Hoa hướng dương của Van Gogh là một loạt tranh tĩnh vật, chứ không phải một bức duy nhất, và cái hay nhất của chúng là vàng trên vàng: hoa vàng, bình vàng, nền vàng, chỉ phân biệt nhau bằng sắc độ và nét sơn, cùng những bông hoa ở mọi chặng đời, từ nụ, nở rộ, đến héo rũ và trơ đài hạt. Nhìn trước tổng thể màu vàng, rồi đi từng bông một, cuối cùng lại thật gần để thấy sơn nổi lên khỏi mặt vải.
Vincent van Gogh vẽ loạt bình hoa hướng dương này ở Arles, miền nam nước Pháp, cuối thế kỷ 19, để trang trí căn phòng dành cho người bạn hoạ sĩ Paul Gauguin sắp đến ở cùng. Các phiên bản hiện ở nhiều bảo tàng, trong đó có Phòng trưng bày Quốc gia London và bảo tàng Van Gogh ở Amsterdam. Phần dưới chỉ cách xem một bức trong loạt tranh, và vì sao một bình hoa lại làm người ta đứng lâu như trước một bức chân dung.
Một bình hoa, hơn chục bông, ba màu vàng
Bức quen thuộc nhất trong loạt tranh vẽ một chiếc bình gốm tròn, đặt trên mặt bàn, cắm hơn chục bông hướng dương. Nền tường phía sau màu vàng nhạt, mặt bàn vàng đậm hơn, chiếc bình gốm cũng vàng, chỉ ngả sang màu đất ở chỗ khuất sáng. Một đường kẻ ngang chia tường và bàn. Trên thân bình là chữ ký Vincent, chỉ có tên, không có họ.
Đứng xa, cảm giác đầu tiên là sáng và nóng, như cả bức tranh được phơi nắng. Rồi mắt bạn bắt đầu thấy những đám nâu, cam, xanh lục nhỏ của nhuỵ hoa, cuống hoa, lá héo nổi lên trên nền vàng. Không có bóng đổ rõ, không có không gian sâu, bình hoa như được dán lên nền tường. Cách dựng này gần với tranh khắc gỗ Nhật Bản mà Van Gogh rất mê: mảng màu phẳng, đường viền rõ, ít bóng đổ, cảnh vật như được trải lên một mặt phẳng sáng.
Điều thú vị là Van Gogh đã làm một việc tưởng như liều lĩnh với một hoạ sĩ: dùng gần như một màu cho cả vật và nền. Người học vẽ thường được dạy phải có tương phản để vật nổi lên. Ông bỏ tương phản màu, thay bằng tương phản sắc độ, tương phản chất sơn, và tương phản giữa những bông tươi với những bông tàn.
Đi từng bông hoa
Đây là bức tranh nên xem chậm như đếm hoa. Thử làm theo thứ tự:
- Tìm bông tươi nhất. Cánh hoa vàng rực, xoè đều quanh nhuỵ tròn, như vừa hái sáng nay.
- Tìm những nụ chưa nở. Có những bông còn khép, nhìn nghiêng, chỉ thấy đài xanh và vài cánh vàng hé ra.
- Tìm những bông đã tàn. Cánh hoa rũ xuống, xoăn lại, ngả nâu cam. Có bông gần như rụng hết cánh.
- Tìm những đài hạt trơ trụi. Nhuỵ hoa lớn, sẫm, đầy những chấm sơn nổi như hạt, không còn cánh nào. Đây là những bông ở chặng cuối đời.
- Nhìn các cuống hoa. Cuống xanh lục uốn cong, đổ ra khỏi miệng bình theo nhiều hướng, có bông gục hẳn xuống.
Xong năm bước, nhìn lại cả bình. Bạn sẽ thấy đó không phải một bó hoa đẹp đứng yên, mà là cả một vòng đời của cây hoa trong một khung hình. Nhiều người xem lâu năm cho rằng đây chính là chỗ bức tranh chạm vào lòng người: nó không giấu những bông tàn.
Lại gần: sơn như đất nặn
Ở khoảng cách gần, Hoa hướng dương là một bức tranh có địa hình. Van Gogh đắp sơn rất dày, có chỗ như bóp thẳng từ tuýp, có chỗ quệt bằng dao vẽ, có chỗ cọ để lại những rãnh rõ ràng. Nhuỵ hoa là những cục sơn nổi, chấm liên tục như hạt thật. Cánh hoa là những nét cọ dài, mỗi nét một cánh. Nền tường được phủ bằng những nét ngắn đan nhau như rổ đan.
