TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Nhiếp ảnh kinh điển

Khoảnh khắc quyết định của Henri Cartier-Bresson: xem ảnh người nhảy qua vũng nước

Khoảnh khắc quyết định là gì khi đứng trước ảnh Henri Cartier-Bresson: nhìn hình học, cái bóng, người qua đường, và vì sao ông hầu như không cắt ảnh.

Over-the-shoulder view of an older Vietnamese man in a light brown jacket at a photography exhibition, framed black-and-white prints as blurred grey shapes, warm spotlights, quiet hall

“Khoảnh khắc quyết định” là cách gọi gắn với Henri Cartier-Bresson: cái giây ngắn ngủi khi mọi thứ trong khung hình, từ dáng người, cái bóng tới đường nét kiến trúc, cùng rơi vào một trật tự có ý nghĩa, và người chụp bấm đúng lúc đó. Không phải giây kịch tính nhất, mà là giây mà hình và nghĩa khớp nhau. Bấm sớm một chút hoặc muộn một chút, bức ảnh chỉ còn là một tấm chụp đường phố bình thường.

Bài này đứng trước bức ảnh nổi tiếng nhất của ông, người đàn ông nhảy qua vũng nước sau một nhà ga ở Paris, rồi đi tiếp sang vài bức khác để bạn tự nhận ra kiểu “khoảnh khắc” ấy. Cuối bài là một bài tập nhìn bạn có thể làm ngay trên vỉa hè, không cần máy ảnh.

Henri Cartier-Bresson là ai, kể ngắn

Henri Cartier-Bresson là nhiếp ảnh gia người Pháp, một trong những người đặt nền cho ảnh đường phố và ảnh phóng sự thế kỷ 20. Thời trẻ ông học vẽ, và cái nền hội hoạ ấy hiện rõ trong ảnh: ông nhìn đường phố như một mặt tranh có đường chéo, có hình tam giác, có tỉ lệ. Ông là một trong những người sáng lập Magnum, hãng ảnh do chính các nhiếp ảnh gia làm chủ, và đi chụp ở rất nhiều nước.

Công cụ của ông là chiếc máy ảnh Leica cỡ nhỏ dùng phim 35mm, thường gắn một ống kính góc nhìn gần với mắt người. Máy nhỏ, gọn, ít tiếng động, cho phép ông lẫn vào đám đông thay vì đứng chắn giữa phố với chân máy. Người ta hay kể ông còn dán băng đen lên phần kim loại sáng của máy để bớt gây chú ý.

Cụm “khoảnh khắc quyết định” thật ra là tên bản tiếng Anh của một cuốn sách ảnh của ông; tên tiếng Pháp mang nghĩa gần với “những hình ảnh chộp vội”. Hai cái tên nói hai mặt của cùng một việc: chụp nhanh, không dàn dựng, nhưng chọn đúng giây. Từ đó, cụm từ trở thành cách gọi chung cho kiểu ảnh bắt được một trật tự thoáng qua của đời thường.

Xem “Phía sau nhà ga Saint-Lazare” theo thứ tự

Bức ảnh có tên tiếng Pháp là Derrière la gare Saint-Lazare. Hãy mở nó thật to và đi theo thứ tự sau, mỗi bước dừng nửa phút.

  1. Người đàn ông trước tiên. Một bóng đen đang ở giữa không trung, chân trước duỗi ra, gót chân sau sắp chạm nước. Dáng người hơi mờ vì chuyển động. Ông ta vừa rời một tấm ván hay chiếc thang nằm trên mặt nước.
  2. Rồi xuống mặt nước. Bóng người in ngược, gần như rõ hơn người thật. Mặt nước phẳng lì, không gợn, nên cái bóng thành một hình đối xứng. Để ý những vòng tròn trên mặt nước, như dấu vết của những vật nằm rải rác.
  3. Tiếp theo là các đường ngang dọc. Hàng rào, mép tường, tấm ván, thanh kim loại: chúng chia khung thành những dải ngang song song. Người đàn ông là đường chéo duy nhất cắt qua sự yên tĩnh đó, nên mắt ta bị kéo vào ông ngay.
  4. Rồi hậu cảnh. Trên tường có những tấm áp phích, trong đó có hình người nhảy múa, dáng gần giống người đàn ông đang nhảy. Đây là chi tiết nhiều người xem lần đầu bỏ qua, và cũng là lý do bức ảnh thành kinh điển.
  5. Cuối cùng, tìm người thứ hai. Phía xa có một bóng người đứng, nhỏ và mờ. Sự đứng yên của bóng ấy làm cú nhảy ở tiền cảnh càng nổi.

Theo những gì chính Cartier-Bresson kể lại, ông chụp qua khe một hàng rào và không nhìn rõ được qua khung ngắm. Nghĩa là bức ảnh vừa có may mắn, vừa có con mắt đã sẵn sàng. Đó cũng là một phần của “khoảnh khắc quyết định”: người chụp đã đứng đúng chỗ trước khi điều gì xảy ra.

