TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Nhiếp ảnh kinh điển

Cách xem một bức ảnh: năm lượt nhìn qua ba tấm ảnh đen trắng kinh điển

Năm lượt nhìn để một bức ảnh không trôi qua trong một giây: toàn cảnh, ánh sáng, khoảnh khắc, khoảng trống, chú thích, tập trên ảnh của Sander, Weston, Cartier-Bresson.

Photography exhibition hall, a young Vietnamese woman in a dusty blue shirt stands close to framed black-and-white prints seen as blurred grey shapes, side view, soft afternoon light

Muốn xem một bức ảnh cho ra, bạn cần nhìn nó ít nhất năm lượt, mỗi lượt hỏi một câu khác: toàn cảnh là gì, ánh sáng đến từ đâu, khoảnh khắc này nằm ở chỗ nào trong dòng thời gian, khoảng trống nói gì, và chú thích thêm điều gì mà mắt không tự thấy. Cả năm lượt chỉ mất chừng mười phút, nhưng đủ để một tấm ảnh bạn từng lướt qua trong một giây bỗng có chuyện để kể.

Ảnh khó xem hơn tranh ở một điểm: vì nó trông giống thật, mắt ta tưởng đã hiểu ngay. Phần dưới đi qua năm lượt nhìn đó trên ba bức ảnh đen trắng mà người mê nhiếp ảnh ai cũng biết: ba chàng nông dân trẻ đi dự hội của August Sander, quả ớt chuông của Edward Weston, và người đàn ông nhảy qua vũng nước của Henri Cartier-Bresson. Bạn có thể tìm ba bức này trong sách ảnh hoặc nguồn bảo tàng có bản quyền, đặt lên màn hình lớn rồi đọc cùng.

Vì sao ảnh dễ bị xem lướt hơn tranh

Trước một bức tranh sơn dầu, ai cũng biết có bàn tay người vẽ từng nét, nên tự nhiên đứng lại. Trước một bức ảnh, ta có cảm giác máy móc đã làm hết việc, người chụp chỉ bấm một cái. Cảm giác đó khiến mắt chỉ nhận ra “đây là ba người đàn ông”, “đây là quả ớt”, rồi đi tiếp. Thói quen lướt hàng trăm ảnh mỗi ngày trên điện thoại làm việc ấy càng nặng: não đã quen đọc ảnh như đọc biển báo, lấy thông tin rồi thôi.

Thật ra người chụp ảnh kinh điển quyết định rất nhiều thứ mà ta không thấy ngay: đứng ở đâu, đợi bao lâu, để ánh sáng rơi vào đâu, cắt khung ở mép nào, in đậm hay in nhạt. Mỗi quyết định để lại dấu vết trên mặt ảnh. Xem ảnh tức là đi tìm những dấu vết đó, giống như nghe một bản nhạc quen rồi bỗng nhận ra tiếng một nhạc cụ trước giờ mình bỏ qua.

Một mẹo của người xem ảnh lâu năm: trước khi đọc tên tác giả hay chú thích, che chúng lại. Nhìn trần trụi bức ảnh trước đã. Nếu đọc chú thích trước, đầu bạn sẽ chỉ đi tìm điều chú thích nói, và bỏ qua những thứ ảnh tự kể. Chú thích là lượt cuối cùng, không phải lượt đầu.

Năm lượt nhìn, mỗi lượt một câu hỏi

Đặt một đồng hồ mười phút. Mỗi lượt khoảng hai phút, đừng vội chuyển lượt kể cả khi thấy mình “đã hết chuyện để nhìn”: phần hay thường đến ở phút thứ hai.

  1. Lượt toàn cảnh. Gọi tên tất cả những gì có trong ảnh, kể cả thứ nhỏ ở góc. Nói thành lời hoặc viết ra: người, vật, nền, mặt đất, bầu trời. Lượt này buộc mắt đi hết khung, không chỉ dừng ở chỗ sáng nhất.
  2. Lượt ánh sáng. Tìm chỗ sáng nhất và chỗ tối nhất. Ánh sáng đến từ phía nào, cứng hay mềm, bóng đổ dài hay ngắn? Trong ảnh đen trắng, ánh sáng gần như là màu sắc duy nhất người chụp có trong tay.
  3. Lượt khoảnh khắc. Hỏi: một giây trước và một giây sau cảnh này trông thế nào? Ảnh nào cũng là một lát cắt khỏi dòng thời gian, và vị trí lát cắt cho biết người chụp chờ điều gì.
  4. Lượt khoảng trống. Nhìn vào chỗ không có gì: nền trời, mặt nước, bức tường. Khoảng trống lớn hay nhỏ, nằm bên nào? Nó làm chủ thể nổi lên, cô đơn đi hay chật chội hơn?
  5. Lượt chú thích. Giờ mới đọc tên ảnh, tên tác giả, thời kỳ, nơi chụp. Hỏi xem chú thích làm điều bạn đã thấy rõ hơn, hay lật ngược nó. Ghi lại một câu mình muốn nói với bạn bè về bức ảnh.

