Cách xem tranh cho người không chuyên gói trong một việc: cho bức tranh mười phút thay vì mười giây, và dùng mười phút ấy theo thứ tự, nhìn toàn cảnh từ xa, đi theo đường mắt bị dẫn, lại gần tìm chi tiết, tự đặt câu hỏi, rồi mới đọc chú thích. Không cần biết trường phái, không cần thuộc tên hoạ sĩ. Cái cần là chịu đứng yên lâu hơn mức mình quen, và biết lúc nào nên nhìn cái gì.
Phần dưới đi từng quãng của mười phút đó, rồi thử ngay trên hai bức tranh có thật, rất khác nhau: cảnh làng quê mùa đông của Pieter Bruegel và quán ăn khuya ở thành phố Mỹ của Edward Hopper. Cuối bài là những hiểu lầm hay gặp và cách tự tập ở nhà, ở bảo tàng mỹ thuật, hay trên chiếc điện thoại trong lúc chờ xe.
Phút đầu: đứng xa và chưa đọc gì cả
Thói quen phổ biến nhất ở bảo tàng là bước tới, cúi xuống đọc tấm chú thích nhỏ bên cạnh, liếc lên tranh một giây rồi đi tiếp. Làm vậy thì cái tên và năm tháng chiếm hết chỗ trong đầu, còn bức tranh chưa kịp nói gì. Phút đầu tiên nên làm ngược lại: lùi ra, đứng cách tranh một khoảng đủ để thấy trọn khung, và chưa đọc một chữ nào.
Ở khoảng cách đó, bạn chỉ để ý ba thứ. Thứ nhất, màu chung của cả bức là ấm hay lạnh, sáng hay tối. Thứ hai, chỗ nào sáng nhất, vì mắt người luôn bị kéo về chỗ sáng nhất trước. Thứ ba, cảm giác đầu tiên của chính mình: yên, ồn, buồn, lạnh, ngột ngạt. Đừng gạt cảm giác đó đi vì nghĩ nó non nớt. Hoạ sĩ dành hàng tháng để tạo ra đúng cái cảm giác ấy, và phần còn lại của mười phút là để tìm xem họ làm bằng cách nào.
Nếu đi cùng người khác, đây là lúc mỗi người nói một câu, chỉ một câu, về cảm giác đầu tiên. Hai người thường thấy khác nhau, và cái khác nhau đó là chỗ bắt đầu nói chuyện về tranh hay hơn mọi bài giảng.
Mười phút chia làm năm quãng
Không cần đồng hồ, nhưng chia đại khái như dưới đây giúp bạn không vội lướt qua và cũng không đứng ngây ra không biết làm gì:
- Phút một và hai, nhìn toàn cảnh. Đứng xa. Màu chung, chỗ sáng nhất, cảm giác đầu tiên. Đếm xem tranh có mấy mảng lớn: trời và đất, trong và ngoài, sáng và tối.
- Phút ba và bốn, đi theo đường mắt. Để ý mắt mình chạm vào đâu trước, rồi trượt sang đâu. Thường có một đường chéo, một dãy cây, một mép bàn, một ánh nhìn của nhân vật dẫn mắt đi. Thử dùng ngón tay vẽ lại đường ấy trong không khí.
- Phút năm và sáu, lại gần. Bước tới khoảng cách người bảo vệ cho phép. Xem nét bút, chỗ sơn dày, chỗ sơn mỏng để lộ nền, chỗ hoạ sĩ sửa. Tìm một chi tiết nhỏ mà lúc đứng xa không thấy.
- Phút bảy và tám, tự hỏi. Chuyện gì vừa xảy ra trước khoảnh khắc này, chuyện gì sắp xảy ra? Nếu bước được vào tranh, mình sẽ nghe thấy tiếng gì, ngửi thấy mùi gì?
- Phút chín và mười, đọc chú thích rồi nhìn lại. Giờ mới đọc tên, tác giả, chất liệu. Rồi ngẩng lên nhìn thêm một lần, xem thông tin vừa đọc có làm bạn thấy thêm điều gì không.
Quãng cuối quan trọng hơn người ta nghĩ. Đọc chú thích sau khi đã tự nhìn thì chữ có chỗ bám; đọc trước thì chữ thay luôn việc nhìn.
Thử với Những người thợ săn trên tuyết của Bruegel
Đây là bức tranh mùa đông của Pieter Bruegel cha, hoạ sĩ vùng Flanders thế kỷ 16, nằm trong loạt tranh ông vẽ về các thời điểm trong năm. Đứng xa, bạn thấy ngay màu chủ đạo là trắng tuyết và xanh xám của băng, điểm những dáng người đen sẫm. Cảm giác đầu tiên của nhiều người là lạnh và lặng, một cái lặng có tiếng động nhỏ ở xa.