Đứng nghiêng người, nhìn bề mặt tranh từ một bên dưới ánh đèn, bạn sẽ thấy sơn đổ bóng lên chính nó. Đây là điều ảnh chụp thẳng không bao giờ ghi lại được, và là lý do nhiều người đứng trước bản gốc mới hiểu vì sao bức tranh được gọi là sống. Sơn không chỉ tả bông hoa, sơn tự nó có hình khối như bông hoa.
Có một chi tiết người mê tranh hay nói với nhau: ở một số chỗ, nét cọ đi theo hướng mọc của vật. Cánh hoa toả ra từ nhuỵ, cuống uốn theo chiều cong, nền tường đan ngang dọc. Mắt bạn đi theo nét cọ cũng là đi theo hình dạng của hoa. Thử dùng ngón tay vẽ theo hướng nét cọ trên ảnh phóng to, bạn sẽ cảm thấy nhịp tay của người vẽ.
Vì sao có nhiều bản, và hiểu lầm hay gặp
Loạt tranh vẽ cho một căn phòng. Van Gogh vẽ những bình hoa hướng dương ở Arles để trang trí phòng cho Gauguin. Sau đó ông còn tự vẽ lại một số bức từ chính tranh của mình. Vì vậy có nhiều phiên bản gần giống nhau ở các bảo tàng khác nhau, tất cả đều là tranh thật của Van Gogh.
Hiểu lầm: vẽ lại là chép tranh. Thật ra hoạ sĩ tự vẽ lại tác phẩm của mình là việc phổ biến. Mỗi bản có khác biệt nhỏ về màu nền, số bông, cách sắp xếp. Đặt các bản cạnh nhau là một bài tập xem tranh rất thú vị.
Hiểu lầm: màu ngày nay đúng như lúc mới vẽ. Thật ra một số sắc vàng Van Gogh dùng được giới nghiên cứu cho là có thể sẫm dần theo thời gian dưới ánh sáng. Vì vậy các bảo tàng giữ ánh sáng phòng ở mức cẩn thận, và có lẽ lúc mới vẽ tranh còn rực hơn bây giờ.
Hiểu lầm: đây chỉ là tranh hoa trang trí. Thật ra với Van Gogh, hướng dương gần như là biểu tượng của chính ông, gắn với ánh nắng miền nam và niềm hy vọng về một xưởng vẽ chung của các hoạ sĩ. Gauguin còn vẽ một bức chân dung Van Gogh đang vẽ hoa hướng dương.
Câu hỏi người mới hay đặt khi đứng trước bức tranh
Một bình hoa thì có gì mà nổi tiếng đến vậy? Cái nổi tiếng không nằm ở đề tài mà ở cách vẽ: một màu cho gần hết mặt tranh, sơn đắp như điêu khắc, và những bông tàn đặt cạnh bông tươi. Nhiều người còn bị cuốn vì biết câu chuyện phía sau, một hoạ sĩ vẽ hoa để đón bạn, với rất nhiều hy vọng.
Sao hoa trông méo, không giống hoa thật? Van Gogh không tìm cách chép đúng hình bông hoa như ảnh chụp. Ông phóng to nhuỵ, kéo dài cánh, uốn cong cuống để diễn tả cái sống của cây hơn là hình dạng chính xác. Đứng xa, bạn vẫn nhận ra ngay đó là hướng dương, chỉ là hướng dương qua cảm xúc của người vẽ.
Có phải ông vẽ nhanh, vẽ ẩu? Nét cọ trông nhanh nhưng không ẩu. Ở Arles ông vẽ rất khẩn trương vì hoa tàn nhanh, nhưng mỗi nét đều có hướng, có chỗ đặt. Nếu thử chép lại một góc bức tranh, bạn sẽ thấy giữ được nhịp nét cọ ấy khó hơn nhiều so với tưởng tượng.
Treo bản in hoa hướng dương ở nhà có nên không? Hoàn toàn được, miễn là bạn hiểu bản in không có chất sơn nổi và màu có thể lệch so với bản gốc. Nên chọn bản in từ nguồn có bản quyền, màu không bị đẩy quá chói, và treo ở chỗ không bị nắng chiếu thẳng.
Vì sao loạt tranh được coi là kiệt tác
Tĩnh vật hoa vốn là thể loại có từ lâu, các hoạ sĩ Hà Lan thế kỷ 17 đã vẽ những bó hoa tỉ mỉ đến từng giọt sương. Van Gogh đi ngược lại hoàn toàn: không tỉ mỉ, không bóng bẩy, không chiều sâu, mà là màu thuần, nét cọ lộ, sơn dày. Ông biến một bình hoa thành một cách bày tỏ cảm xúc, nơi màu sắc mang nhiệt độ và nét cọ mang nhịp tim.
