TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Chèo, tuồng, cải lương kinh điển

Nghêu Sò Ốc Hến: vở tuồng hài dân gian và cách xem để cười đúng chỗ

Nghêu Sò Ốc Hến, vở tuồng hài còn gọi Ngao Sò Ốc Hến, kể chuyện gì, Thị Hến và các ông quan bị giễu ra sao, xem cảnh nào trước và vì sao vở vẫn làm người ta cười.

Wide shot of a village festival stage at night, a grandmother in an orange-brown blouse laughs on a plastic stool among neighbors, colorful performers blurred ahead

Nghêu Sò Ốc Hến, có nơi gọi là Ngao Sò Ốc Hến, là vở tuồng hài dân gian nổi tiếng nhất: chuyện một người đàn bà goá lanh lợi tên Thị Hến bị cuốn vào một vụ kiện ở làng, và những kẻ có chức có quyền vốn phải xử kiện lại lần lượt tìm cách ve vãn cô. Cái hay của vở nằm ở tiếng cười giễu những ông quan tham và dốt, ở lối diễn tuồng được nới lỏng cho vui, và ở cảnh đêm ai cũng phải đi trốn.

Ai từng nghĩ tuồng chỉ có võ tướng, mặt đỏ, trận mạc thì vở này là một bất ngờ. Nó vẫn dùng mặt vẽ, trống, hát của tuồng, nhưng mọi thứ được bẻ cong để gây cười. Xem Nghêu Sò Ốc Hến là cách hay nhất để người mới thấy tuồng gần gũi, và để thấy người xưa đã dùng sân khấu chế giễu cái xấu sắc sảo đến mức nào.

Câu chuyện, kể gọn không lộ hết

Thị Hến là một người đàn bà goá trẻ, xinh xắn, sống một mình ở làng. Một vụ việc khiến cô bị Trùm Sò, một người giàu trong làng, đưa ra kiện. Vụ kiện trở thành cái cớ để những người có trách nhiệm xử kiện, gồm Huyện Trìa, Đề Hầu và thầy Nghêu, tìm đến cô. Ai cũng tỏ ra nghiêm trang trước mặt người khác, nhưng khi một mình thì ai cũng muốn nhân dịp ve vãn Thị Hến.

Thị Hến không yếu đuối. Cô hiểu rõ những người đàn ông ấy muốn gì, và dùng chính lòng tham, thói háo sắc của họ để tự cứu mình. Phần nổi tiếng nhất của vở là một buổi tối mà các ông lần lượt mò đến nhà cô, người đến sau làm người đến trước phải tìm chỗ chui trốn. Chuỗi trốn, nấp, giả giọng, sợ bị lộ ấy là một màn hài kịch tình huống được dựng rất khéo.

Cuối vở (báo trước: lộ kết) là cảnh mọi chuyện lộ ra ở công đường, khi những người đáng lẽ đứng trên để phán xử lại thành trò cười trước cả làng. Tên vở gom tên các loài nghêu, sò, ốc, hến nhỏ bé ở ruộng nước, cũng là cách đặt tên cho các nhân vật, như một lời nhắc rằng những kẻ tưởng là to lớn kia hoá ra cũng chỉ là ốc hến cả.

Ai là ai, nhìn là biết

Thị Hến là người thông minh nhất trên sân khấu. Vai này cần diễn viên vừa duyên vừa sắc. Cô vờ ngây thơ trước mặt các ông, nhưng ánh mắt và cái liếc ra khán giả cho thấy cô đang nắm thế trận. Khán giả đứng về phía cô từ đầu đến cuối.

Huyện Trìa là ông quan to mà rỗng. Dáng đi khệnh khạng, giọng nói to mà lời nói ngớ ngẩn, lắm khi tự mâu thuẫn ngay trong một câu. Cái hài của nhân vật là khoảng cách giữa vẻ oai và sự dốt. Mỗi lần ông cố tỏ ra uy nghiêm, khán giả lại cười to hơn.

Đề Hầu là kẻ lanh mà hèn. Nhanh nhảu, khéo nịnh, nhưng khi gặp nguy là co rúm. Diễn viên thường dùng những bước chân lấm lét, những cái nhìn trước ngó sau rất buồn cười.

Thầy Nghêu đạo mạo bên ngoài. Ăn nói ra vẻ chữ nghĩa, nhưng hành xử chẳng khác ai. Cái hài nằm ở chỗ ông dùng lời lẽ cao sang để che một ý định thấp kém.

Trùm Sò là người có của và có tiếng nói trong làng. Ông khơi ra vụ kiện và cũng là người bị cuốn vào trò cười. Nhân vật cho thấy vở không chỉ giễu quan, mà giễu cả thói giàu có hẹp hòi ở làng.