Năm lượt này không phải công thức chấm điểm. Chúng chỉ là cách ép mắt đi chậm lại. Sau vài lần, bạn sẽ tự nhảy giữa các lượt mà không cần đồng hồ.

Thử trên “Ba nông dân trẻ” của August Sander

August Sander là nhiếp ảnh gia Đức, người dành gần cả đời cho một dự án lớn chụp chân dung người Đức thuộc đủ nghề nghiệp, tầng lớp, từ nông dân, thợ thủ công tới nghệ sĩ, chính khách. Bức nổi tiếng nhất của ông thường được gọi là “Ba nông dân trẻ”: ba thanh niên mặc com-lê, đội mũ, cầm gậy, đứng trên con đường đất giữa đồng, quay đầu nhìn về phía máy ảnh như thể vừa bị gọi lại trên đường đi dự hội.

Lượt toàn cảnh: ba người, ba chiếc mũ, ba cây gậy, con đường, cánh đồng mờ phía sau. Lượt ánh sáng: ánh sáng ban ngày đều, không kịch tính, mọi chi tiết quần áo đều rõ. Chính sự đều đặn đó là lựa chọn: Sander muốn ảnh giống một bản ghi chép, không phải một cảnh phim. Lượt khoảnh khắc: họ đang đi, dừng lại một nhịp, rồi sẽ đi tiếp. Tư thế xoay nửa người cho thấy cái “dừng” ấy.

Đến lượt khoảng trống và chi tiết, bạn sẽ thấy điều làm bức ảnh nổi tiếng: bộ com-lê thành phố trông hơi lạc giữa đồng ruộng, cách cầm gậy, cách đội mũ lệch, đôi giày dính bụi đường. Người xem lâu năm hay nói bức ảnh kể chuyện thời đại qua bộ quần áo: người nông thôn khoác lên mình thứ trang phục của thành thị, và nó chưa hẳn vừa với họ. Không có câu chú thích nào nói điều đó; mắt bạn tự đọc ra.

Thử trên quả ớt chuông của Edward Weston

Edward Weston là nhiếp ảnh gia Mỹ, thuộc nhóm những người chủ trương ảnh phải sắc nét, đúng chất ảnh, không bắt chước tranh vẽ. Ông chụp nhiều quả ớt chuông, và tấm thường được nhắc nhất là quả ớt đặt trong lòng một chiếc phễu thiếc, nền tối mờ, vỏ ớt uốn lượn như một thân người đang co lại hay một khối điêu khắc.

Ở bức này, lượt toàn cảnh rất ngắn: chỉ có một quả ớt. Vậy thì phải dồn sức vào lượt ánh sáng. Hãy theo một đường sáng chạy dọc mép múi ớt, xem nó chuyển từ trắng bóng sang xám rồi chìm vào đen thế nào. Đó là cách ảnh đen trắng tạo khối: không có màu đỏ, màu xanh, chỉ có chuyển tông. Chiếc phễu phía sau hắt sáng nhẹ, làm nền không đen đặc mà có độ sâu, nên quả ớt trông như đứng trong một hốc tường.

Câu hỏi người mới hay đặt: “Chụp quả ớt thì có gì mà kinh điển?”. Câu trả lời nằm ở chỗ bức ảnh bắt bạn nhìn một vật quen thuộc như lần đầu. Weston không thêm gì vào quả ớt; ông chỉ chọn quả, chọn ánh sáng, chọn khoảng cách, và kiên nhẫn chờ tới khi nó hiện ra như một hình khối. Xem xong bức này, nhiều người về nhà nhìn rau củ trong bếp khác hẳn.

Thử trên người nhảy qua vũng nước của Cartier-Bresson

Lượt khoảnh khắc là chìa khoá ở bức này. Một người đàn ông lao từ tấm ván ra khoảng nước đọng phía sau một nhà ga, gót giày chỉ còn cách mặt nước chút xíu. Một phần nghìn giây trước, chưa có gì xảy ra; một phần nghìn giây sau, gót chân đã chạm nước. Bức ảnh tồn tại đúng ở khe hẹp đó.

Lượt khoảng trống cho bạn một bất ngờ. Mặt nước phẳng như gương, in ngược bóng người đang bay. Khoảng nước trống tưởng thừa hoá ra là nửa thứ hai của bức ảnh: cái bóng làm thành một hình đối xứng với người thật.