Đường mắt ở bức này rất rõ: bắt đầu từ góc trái phía trước, nơi mấy người thợ săn cùng bầy chó đang đi xuống dốc, lưng quay về phía người xem. Hàng cây trơ trụi chạy chéo xuống bên phải và kéo mắt bạn trượt theo, xuống thung lũng, qua mấy mặt ao đóng băng có người trượt băng li ti, tới làng mạc và rặng núi lởm chởm phía xa. Bruegel cho bạn đứng trên đồi cùng người thợ săn, nhìn xuống cả một vùng đất.
Lại gần mới thấy những thứ dễ bỏ qua. Mẻ săn trông nghèo nàn, chỉ một con thú nhỏ vắt trên cây giáo, dáng người thợ săn cúi đầu mệt. Bên trái, trước một quán nhỏ, mấy người đang nhóm lửa giữa trời rét. Trên cành cây có mấy con quạ đậu, và một con chim đang lướt ngang bầu trời, chấm đen nhỏ giữa khoảng xám. Dưới ao là cả một đời sống thu nhỏ: người ngã, người kéo nhau, trẻ con chơi đùa.
Câu tự hỏi hợp với bức này: người thợ săn đang nghĩ gì khi nhìn xuống làng, vui vì sắp về nhà hay lo vì mẻ săn ít? Không có đáp án đúng. Nhưng tự hỏi xong, bạn sẽ thấy bức tranh không chỉ là phong cảnh tuyết mà là một buổi chiều cụ thể của những con người cụ thể.
Thử với Nighthawks của Edward Hopper
Bức thứ hai đổi hẳn không khí: một quán ăn ở góc phố Mỹ giữa đêm khuya, thế kỷ 20. Tên gốc Nighthawks, chữ chỉ những người hay thức đêm. Đứng xa, mắt bạn bị hút ngay vào khối sáng xanh vàng của tấm kính lớn, nổi lên giữa con phố tối. Cảm giác đầu tiên của nhiều người là cô đơn, dù trong quán có tới bốn người.
Đường mắt đi theo mặt kính cong của quán, từ trái sang phải, rồi dừng ở mấy nhân vật: một người đàn ông ngồi một mình quay lưng lại, một cặp nam nữ ngồi cạnh nhau mà không nhìn nhau, người phục vụ áo trắng cúi xuống làm việc sau quầy. Ánh đèn trong quán đổ ra vỉa hè thành một vệt sáng, còn dãy cửa hàng bên kia đường thì tối om, cửa sổ trống.
Chi tiết người xem lâu mới để ý: nhìn kỹ khắp mặt kính, bạn không thấy cửa ra vào của quán. Những người bên trong như bị đóng khung trong một bể kính sáng, còn bạn đứng ngoài trên con phố tối, nhìn vào. Đó là lý do bức tranh làm người ta thấy mình là kẻ quan sát lặng lẽ. Hopper không vẽ ai khóc, không vẽ ai buồn ra mặt; ông để khoảng cách giữa các nhân vật và ánh sáng lạnh làm việc đó.
Đặt hai bức cạnh nhau, bạn thấy cùng một quy trình mà lần ra hai cách làm tranh khác hẳn: Bruegel kéo mắt bạn đi rất xa và nhồi đầy chi tiết, Hopper giữ mắt bạn ở một khối sáng và bỏ trống gần hết phần còn lại.
Hay nhầm và thật ra
Hay nhầm: phải hiểu tranh mới được thích. Thật ra thích trước, hiểu sau là chuyện bình thường. Nhiều người mê Bruegel từ lâu trước khi biết ông vẽ cả một loạt tranh theo mùa. Cảm giác đầu tiên là cánh cửa, kiến thức là căn phòng phía sau.
Hay nhầm: tranh nổi tiếng thì phải thấy ngay cái hay. Thật ra nhiều kiệt tác cần đứng lâu mới mở ra. Mười giây đầu trước bức của Hopper chỉ là một quán ăn; tới phút thứ năm mới thấy chuyện không có cửa.
Hay nhầm: chú thích nói gì thì tranh là thế. Thật ra chú thích chỉ cho bạn tên, tác giả, chất liệu và đôi khi một cách đọc. Cái bạn tự thấy trước đó vẫn có giá trị, kể cả khi khác với chú thích.
Hay nhầm: xem nhiều tranh trong một buổi là có lời. Thật ra đi qua sáu mươi bức mỗi bức mười giây để lại ít hơn đứng trước năm bức mỗi bức mười phút. Người đi bảo tàng lâu năm thường chọn trước vài bức và để phần còn lại cho lần sau.
