TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Cách xem tranh qua kiệt tác thế giới

Đêm tuần tra của Rembrandt: bức tranh không vẽ ban đêm và đoàn người đang ra quân

Đêm tuần tra không phải cảnh đêm: lớp dầu bóng sẫm màu đặt tên cho tranh. Xem viên đại uý áo đen, trung uý áo vàng, cô bé đeo con gà và vì sao tranh bị cắt.

Grandparent and grandchild stepping back from a wall of framed paintings, a Vietnamese grandmother in a denim blue jacket holding a small hand, low angle wide shot, warm spotlights

Đêm tuần tra của Rembrandt thật ra không vẽ ban đêm: đó là một đội dân quân thành Amsterdam đang ra quân giữa ban ngày, và cái tên quen thuộc chỉ ra đời sau, khi lớp dầu bóng phủ ngoài đã ngả sẫm làm cả bức tranh tối đi. Nhìn trước hai người đàn ông bước tới ở giữa, một áo đen một áo vàng, rồi tìm cô bé sáng rực phía sau, rồi mới đi quanh đám đông ồn ào hai bên.

Đây là một bức tranh rất lớn của Rembrandt van Rijn, hoạ sĩ Hà Lan thế kỷ 17, hiện là niềm tự hào của bảo tàng Rijksmuseum ở Amsterdam. Bức tranh là một loại tranh đặt vẽ rất phổ biến thời đó, chân dung tập thể, nhưng Rembrandt biến nó thành một cảnh hành động có tiếng trống, tiếng súng, tiếng chó sủa. Phần dưới chỉ cách đọc đám đông ấy, và vì sao bức tranh này được coi là kiệt tác của ánh sáng.

Chân dung tập thể thường trông thế nào, và Rembrandt làm khác ra sao

Ở Hà Lan thế kỷ 17, các đội dân quân bảo vệ thành phố, các hội đoàn, ban quản trị hay đặt hoạ sĩ vẽ tranh tập thể để treo ở trụ sở. Mỗi người góp tiền, nên ai cũng muốn mặt mình rõ ràng. Kết quả thường là những bức tranh xếp hàng, hai ba dãy người đứng ngồi đều đặn, nhìn ra người xem, như một bức ảnh tốt nghiệp.

Rembrandt phá khuôn đó. Ông vẽ đội dân quân đang trong lúc chuyển động: viên chỉ huy vừa ra lệnh, người lính nạp đạn, người giương cờ, người đánh trống, đứa trẻ chạy lẫn vào đám đông. Có người bị che mất nửa mặt, có người chìm trong bóng tối. Thay cho một hàng người đứng chụp ảnh là một khoảnh khắc ồn ào, như ta vừa mở cửa nhìn ra đường khi đoàn người đi qua.

Vì thế, bức tranh nên xem như xem một cảnh phim đông người: tìm nhân vật chính trước, rồi các vai phụ, rồi những người qua đường. Đứng xa, cảm giác đầu tiên của nhiều người là sự náo động và ánh sáng chói lên giữa nền tối, như ánh đèn sân khấu rọi vào giữa đám đông.

Ba nhân vật sáng nhất, theo thứ tự nhìn

Viên đại uý áo đen. Ở chính giữa phía trước là người chỉ huy, mặc đồ đen, khăn quàng đỏ chéo người, cổ áo trắng, một tay đưa ra phía trước như đang ra lệnh xuất phát. Ông được nhận là đại uý Frans Banninck Cocq, người đứng đầu đội. Dáng bước tới của ông kéo cả đoàn người chuyển động theo.

Viên trung uý áo vàng. Đi sát bên cạnh là trung uý Willem van Ruytenburch, mặc bộ áo màu vàng nhạt sáng rực, cầm một cây thương trang trí. Hãy nhìn kỹ áo ông: bóng bàn tay của viên đại uý in lên vạt áo vàng. Một chi tiết nhỏ làm hai người gắn vào cùng một khoảnh khắc và cùng một nguồn sáng.

Cô bé áo vàng phía sau. Lùi sâu hơn bên trái, giữa đám lính, là một cô bé mặc váy vàng óng sáng như được chiếu đèn riêng, bên hông đeo một con gà chết treo ngược. Nhiều nhà nghiên cứu đọc cô bé như một hình ảnh biểu trưng của đội, vì móng chân gà gắn với biểu tượng của đội lính súng hoả mai này. Cô bé là chỗ sáng thứ hai của bức tranh, và người xem lần đầu hay bất ngờ khi phát hiện ra.