Thứ hai, loạt tranh cho thấy một ý tưởng mới về màu: màu không cần mô tả đúng thế giới, màu có thể được dùng vì sức mạnh riêng của nó. Vàng ở đây là vàng của nắng, của hy vọng, của sức sống, chứ không chỉ là màu của cánh hoa. Ý tưởng này mở đường cho nhiều hoạ sĩ thế kỷ 20 dùng màu tự do và mạnh bạo hơn.
Thứ ba, những bông tàn và đài hạt làm cho một đề tài vui vẻ trở nên sâu. Một bình hoa vừa rực rỡ vừa đang héo là hình ảnh mà ai đứng trước nó cũng có thể đọc thấy chuyện đời mình. Đó là lý do một bức tĩnh vật lại có sức lay động như một bức chân dung.
Xem ở nhà, xem cùng trẻ, xem tiếp gì
Với ảnh độ phân giải cao từ nguồn có bản quyền, bài tập mười phút là: năm phút đầu đi từng bông theo năm bước ở trên, năm phút sau phóng to vào nhuỵ hoa, cuống hoa và nền tường để đọc nét cọ. Bông nào mình thấy giống mình nhất lúc này? Nếu thêm một màu khác hẳn vào tranh, chẳng hạn một mảng xanh dương lớn, bức tranh sẽ mất gì?
Với trẻ nhỏ, đây là bức tranh tuyệt vời để học quan sát thay đổi: hoa nở, hoa tàn, hạt. Có thể cắm một bình hoa thật ở nhà, để vài ngày cho hoa tàn dần, rồi cùng con so với bức tranh. Đừng chấm con vẽ đẹp hay xấu nếu con muốn vẽ lại, chỉ hỏi con thấy bông nào, vẽ bông nào trước.
Xem tiếp: so hai phiên bản ở London và Amsterdam để thấy những khác biệt nhỏ. Rồi tìm những bức hoa hướng dương cắt rời nằm trên mặt đất Van Gogh vẽ ở Paris trước đó, để thấy ông đã nhìn loài hoa này gần như chân dung. Cuối cùng xem Đêm đầy sao để thấy cùng một bàn tay đắp sơn và quệt cọ cho một bầu trời đêm.
Câu hỏi thường gặp
Van Gogh vẽ bao nhiêu bức Hoa hướng dương?
Ông vẽ nhiều bức hoa hướng dương ở nhiều giai đoạn, trong đó nổi tiếng nhất là loạt bình hoa ở Arles và những bức ông tự vẽ lại sau đó. Vì có nhiều phiên bản gần giống nhau ở các bảo tàng khác nhau, khi nói Hoa hướng dương thường là nói cả loạt tranh.
Vì sao Van Gogh vẽ hoa hướng dương?
Ông vẽ loạt bình hoa ở Arles để trang trí căn phòng đón người bạn hoạ sĩ Gauguin, trong niềm hy vọng về một xưởng vẽ chung ở miền nam nước Pháp. Hướng dương gắn với ánh nắng và sức sống, những điều ông tìm kiếm ở nơi ấy.
Tranh Hoa hướng dương có gì đặc biệt?
Bức tranh dùng gần như toàn màu vàng cho cả hoa, bình và nền, chỉ phân biệt bằng sắc độ và chất sơn. Sơn được đắp rất dày, và những bông hoa ở mọi chặng từ nụ đến tàn biến một bình hoa thành hình ảnh về vòng đời.
Xem tranh Hoa hướng dương ở đâu?
Các phiên bản nằm ở nhiều bảo tàng, trong đó có Phòng trưng bày Quốc gia London và bảo tàng Van Gogh ở Amsterdam. Ở Việt Nam, bạn có thể xem qua ảnh độ phân giải cao từ nguồn có bản quyền và phóng to để đọc nét sơn.
Vì sao xem bản gốc lại khác hẳn ảnh?
Vì sơn đắp dày tạo thành bề mặt có độ nổi, đổ bóng dưới ánh đèn và đổi theo góc nhìn. Ảnh chụp thẳng làm phẳng tất cả, nên mất đi cảm giác bông hoa như được nặn từ sơn mà người đứng trước bản gốc thấy được.
Dạy trẻ xem tranh Hoa hướng dương thế nào?
Cho trẻ tìm bông tươi nhất, bông còn nụ, bông đã tàn và đài hạt không còn cánh. Có thể cắm một bình hoa thật và để trẻ theo dõi hoa tàn qua vài ngày rồi so với tranh, không chấm điểm, chỉ hỏi trẻ thấy gì.