Vì sao người ta gọi đây là kinh điển

Hình và nghĩa gặp nhau trong một giây. Một người đàn ông nhảy qua vũng nước là chuyện vụn vặt. Nhưng khi cái bóng, tấm áp phích và đường ngang của hàng rào cùng khớp vào, chuyện vụn vặt ấy thành một hình ảnh có nhịp như một câu thơ. Người xem thấy trật tự trong cái hỗn loạn của đời thường, và đó là cảm giác ít loại hình nào cho được.

Nền hội hoạ biến thành bố cục đường phố. Ảnh của Cartier-Bresson hay có những khung rõ ràng: cầu thang xoắn, mép tường, khung cửa. Ông thường đứng trước một “sân khấu” có hình học đẹp rồi chờ người bước vào. Thử nhìn bức ông chụp ở Hyères, từ trên một bậc thang có lan can uốn cong nhìn xuống con phố, có người đi xe đạp vụt qua mờ nhoè bên dưới: đường cong của lan can và mặt phố là sân khấu, chiếc xe là diễn viên.

Ảnh giữ nguyên khung khi bấm. Ông nổi tiếng với chủ trương hạn chế cắt xén ảnh khi in; bố cục phải hoàn tất ngay trong khung ngắm. Với người xem, điều này có nghĩa mỗi mép ảnh là quyết định lúc bấm máy, không phải sửa ở phòng tối. Nhìn những bản in có viền đen của mép phim, bạn sẽ thấy dấu hiệu của cách làm ấy.

Máy nhỏ đổi luôn cách người chụp đứng trong đời. Trước thời máy nhỏ, chụp ảnh là một sự kiện: người được chụp biết mình bị chụp. Với chiếc máy 35mm, người chụp thành người qua đường. Ảnh của Cartier-Bresson cho thấy đời thường lúc không ai tạo dáng, và đó là cái nhìn mới với người xem thời ấy.

Hay nhầm và thật ra

Cụm từ “khoảnh khắc quyết định” bị dùng nhiều tới mức hay hiểu sai. Bảng dưới đặt cạnh nhau cách hiểu phổ biến và điều xem kỹ ảnh của ông mới thấy.

Hay nghĩ làThật ra
Khoảnh khắc quyết định là giây kịch tính nhất, như cú sút bóng hay vụ va chạm.Nhiều bức của ông rất lặng lẽ: một người đứng nhìn, một đứa trẻ chạy qua. Cái “quyết định” là khi các đường nét và cử chỉ khớp lại, không phải khi chuyện lớn xảy ra.
Đó chỉ là may mắn, bấm liên tục rồi chọn.Có may mắn, nhưng người chụp chọn chỗ đứng, khung nền và ánh sáng từ trước, rồi kiên nhẫn chờ. Máy phim thời đó cũng không cho bấm liên tục như máy bây giờ.
Ảnh đẹp vì có người nổi tiếng hay sự kiện lớn.Phần lớn ảnh quen thuộc nhất của ông là người vô danh trên phố. Giá trị nằm ở cách nhìn, không ở danh tiếng của người trong ảnh.
Ảnh đường phố là chụp lén cho vui.Với ông, đó là cách quan sát xã hội, gần với việc ghi chép. Rất nhiều bức là phóng sự ở các nước trong những lúc đổi thay.

Đọc xong bảng này, quay lại bức nhà ga Saint-Lazare: bạn sẽ thấy nó không phải bức kịch tính, mà là bức “khớp”. Đó là chìa khoá để xem phần còn lại trong sự nghiệp của ông.

Xem trên màn hình, trong sách hay trước bản in

Phần lớn người Việt gặp ảnh Cartier-Bresson trên màn hình. Như vậy đủ để đọc bố cục, nhưng vài thứ sẽ mất. Trên điện thoại, bóng người đàn ông chỉ còn là một vệt đen, tấm áp phích phía sau gần như không đọc được hình. Hãy xem trên màn hình lớn, phóng to từng góc, và giảm độ sáng màn hình xuống một chút để vùng xám không bị bệt thành trắng.

Sách ảnh in tốt cho bạn một trải nghiệm khác: giấy lì, tông xám mịn, và quan trọng nhất là bức ảnh nằm trong một chuỗi. Lật từng trang, bạn sẽ thấy ông lặp đi lặp lại vài thói quen nhìn: đứng chờ ở một khung có hình học rõ, chọn người đi vào từ mép, để một khoảng trống cho chuyển động. Nhìn một bức thì thấy may mắn; nhìn ba mươi bức thì thấy phương pháp.

Nếu có dịp gặp bản in thật trong một triển lãm, hãy chú ý kích thước: nhiều bản in ảnh đường phố thời ấy không lớn, chỉ cỡ một trang sách hoặc hơn chút. Kích thước khiêm tốn buộc người xem bước lại gần, gần như cúi xuống, giống như nhìn qua vai người chụp. Đó là khoảng cách thân mật mà ảnh phóng cỡ lớn trên tường không cho được.