Đi quanh đám đông: những vai phụ

Sau ba nhân vật sáng, mắt bạn nên đi theo một vòng. Bên trái phía trước, một người lính mặc đồ đỏ đang nạp thuốc súng, tập trung vào việc của mình. Ngay sau viên đại uý, một người lính khác vừa bắn hoặc đang thổi bụi khỏi khẩu súng, khói còn lơ lửng. Phía sau cô bé, một người lính khác đội mũ sắt. Ba người lính súng ấy như minh hoạ ba bước dùng một khẩu súng hoả mai: nạp, bắn, thổi sạch.

Ở giữa phía trên, người cầm cờ giương lá cờ lớn của đội. Bên phải sát mép tranh, một người đánh trống đang gõ, và một con chó nhỏ sủa vào tiếng trống ở góc dưới. Khắp nơi là giáo mác chĩa lên, tạo thành những đường chéo dồn dập. Trên cổng vòm phía sau có một tấm biển ghi tên những người trong đội, được thêm vào về sau.

Người đi xem lâu năm hay chỉ cho nhau một khuôn mặt nhỏ ló ra sau vai người cầm cờ, chỉ thấy một con mắt và chiếc mũ nồi. Nhiều người cho rằng đó là Rembrandt tự vẽ mình lẫn vào đám đông. Đây là một giả thuyết, không phải điều chắc chắn, nhưng tìm thấy khuôn mặt ấy là một niềm vui nhỏ khi đứng trước bức tranh.

Ánh sáng như đèn sân khấu: vì sao gọi là kiệt tác

Rembrandt nổi tiếng với lối dùng sáng tối tương phản mạnh: phần lớn tranh chìm trong bóng nâu sẫm, chỉ vài chỗ được ánh sáng rọi vào. Ở đây, ông đặt ánh sáng như người đạo diễn đặt đèn: chiếu thẳng vào viên trung uý áo vàng, viên đại uý, cô bé, để mắt bạn nhảy theo đúng trình tự ông muốn. Những người còn lại lùi vào vùng tối dần, như diễn viên quần chúng.

Cách làm này cho bức tranh chiều sâu và chuyển động mà các tranh tập thể xếp hàng không có. Đoàn người như đang bước từ bóng tối dưới cổng vòm ra vùng sáng phía trước, tức là bước về phía bạn. Lại gần bản gốc, bạn còn thấy những chỗ sơn đắp dày trên áo viên trung uý và những đường thêu vàng, nổi lên khỏi mặt tranh, bắt ánh sáng thật trong phòng.

Còn một điều nữa khiến bức tranh đặc biệt: nó rất lớn, các nhân vật phía trước gần bằng người thật. Đứng trước bản gốc, bạn có cảm giác đoàn người sắp bước ra khỏi khung. Kích thước ấy là thứ không ảnh nào thay được.

Đứng trước bản gốc: ba khoảng cách

Bức tranh lớn đến mức một lần đứng không đủ. Người hay đi bảo tàng thường chia làm ba khoảng cách. Khoảng xa nhất, gần cuối phòng, là để thấy toàn bộ dòng người từ cổng vòm tối tràn ra vùng sáng, cùng những đường chéo của giáo mác và lá cờ. Ở khoảng này, các nhân vật nhỏ lại, và bạn thấy rõ nhất cái nhịp chuyển động mà Rembrandt dựng lên, như một con sóng người đi từ sau ra trước.

Khoảng giữa, cách vài bước, là để đọc từng nhân vật: gương mặt viên đại uý, động tác của ba người lính súng, cô bé sáng rực, người đánh trống. Đây là khoảng cách mà bạn đi chậm từ trái sang phải, như đi dọc một con phố đông người. Khoảng gần nhất là để xem chất sơn: lớp sơn dày trên áo vàng của viên trung uý, những đường thêu được đắp nổi bằng sơn, ánh kim trên mũ sắt, chỗ sơn mỏng trong vùng tối.

Ba khoảng cách này áp dụng được cho mọi bức tranh lớn bạn gặp ở bảo tàng mỹ thuật trong nước, nhất là các bức sơn dầu khổ to về đám đông, lao động hay lễ hội. Đứng một chỗ thì chỉ thấy một phần; đi qua ba khoảng cách thì bức tranh thành ba bức khác nhau. Nếu phòng đông người, cứ đứng ở khoảng xa trước, chờ người vãn bớt rồi mới tiến lên.

Hay nhầm và thật ra

Hay nhầm: tranh vẽ một cuộc tuần tra ban đêm. Thật ra đây là cảnh ban ngày. Bức tranh tối đi vì lớp dầu bóng phủ ngoài ngả màu theo thời gian, và cái tên Đêm tuần tra xuất hiện muộn hơn nhiều. Những đợt làm sạch về sau đã cho thấy màu sáng hơn hẳn.