Ở bảo tàng mỹ thuật trong nước và trên màn hình điện thoại
Ở Việt Nam, chỗ dễ tập nhất là các bảo tàng mỹ thuật ở Hà Nội, Huế, Thành phố Hồ Chí Minh và một số tỉnh, nơi có tranh sơn mài, lụa, sơn dầu treo cố định. Đi vào buổi sáng ngày thường thì vắng, có ghế ngồi trước tranh lớn. Chọn trước ba bức, ngồi xuống trước từng bức và đi đủ năm quãng. Tranh sơn mài nên xem thêm từ góc nghiêng, vì mặt sơn đổi màu theo hướng ánh sáng.
Với những bức ở nước ngoài như hai bức trên, phần lớn chúng ta xem qua ảnh. Ảnh chụp chất lượng cao từ nguồn có bản quyền, nhất là ảnh mà bảo tàng tự công bố, đủ tốt để tập. Có ba việc nên làm: xem trên màn hình to nếu được, xoay ngang điện thoại, và phóng to từng góc thay cho việc nhìn cả bức trong khung nhỏ. Phóng to chính là cách thay cho bước lại gần.
Đi cùng con nhỏ, quy trình mười phút rút lại còn ba câu hỏi: con thấy gì đầu tiên, con tìm được con vật nào, nếu đi vào tranh con muốn làm gì. Bức của Bruegel rất hợp cho trẻ vì có chó, chim, người trượt băng để tìm. Cứ để trẻ trả lời theo kiểu của trẻ, không chấm đúng sai.
Tập ở nhà, mỗi tuần một bức
Không cần đọc sách lý thuyết. Mỗi tuần chọn một bức, làm như sau:
- Tìm ảnh lớn của bức tranh từ nguồn có bản quyền, đặt điện thoại hay máy tính sang chế độ toàn màn hình.
- Hẹn giờ mười phút, đi đủ năm quãng. Không mở phần giới thiệu tranh cho tới phút thứ chín.
- Ghi vào sổ một câu cảm giác đầu tiên và một chi tiết bạn tìm được mà không ai nói cho bạn.
- Sau đó mới đọc về tranh và xem câu của mình khớp hay lệch chỗ nào.
- Bức tiếp theo nên khác hẳn bức trước: tuần này cảnh đông người, tuần sau một chân dung, tuần sau nữa một cảnh không có ai.
Một gợi ý thứ tự cho người mới: sau Bruegel và Hopper, thử Bữa tiệc ly của Leonardo để tập đường phối cảnh, Vợ chồng Arnolfini của van Eyck để tập săn chi tiết, Las Meninas của Velázquez để tập câu hỏi ai đang nhìn ai. Sau khoảng mười bức, bạn sẽ thấy mình tự đứng lâu hơn mà không cần ai nhắc.
Câu hỏi thường gặp
Không biết gì về hội hoạ thì có xem tranh được không?
Được. Cách xem bằng mắt theo thứ tự xa, gần, đường mắt, chi tiết không đòi hỏi kiến thức trước. Kiến thức về hoạ sĩ và thời kỳ đến sau và làm cho cái bạn đã thấy rõ hơn, chứ không thay được việc nhìn.
Đứng trước một bức tranh bao lâu là đủ?
Mười phút là mức dễ giữ cho người mới, đủ để đi qua toàn cảnh, đường mắt, chi tiết và vài câu tự hỏi. Bức nào bạn thích thì đứng lâu hơn, bức nào chưa nói gì với bạn thì cứ đi tiếp, không có gì sai.
Có nên đọc chú thích trước khi nhìn tranh không?
Nên để chú thích về cuối. Đọc trước thì tên tuổi và năm tháng chiếm chỗ trong đầu, bạn dễ chỉ tìm cái chú thích bảo tìm. Tự nhìn trước rồi đọc sau giúp chữ có chỗ bám và bạn nhớ lâu hơn.
Xem tranh qua điện thoại có khác nhiều so với bản gốc không?
Khác ở kích thước, bề mặt sơn và ánh sáng thật, những thứ chỉ bản gốc có. Nhưng để tập nhìn bố cục, đường mắt và chi tiết thì ảnh lớn từ nguồn có bản quyền đủ dùng, miễn là bạn phóng to từng vùng thay vì lướt cả bức trong khung nhỏ.
Dẫn trẻ nhỏ đi xem tranh thì làm thế nào cho trẻ không chán?
Chọn ít tranh, chọn tranh có nhiều thứ để tìm như người, con vật, đồ vật, và biến việc xem thành trò tìm kiếm. Hỏi trẻ thấy gì đầu tiên, muốn vào tranh làm gì, rồi nghe trẻ nói, không chấm đúng sai.
Thấy một bức tranh nổi tiếng mà không thích thì có phải mình không biết xem?
Không phải. Biết xem là nhìn kỹ và nói được vì sao mình thích hay không thích, chứ không phải bắt buộc thích. Thử đi đủ mười phút với bức đó; nếu vẫn không thích, bạn đã có một lý do cụ thể, và đó cũng là một cách hiểu tranh.