Tuồng hài khác tuồng thầy ở chỗ nào

Người trong nghề hay chia tuồng thành hai mảng lớn: tuồng thầy, còn gọi là tuồng pho, là các vở nghiêm như Sơn Hậu với lời lẽ trau chuốt, nhân vật vương tướng; và tuồng đồ, tức tuồng hài, lấy chuyện đời thường làm đề tài, lời lẽ dân dã, nhân vật là người làng, ông quan nhỏ. Nghêu Sò Ốc Hến là đại diện nổi tiếng nhất của mảng thứ hai.

Khác biệt dễ thấy nhất là ngôn ngữ. Lời trong tuồng hài gần với lời nói hằng ngày, nhiều câu chơi chữ, nói lái, nói lóng của làng quê. Người lớn tuổi nghe là bật cười vì nhận ra lối nói quen. Người trẻ có thể không bắt hết các câu chơi chữ, nhưng vẫn hiểu được qua nét mặt và động tác.

Khác biệt thứ hai là động tác. Tuồng thầy dùng tư thế dừng như tượng, bước đi trang trọng. Tuồng hài thì phá ra: nhân vật chạy lăng xăng, té ngã, chui gầm, núp sau cột. Nhưng để ý kỹ, những cú té ấy vẫn đúng nhịp trống, vẫn dùng nền tảng động tác tuồng. Đó là cái tài: phá luật mà vẫn biết luật.

Khác biệt thứ ba là tiếng trống chầu. Trong tuồng hài, trống chầu khen nhiều hơn ở những câu ứng biến, những cú pha trò bất ngờ, và tiếng cười của khán giả gần như thành một phần của âm nhạc.

Xem theo thứ tự nào

Vở có nhiều cảnh, nhưng người mới nên tập trung vào bốn điểm dừng sau.

  1. Cảnh các nhân vật lần lượt ra mắt. Mỗi ông quan bước ra tự giới thiệu theo lối nói lối của tuồng, nhưng lời giới thiệu lại tự tố cái xấu của mình. Để ý cách diễn viên nghiêm mặt nói những câu buồn cười.
  2. Cảnh Thị Hến gặp riêng từng người. Ba cảnh gặp này có cấu trúc giống nhau, và chính sự lặp lại có biến tấu làm khán giả cười ngày càng to. Đó là kỹ thuật hài kinh điển: lần một giới thiệu, lần hai xác nhận, lần ba phá vỡ.
  3. Cảnh đêm trốn tìm. Đây là trung tâm của vở. Theo dõi chỗ trốn của từng người và tưởng tượng xem nếu ai đó bước ra lúc này thì sẽ ra sao. Sự hồi hộp chen lẫn tiếng cười là thứ làm cảnh này sống mãi.
  4. Cảnh công đường. Mọi thứ đổ vỡ trước đám đông. Để ý cách Thị Hến giữ bình tĩnh trong khi các ông lúng túng.

Nếu chỉ có thời gian xem một cảnh, hãy chọn cảnh đêm trốn tìm. Nó tự đứng được, và đủ để bạn hiểu vì sao bao thế hệ khán giả nhắc tên vở này với nụ cười.

Xem ở đâu và cùng ai

Nghêu Sò Ốc Hến hợp nhất với một sân khấu đông người. Ở các đêm hội làng, hội đình, các đoàn tuồng và hát bội hay chọn vở này hoặc vài cảnh của nó vì biết chắc khán giả mọi lứa tuổi đều cười. Ở nhà hát, vở cũng thường xuất hiện trong những chương trình muốn kéo khán giả trẻ đến với tuồng. Nếu bạn chỉ xem được bản ghi hình, nên chọn bản quay cả khán phòng, nghe được tiếng cười của khán giả thật, vì tiếng cười ấy là một nửa nhịp điệu của vở.

Xem cùng ông bà là hợp nhất. Nhiều người lớn tuổi ở miền Trung và miền Nam thuộc tên các nhân vật như thuộc tên hàng xóm, và có thể kể bạn nghe ngày xưa đoàn hát về làng dựng rạp ra sao, trẻ con chen nhau đứng ở đâu. Xem cùng con cái thì nên chọn các cảnh trốn tìm, cảnh công đường, vì vui mắt và dễ hiểu, rồi hỏi con: con thấy ai thông minh nhất trong vở?

Trên điện thoại, vở vẫn xem được vì nhiều cảnh hài dựa vào động tác lớn. Nhưng nếu có thể, nên chiếu lên màn hình to trong phòng khách, cả nhà cùng ngồi, để tái hiện phần nào cái không khí đông vui mà vở vốn được viết ra để phục vụ.