Hay nhầm: bức tranh còn nguyên vẹn như lúc mới vẽ. Thật ra bức tranh đã bị cắt bớt, nhiều nhất ở phía bên trái, để vừa một bức tường khi được chuyển tới chỗ treo mới. Một bản chép nhỏ vẽ từ thời trước khi cắt cho thấy bố cục gốc còn có thêm vài người và nhiều khoảng trống hơn.

Hay nhầm: vì bức tranh này mà Rembrandt bị khách hàng ghét bỏ và sa sút. Thật ra đây là một câu chuyện lãng mạn hoá về sau. Đời Rembrandt có nhiều thăng trầm, nhưng không có bằng chứng rõ ràng rằng bức tranh này là nguyên nhân, và nó vẫn được treo ở nơi trang trọng.

Hay nhầm: phải đứng thật gần mới xem được. Thật ra bức tranh rất lớn nên cần đứng xa trước để thấy toàn bộ dòng chuyển động, rồi mới tiến lại gần cho từng nhân vật.

Xem cùng con cháu và tự tập ở nhà

Bức tranh này rất hợp để xem cùng trẻ nhỏ, vì nó như một trang truyện tranh đông nhân vật. Mở ảnh lớn trên màn hình to ở phòng khách, ông bà và cháu chơi trò tìm kiếm: tìm con chó, tìm người đánh trống, tìm cô bé có con gà, tìm bàn tay in bóng lên áo vàng, tìm khuôn mặt chỉ thấy một con mắt. Mỗi lần tìm thấy, hỏi cháu người đó đang làm gì, đang nghĩ gì. Không cần đúng, chỉ cần cháu nhìn. Ông bà lớn tuổi thường có sẵn những câu chuyện về đội ngũ, về tiếng trống làng, về những lần tập trung ra đi, và bức tranh là cái cớ rất tự nhiên để kể cho cháu nghe chuyện của chính mình bên cạnh chuyện của đoàn người Hà Lan.

Với người lớn, bài tập mười phút là thử vẽ lại đường đi của ánh sáng. Chụp màn hình bức tranh, dùng bút trên điện thoại khoanh tròn năm chỗ sáng nhất, rồi đánh số theo thứ tự mắt bạn chạm vào. Thứ tự ấy có trùng với thứ tự quan trọng của nhân vật không? Nếu tắt ánh sáng ở cô bé, bức tranh mất gì?

Xem tiếp: các chân dung tự hoạ về già của Rembrandt, để thấy cùng một bàn tay dùng ánh sáng cho một khuôn mặt duy nhất thay vì một đám đông. Sau đó xem Las Meninas của Velázquez, một bức tranh đông người cùng thế kỷ, để so cách hai bậc thầy dắt mắt người xem qua một căn phòng tối.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao bức tranh tên là Đêm tuần tra dù vẽ ban ngày?

Lớp dầu bóng phủ ngoài bức tranh sẫm màu dần qua thời gian, khiến cả cảnh trông như ban đêm. Cái tên quen thuộc ra đời muộn, khi người ta đã quen thấy bức tranh tối. Các đợt làm sạch sau này cho thấy đây là một cảnh ban ngày.

Cô bé mặc váy vàng trong Đêm tuần tra là ai?

Không ai biết cô bé là người thật nào. Nhiều nhà nghiên cứu đọc cô như một hình ảnh biểu trưng cho đội dân quân, vì con gà treo bên hông và móng gà gắn với biểu tượng của đội lính súng hoả mai này.

Đêm tuần tra đang ở đâu?

Bức tranh ở bảo tàng Rijksmuseum, Amsterdam, Hà Lan, và được treo ở một phòng lớn dành riêng. Tranh rất lớn nên khi xem bản gốc, bạn nên đứng xa trước để thấy toàn cảnh rồi mới tiến lại gần từng nhân vật.

Đêm tuần tra có gì khác các tranh chân dung tập thể khác?

Các tranh tập thể cùng thời thường xếp người thành hàng ngay ngắn. Rembrandt vẽ đội dân quân trong lúc chuyển động, dùng ánh sáng như đèn sân khấu để làm nổi vài nhân vật, nên bức tranh giống một cảnh hành động hơn một bức ảnh nhóm.

Bức tranh có bị cắt bớt không?

Có. Bức tranh từng bị cắt bớt các cạnh, nhiều nhất ở bên trái, để vừa chỗ treo khi được chuyển đi. Một bản chép nhỏ vẽ trước khi cắt giúp người ta biết bố cục ban đầu rộng hơn và có thêm vài nhân vật.

Trẻ nhỏ xem Đêm tuần tra thế nào cho vui?

Biến bức tranh thành trò tìm đồ: tìm con chó, người đánh trống, cô bé có con gà, khuôn mặt chỉ thấy một con mắt. Sau mỗi lần tìm thấy, hỏi trẻ người đó đang làm gì, và để trẻ tự kể theo cách của mình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138