TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Chèo, tuồng, cải lương kinh điển

Lưu Bình Dương Lễ: vở chèo về tình bạn và cách xem để thấy lớp hài trong lớp đạo lý

Lưu Bình Dương Lễ kể gì, vì sao vở chèo về hai người bạn được nhắc mãi, nên để ý vai Châu Long, cảnh dùi mài kinh sử và những hiểu lầm hay gặp khi xem.

Village festival stage at night, a young father in a leaf green shirt sits on a plastic stool with his small son in the crowd, warm stage glow ahead, wide shot

Lưu Bình Dương Lễ là vở chèo cổ kể về tình bạn giữa hai người học trò: một người giàu sa ngã, một người nghèo đỗ đạt, và cách người bạn đỗ đạt cứu bạn mình bằng một kế lạ thường mà không nói ra. Xem vở này, bạn nên để ý ba thứ: vai Châu Long, nhịp đổi từ cảnh ăn chơi sang cảnh dùi mài, và cảnh gặp lại ở cuối vở.

Tích Lưu Bình Dương Lễ được kể trong nhiều hình thức dân gian và đã thành một thành ngữ chỉ tình bạn hết lòng. Nhưng trên sân khấu chèo, câu chuyện có màu sắc riêng: có hề, có hát, có những cảnh đối đáp dí dỏm, và một nhân vật nữ đáng nhớ hơn cả hai người đàn ông có tên trong nhan đề. Phần dưới đi qua câu chuyện, lối diễn, những cảnh đáng chờ và cách tự tập xem trong một tuần, mỗi tối một đoạn ngắn.

Câu chuyện hai người bạn, kể bằng lời thường

Lưu Bình và Dương Lễ là bạn đồng môn. Lưu Bình con nhà khá giả, thông minh nhưng ham chơi; Dương Lễ nhà nghèo, chịu khó, được Lưu Bình cho ở cùng, nuôi ăn học. Đến khoa thi, Dương Lễ đỗ và ra làm quan, còn Lưu Bình trượt rồi sa vào rượu chè, chơi bời, gia sản tiêu tán, đến mức nghèo túng.

Lưu Bình tìm đến nhờ cậy Dương Lễ. Thay vì mừng đón, Dương Lễ tiếp bạn rất lạnh nhạt, cho ăn cơm hẩm, nói lời xa cách. Lưu Bình tủi nhục bỏ đi, thề sẽ học cho đỗ để rửa mối nhục. Trên đường, chàng gặp một người con gái tên Châu Long, người nhận ở lại chăm lo cơm áo cho chàng dùi mài kinh sử, nhưng nhất định giữ khoảng cách.

Phần cuối (báo trước: lộ kết) cho biết Châu Long chính là vợ của Dương Lễ. Dương Lễ cố ý đối xử lạnh để bạn tự ái mà gắng học, rồi nhờ vợ đến nuôi bạn. Khi Lưu Bình đỗ đạt trở về, nỗi uất ức tan thành sự cảm phục. Câu chuyện khép lại bằng lòng biết ơn giữa ba con người.

Biết trước kết cục không làm vở kém hay. Ngược lại, người đã biết bí mật sẽ xem cảnh Dương Lễ tiếp bạn và cảnh Châu Long chăm Lưu Bình với một con mắt khác: thấy từng lời phũ là một lời thương, từng lần từ chối là một lần giữ lời hứa với chồng. Nhiều khán giả lớn tuổi nói họ thích vở này hơn khi xem lần thứ hai, chính vì được đứng ở vị trí của người biết chuyện.

Hay nhầm và thật ra

Vở này hay bị nhớ sai vài chỗ, nhất là với người chỉ nghe kể qua chứ chưa xem.

  • Hay nhầm: đây là vở nghiêm, giáo huấn. Thật ra vở có rất nhiều chỗ vui: cảnh Lưu Bình ăn chơi, cảnh hề pha trò, cảnh đối đáp giữa Lưu Bình và Châu Long. Đạo lý được gói trong tiếng cười chứ không giảng.
  • Hay nhầm: Dương Lễ là nhân vật chính. Thật ra trên sân khấu, Châu Long thường được khán giả nhớ nhất. Nàng phải diễn vừa dịu dàng chăm sóc, vừa nghiêm khắc giữ mình, vừa giấu một bí mật lớn.
  • Hay nhầm: Lưu Bình là kẻ đáng chê. Thật ra vở cho thấy chàng có tự trọng, biết nhục và biết đổi. Phần hay nhất của vai là quá trình từ một cậu ấm buông thả thành người học trò chăm chỉ.
  • Hay nhầm: câu chuyện chỉ có ở chèo. Thật ra tích này lưu truyền rộng trong dân gian, có truyện thơ và nhiều hình thức kể khác. Chèo là một trong những cách kể đậm màu sân khấu nhất.