Vì sao một vở tuồng hài lại thành kinh điển

Tiếng cười của vở không vô hại. Nó nhắm thẳng vào những người nắm quyền xử kiện ở làng, những người mà dân thường ngày xưa ít khi dám nói thẳng. Sân khấu cho phép dân làng cười vào họ một cách công khai, và tiếng cười ấy có sức mạnh của một lời phê phán. Đó là lý do vở sống lâu: chừng nào còn cái tham và cái dốt núp sau chức vụ, chừng ấy vở còn buồn cười.

Thứ hai, nhân vật nữ chính không phải nạn nhân thụ động. Thị Hến đứng ở thế yếu, goá bụa, bị kiện, nhưng nhờ trí khôn mà lật ngược thế cờ. Một nhân vật như vậy trong sân khấu dân gian là rất đáng chú ý, và khán giả nữ xưa nay vẫn đặc biệt thích vai này.

Thứ ba, vở là bài học về cấu trúc hài. Tình huống lặp có biến tấu, nhân vật trốn rồi bị lộ, kẻ mạnh hoá yếu, người yếu hoá mạnh, đều là những cơ chế mà hài kịch hiện đại vẫn dùng. Xem vở cũ, bạn sẽ nhận ra nhiều phim hài hôm nay chỉ là con cháu xa của những tình huống ấy.

Tự tập và xem tiếp

Tuồng hài là lối vào nhẹ nhàng, nên tận dụng để tập con mắt và đôi tai.

  • Xem cảnh trốn tìm hai lần. Lần đầu cười cho thoả, lần hai đếm số lần Thị Hến liếc ra khán giả và tự hỏi: cô ấy đang rủ khán giả cùng bày trò sao?
  • Nghe lại một đoạn nói lối của Huyện Trìa, ghi ra bằng lời mình những câu làm mình cười, không chép nguyên văn.
  • So một cảnh võ tướng ra trận trong Sơn Hậu với cảnh Huyện Trìa bước ra công đường: cùng bước tuồng, một bên uy nghi, một bên lố bịch.
  • Xem cùng ông bà hoặc cha mẹ, hỏi họ từng xem vở này ở đâu, có nhớ câu nào không.
  • Xem tiếp các trích đoạn chèo có vai hề, như cảnh Xã trưởng và Mẹ Đốp, để so tiếng cười của tuồng và tiếng cười của chèo.

Nếu có dịp xem ở một đêm hội làng, đây là vở rất đáng ngồi đến cuối. Tiếng cười của cả trăm người cùng lúc là thứ không bản ghi hình nào chở được, và nó cho bạn hiểu vì sao người xưa cần sân khấu: để cùng nhau cười vào những điều không thể nói ở chỗ khác.

Câu hỏi thường gặp

Nghêu Sò Ốc Hến và Ngao Sò Ốc Hến có phải một vở không?

Đây là cùng một vở tuồng hài, chỉ khác cách gọi theo vùng: nơi gọi là nghêu, nơi gọi là ngao. Khi tìm bản ghi hình, bạn có thể dùng cả hai cách gọi để thấy nhiều bản diễn hơn.

Tuồng đồ là gì?

Tuồng đồ là cách gọi các vở tuồng hài, lấy chuyện đời thường ở làng xã làm đề tài, lời lẽ dân dã và nhiều yếu tố trào phúng. Nó khác tuồng thầy, vốn là các vở nghiêm về vương tướng, trung nghĩa, với lời lẽ trau chuốt hơn.

Thị Hến là nhân vật tốt hay xấu?

Vở xây dựng Thị Hến như một người phụ nữ ở thế yếu nhưng lanh lợi, dùng trí khôn để tự bảo vệ trước những kẻ có quyền muốn lợi dụng mình. Khán giả thường đứng về phía cô và cười vào những người đàn ông bị cô qua mặt.

Vở này có hợp cho trẻ em xem không?

Trẻ lớn có thể xem vì vở vui, nhiều động tác hài, không có cảnh đáng sợ. Một số chỗ có ý ve vãn của người lớn, nên cha mẹ có thể giải thích đơn giản rằng vở đang chế giễu những người làm việc không đứng đắn.

Không hiểu tiếng địa phương thì có xem được không?

Xem được, vì phần lớn tiếng cười đến từ tình huống, nét mặt và động tác. Có những câu chơi chữ cần người địa phương mới bắt hết, nhưng thiếu chúng bạn vẫn hiểu câu chuyện và vẫn cười ở những cảnh chính.

Nên xem vở này trước hay sau một vở tuồng nghiêm?

Người mới nên xem vở hài trước để làm quen với âm thanh, trang phục và lối nói của tuồng trong không khí thoải mái. Sau đó xem các trích đoạn tuồng nghiêm như Sơn Hậu, bạn sẽ thấy dễ vào hơn nhiều.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138