừa sinh ra từ biển, đứng trên vỏ sò được thần gió thổi vào bờ. Bên trái là thần gió và một nữ thần đi cùng, bên phải là một thiếu nữ chạy ra đón với tấm áo choàng thêu hoa.
Vì sao cơ thể thần Vệ Nữ trong tranh trông không cân đối?
Botticelli cố ý kéo dài cổ, làm vai xuôi và dáng đứng chênh vênh để đường viền cơ thể liền mạch và nhẹ nhàng. Ông chọn vẻ đẹp của đường nét hơn sự chính xác giải phẫu, dù hoạ sĩ Florence thời ấy biết vẽ cơ thể rất đúng.
Tranh Sự ra đời của thần Vệ Nữ ở đâu?
Bản gốc ở bảo tàng Uffizi tại Florence, Ý, cùng với nhiều tranh khác của Botticelli như bức Mùa xuân. Đây là một trong những phòng đông khách nhất bảo tàng, nên nếu có dịp đến nên đi sớm để đứng được lâu.
Vì sao màu tranh trông nhạt hơn tranh sơn dầu?
Botticelli vẽ bằng màu pha lòng trứng trên vải, chất liệu khô nhanh và cho bề mặt sáng, mát, hơi mờ. Ông cũng hạn chế bóng đổ, nên tranh trông phẳng và trong, khác với độ sâu bóng bẩy của sơn dầu nhiều lớp.
Người mới nên chú ý điều gì đầu tiên khi xem bức này?
Hãy nhìn đường viền của nữ thần như một nét bút liền từ đầu đến chân, rồi theo luồng gió từ trái và tấm áo bên phải. Ba khối này tạo nên nhịp của bức tranh, và nắm được nhịp ấy là nắm được cái hay chính.
Bức tranh này có phải đề tài nhà thờ không?
Đây là đề tài thần thoại Hy Lạp La Mã chứ không lấy từ tích Ki-tô giáo. Chính điều đó làm nó nổi bật ở Florence thời ấy, khi phần lớn tranh khổ lớn vẽ đề tài nhà thờ.