Hiểu những chỗ ấy, bạn sẽ xem vở với tâm thế khác: không chờ một bài học, mà chờ xem một câu chuyện có nhiều người tốt hành xử theo những cách khó hiểu lúc đầu và dễ thương lúc sau.

Ba nhân vật, ba lối diễn

Lưu Bình đi một đường cong dài. Đầu vở chàng là kép phong lưu, dáng đi thong thả, giọng hát ung dung. Khi sa sút, dáng đi trùng xuống, giọng hát chuyển buồn. Khi học, chàng ngồi nhiều, động tác tay đọc sách, mài mực được lặp lại như nhịp thời gian trôi. Theo dõi một nhân vật thay đổi rõ như vậy là thú vị riêng của vở.

Dương Lễ phải diễn lạnh mà không ác. Cảnh Dương Lễ tiếp bạn là cảnh khó: nhân vật nói lời phũ, nhưng khán giả về sau phải tin rằng chàng thương bạn. Diễn viên giỏi để lộ một thoáng chần chừ, một ánh mắt quay đi, đủ để người xem lần hai nhận ra.

Châu Long là trái tim của vở. Nàng là đào thương, đoan trang, nhưng có những cảnh đối đáp rất duyên khi Lưu Bình tỏ tình và bị từ chối khéo. Cách nàng giữ khoảng cách mà vẫn ân cần là bài học về sự tiết chế trên sân khấu chèo.

Hề làm nhẹ những chỗ nặng. Các vai hề như người hầu, người bạn ăn chơi xuất hiện xen kẽ, giúp vở không trĩu xuống. Tiếng cười của họ thường chạm tới chuyện đời thường như nghèo đói, thói đời trọng giàu khinh nghèo.

Cảnh nào đáng chờ nhất

Cảnh Lưu Bình đến nhà Dương Lễ là cảnh đầu tiên nên chú ý. Sân khấu chia đôi bằng động tác: một bên là bạn cũ ăn mặc rách rưới, một bên là quan lớn ngồi cao. Âm nhạc lúc này thưa, căng. Nên để ý mâm cơm, thường chỉ là đạo cụ đơn sơ, nhưng cách Lưu Bình nhìn mâm cơm rồi đứng dậy nói lên hết nỗi tủi nhục.

Cảnh Lưu Bình gặp Châu Long là cảnh chuyển giọng của vở. Không khí bỗng dịu lại, sáo nổi lên, những câu hát giao duyên xuất hiện. Đây cũng là chỗ khán giả cười nhiều vì sự lúng túng của chàng học trò trước một người con gái vừa tốt vừa khó gần.

Cảnh dùi mài kinh sử thường được dựng ngắn mà đầy ý: đèn dầu, sách, tiếng mõ canh, nhân vật gục xuống rồi gượng dậy. Thời gian trôi qua nhiều năm chỉ bằng vài động tác lặp lại. Đó là cách chèo nén thời gian, rất đáng học cho người thích kể chuyện.

Cảnh cuối, khi ba người gặp nhau, là chỗ dồn cảm xúc. Không cần nói ra kết cục, chỉ cần biết rằng sự thật được hé lộ từ từ, qua từng câu hát, và người xem lâu năm thường khóc ở đây dù đã biết trước.

Xem ở hội làng và ở nhà hát khác nhau thế nào

Lưu Bình Dương Lễ là vở rất hợp với sân khấu hội làng. Đêm hội, sân đình trải chiếu hoặc kê ghế nhựa, khán giả gồm đủ ba thế hệ, trẻ con chạy quanh, người lớn bình phẩm. Ở không khí ấy, các cảnh hề trở nên đặc biệt vui, vì hề chèo vốn sinh ra để nói chuyện với đám đông như thế. Người diễn cũng thả lỏng hơn, thêm những câu ứng tác hợp với làng.

Ở nhà hát, vở được dựng gọn hơn, ánh sáng có chủ ý, các cảnh chuyển mượt. Bạn nghe rõ tiếng nhạc và lời hát hơn, nhìn rõ trang phục hơn. Nhưng bạn có thể mất đi cái cảm giác cả làng cùng xem, cùng cười, cùng sụt sùi mà sân khấu chèo vốn hướng tới.

Nếu có thể, hãy xem cả hai. Lần đầu ở nhà hát để nắm câu chuyện và lối diễn, lần sau ở một đêm hội để thấy vở sống giữa người xem ra sao. Nếu chỉ xem được qua bản ghi hình, chọn bản quay sân khấu thật chứ không phải bản dựng thành phim, để giữ được nhịp đối đáp với khán giả.