Câu hỏi người mới hay đặt

“Ảnh mờ thế kia mà cũng nổi tiếng?” Đúng là người đàn ông trong ảnh nhoè nhẹ. Nhưng chính độ nhoè cho biết ông ta đang chuyển động nhanh, và làm cái bóng phía dưới trông như bản sao lặng lẽ hơn. Trong ảnh đường phố, độ nét không phải mục tiêu cuối cùng; điều quan trọng là cảm giác chuyển động và trật tự của khung.

“Ông ấy có dàn dựng không?” Phần lớn người nghiên cứu và chính lời kể của ông đều cho thấy đây là ảnh chụp tức thời. Cũng vì vậy mà sự trùng hợp giữa người nhảy và tấm áp phích làm người ta thích thú: nó giống thiết kế, nhưng đến từ việc đứng đúng chỗ, đúng lúc.

“Bây giờ ai cũng có điện thoại chụp liên tục, còn khoảnh khắc quyết định nữa không?” Vẫn còn, vì máy chỉ chụp được những gì người cầm máy đứng gần và chờ. Chụp liên tục giúp chọn giây, nhưng không chọn hộ chỗ đứng, khung nền và sự chú ý. Ảnh của Cartier-Bresson vẫn đáng xem chính vì nó dạy cách nhìn trước khi bấm.

Bài tập trên vỉa hè và xem tiếp gì

Không cần máy ảnh. Chọn một góc phố bạn hay đi qua, có một “sân khấu” rõ: một bức tường vàng, một vệt nắng chéo trên vỉa hè, một khung cửa tiệm. Đứng yên mười phút, quan sát người đi qua cái sân khấu đó. Mỗi lần có ai bước vào, tự hỏi: nếu bấm máy lúc này, các đường nét có khớp không? và còn thiếu gì: một cái bóng, một cử chỉ tay, một người thứ hai? Bạn sẽ thấy hầu hết các giây đều “chưa”, và chỉ một hai giây là “đúng”. Đó chính là cảm giác mà Cartier-Bresson chờ hàng ngày.

Ở Hà Nội hay Huế, những góc như vậy nhiều vô kể: vệt nắng chiều qua hàng cây, bậc thềm đá, mái hiên. Ở các thành phố phía Nam, nắng gắt buổi trưa cho bóng đổ ngắn và đậm, rất hợp để tập nhìn hình học. Làm bài tập này cùng bạn bè, mỗi người chỉ ra một “giây đúng” của mình rồi so xem có giống nhau không.

Xem tiếp: tìm thêm ảnh của Cartier-Bresson ở những chuyến đi xa, để thấy cùng một cách nhìn áp vào những nơi rất khác nhau. Sau đó, đặt cạnh ảnh đường phố của Vivian Maier hoặc Elliott Erwitt; bạn sẽ thấy mỗi người có một kiểu “khoảnh khắc” riêng, người thiên về hình học, người thiên về hài hước, người thiên về nét mặt.

Câu hỏi thường gặp

Khoảnh khắc quyết định nghĩa là gì nói ngắn gọn?

Đó là giây mà mọi yếu tố trong khung hình, từ cử chỉ con người tới đường nét xung quanh, cùng khớp lại tạo nên một hình ảnh có ý nghĩa. Người chụp phải chuẩn bị chỗ đứng từ trước và bấm đúng lúc ấy.

Henri Cartier-Bresson dùng máy ảnh gì?

Ông gắn liền với máy Leica cỡ nhỏ dùng phim 35mm. Máy gọn và ít ồn giúp ông lẫn vào đám đông, quan sát đời thường mà không làm người ta để ý hay thay đổi cử chỉ.

Bức người nhảy qua vũng nước có gì đặc biệt?

Bức ảnh bắt đúng giây gót chân sắp chạm nước, có bóng in ngược trên mặt nước và tấm áp phích người nhảy ở hậu cảnh như vần với người thật. Sự trùng hợp ấy làm bức ảnh có nhịp như được sắp đặt dù chụp tức thời.

Cartier-Bresson có cắt ảnh khi in không?

Ông nổi tiếng với chủ trương hạn chế cắt xén, muốn bố cục hoàn tất ngay khi bấm máy. Vì vậy người xem có thể coi mỗi mép ảnh là lựa chọn lúc chụp, không phải sửa chữa về sau.

Người mới nên xem ảnh nào của ông sau bức nhà ga?

Nên xem bức chụp ở Hyères, nhìn từ bậc thang có lan can uốn cong xuống con phố có người đi xe đạp vụt qua, rồi các bức chụp người trên phố ở những chuyến đi xa. Chúng giúp bạn nhận ra kiểu chờ người bước vào một khung hình học đã chọn sẵn.

Có thể tập nhìn khoảnh khắc quyết định mà không cần máy ảnh không?

Có. Đứng yên ở một góc phố có khung nền rõ, quan sát người đi qua và tự hỏi khi nào các đường nét khớp nhau. Bài tập này rèn sự chú ý, thứ quan trọng hơn mọi thiết bị.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138