Vì sao vở này được gọi là kinh điển

Nhiều câu chuyện dân gian dạy về tình bạn, nhưng ít câu chuyện nào cho người giúp đỡ một cách làm vừa khó chịu vừa đúng như Dương Lễ. Chàng không cho tiền, không cho chức, mà cho bạn một cú hích vào lòng tự trọng, rồi âm thầm lo cho bạn có điều kiện đứng dậy. Cái kế ấy làm câu chuyện có độ bất ngờ của một vở kịch hiện đại: người xem lần đầu ghét Dương Lễ, lần sau mới hiểu chàng.

Thứ hai, vở cho ba nhân vật cùng có vai trò lớn chứ không xoay quanh một người. Lưu Bình thay đổi, Dương Lễ hy sinh danh tiếng trong mắt bạn, Châu Long hy sinh sự bình yên của mình. Mỗi người đều có một khoảnh khắc đáng nhớ, nên đoàn chèo nào dựng vở này cũng cần đủ ba diễn viên giỏi, và khán giả có thể chọn cho mình một người để thương nhất.

Thứ ba, vở cân bằng rất khéo giữa đạo lý và tiếng cười. Những bài học về chí học hành, về lòng biết ơn được nói qua cảnh đời thường, qua lời hề, qua những câu đối đáp duyên dáng. Người xem ra về nhớ cả bài học lẫn tiếng cười, và đó là lý do vở được diễn đi diễn lại ở sân đình lẫn nhà hát qua nhiều thế hệ.

Bài tập xem có chủ đích trong một tuần

Vở dài, nên chia ra từng đoạn ngắn mỗi tối. Mỗi lần chỉ giao cho mình một câu hỏi.

  1. Tối một: xem đoạn đầu đến lúc Lưu Bình sa sút. Tự hỏi: dáng đi của Lưu Bình đổi lúc nào?
  2. Tối hai: xem cảnh gặp Dương Lễ hai lần. Lần hai, chỉ nhìn Dương Lễ để tìm khoảnh khắc chàng chần chừ.
  3. Tối ba: xem cảnh gặp Châu Long, ghi lại những câu đối đáp làm mình cười, viết bằng lời của mình.
  4. Tối bốn: xem cảnh dùi mài, đếm xem vở dùng bao nhiêu động tác để cho thấy thời gian trôi.
  5. Tối năm: xem đoạn kết cùng một người trong nhà, rồi hỏi họ: nếu là Dương Lễ, mình có làm như vậy không?

Xem xong, bạn có thể tìm tiếp Quan Âm Thị Kính để thấy một vở chèo xoay quanh nỗi oan, hoặc Kim Nham để thấy một vở xoay quanh sự phản bội. Ba vở đặt cạnh nhau cho bạn một bức tranh khá đầy đủ về cách chèo cổ nói chuyện tình nghĩa: tình vợ chồng, tình bạn, và những lúc tình nghĩa bị thử thách.

Câu hỏi thường gặp

Lưu Bình Dương Lễ có ý nghĩa gì?

Vở ca ngợi tình bạn chân thành, dám giúp bạn bằng cách khó hiểu lúc đầu nhưng vì lợi ích lâu dài của bạn. Vở cũng đề cao sự hy sinh thầm lặng của Châu Long và tinh thần tự trọng giúp Lưu Bình thay đổi.

Châu Long là ai trong vở?

Châu Long là vợ của Dương Lễ, được chồng nhờ đến chăm sóc Lưu Bình ăn học mà không cho biết thân phận. Nàng giữ trọn lễ nghĩa trong suốt thời gian ấy, nên thường được coi là nhân vật đẹp nhất của vở.

Vì sao Dương Lễ đối xử lạnh nhạt với bạn?

Theo vở, Dương Lễ cố ý làm Lưu Bình tự ái để bạn quyết chí học hành, thay vì nhận sự giúp đỡ dễ dàng rồi lại sa ngã. Đó là một kế khích tướng, và chính chi tiết ấy làm câu chuyện được nhắc mãi.

Vở này có phù hợp cho học sinh xem không?

Rất phù hợp, vì câu chuyện dễ hiểu, có nhiều cảnh vui và nói về tình bạn, sự chăm chỉ học hành. Cha mẹ có thể dùng vở để mở chuyện với con về cách giúp bạn bè đúng lúc và đúng cách.

Xem trọn vở có dài không?

Một buổi diễn trọn vở thường kéo dài vài tiếng tùy đoàn. Người mới có thể bắt đầu bằng các trích đoạn như cảnh gặp Dương Lễ hay cảnh gặp Châu Long, rồi mới xem trọn vở khi đã quen lối diễn chèo.

Thành ngữ tình bạn Lưu Bình Dương Lễ dùng khi nào?

Người ta dùng cụm này để nói về một tình bạn hết lòng, nhất là khi một người âm thầm giúp người kia vượt qua lúc khó khăn. Biết vở diễn sẽ giúp bạn hiểu vì sao thành ngữ ấy mang sắc thái ấm áp như vậy.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138