Lượt toàn cảnh mới thấy chi tiết ẩn. Ở hậu cảnh có những tấm áp phích dán tường, trên đó có hình một người cũng đang nhảy. Người xem kỹ gọi đó là “vần” trong ảnh, giống hai câu thơ vần nhau, và chính nó làm bức ảnh có vẻ được sắp đặt dù thật ra là chụp tức thời.

Lượt chú thích chỉ xác nhận điều đã thấy. Đọc tên tác giả, bạn sẽ gặp cụm từ “khoảnh khắc quyết định” gắn với Cartier-Bresson. Đến lúc này cụm từ ấy không còn là khẩu hiệu, vì bạn vừa tự tìm ra khoảnh khắc đó bằng mắt mình.

Những hiểu lầm hay gặp khi mới xem ảnh

Phần lớn hiểu lầm đến từ việc đem thói quen xem ảnh điện thoại sang ảnh nghệ thuật. Vài câu người mới hay nói, và điều người xem lâu năm sẽ đáp:

  • “Ảnh này ai chụp cũng được.” Thử đứng ở chỗ người chụp, cùng giờ, cùng ánh sáng, và đợi đúng giây đó. Phần khó nhất của ảnh kinh điển là những gì xảy ra trước cú bấm: chọn chỗ, chờ, và bỏ đi hàng chục kiểu khác.
  • “Ảnh đen trắng là ảnh cũ, thiếu màu.” Nhiều nhiếp ảnh gia chọn đen trắng vì nó gạt màu sắc đi để hình khối, ánh sáng và nét mặt nổi lên. Với người xem, đen trắng là lời mời nhìn vào tông sáng tối.
  • “Ảnh nét mới là ảnh đẹp.” Có ảnh kinh điển cố ý nhoè vì chuyển động hay ánh sáng yếu. Câu đúng hơn là: độ nét có phục vụ điều người chụp muốn nói không.
  • “Xem trên điện thoại cũng như xem bản in.” Màn hình nhỏ làm mất chi tiết và độ sâu của vùng tối. Ảnh đen trắng in tốt có những sắc đen mà màn hình điện thoại không hiện ra được.

Nếu có dịp đến một triển lãm ảnh, hãy đứng xa để đọc bố cục, rồi lại gần để xem bề mặt bản in. Hai khoảng cách cho hai bức ảnh khác nhau.

Bài tập mười phút và nên xem tiếp gì

Chọn một bức trong ba bức trên, mở trên màn hình lớn nhất trong nhà: ti vi, máy tính, hoặc ít nhất là máy tính bảng. Tắt đèn trần, để phòng hơi tối cho màn hình không loá. Làm đủ năm lượt, mỗi lượt viết một dòng vào sổ. Khi xong, tự hỏi: chi tiết nào mình chỉ thấy ở phút thứ năm trở đi? và nếu được cắt bớt một phần ảnh, mình có dám cắt không, cắt chỗ nào thì ảnh hỏng? Câu thứ hai rất hữu ích, vì nó cho thấy mỗi mép khung đều có lý do.

Làm bài tập này cùng con hoặc cùng bố mẹ lại càng vui. Trẻ con thường thấy chi tiết người lớn bỏ qua, như cái bóng hay chiếc gậy, còn ông bà thì nhận ra kiểu quần áo, kiểu mũ của thời trước. Đừng hỏi ai đúng ai sai; cứ để mỗi người kể một điều mình thấy.

Sau ba bức này, bạn có thể đi tiếp theo ba hướng: xem thêm ảnh đường phố của Cartier-Bresson để luyện lượt khoảnh khắc; xem phong cảnh đen trắng của Ansel Adams để luyện lượt ánh sáng; xem chân dung của Sander theo từng nghề để luyện lượt chi tiết. Mỗi hướng là một cánh cửa riêng vào nhiếp ảnh, và năm lượt nhìn dùng được cho cả ba.

Câu hỏi thường gặp

Xem một bức ảnh mất bao lâu thì đủ?

Với người mới, mười phút cho một bức là vừa. Thời gian đó đủ để đi hết năm lượt nhìn mà chưa thấy mỏi. Khi đã quen, bạn có thể xem nhanh hơn, nhưng vẫn nên dành vài bức mỗi tuần để nhìn thật chậm.

Có cần biết kỹ thuật chụp mới xem được ảnh không?

Không cần. Năm lượt nhìn chỉ dùng mắt và vài câu hỏi đơn giản về ánh sáng, khoảnh khắc, khoảng trống. Biết kỹ thuật giúp bạn đoán người chụp làm thế nào, nhưng không phải điều kiện để thấy cái hay.

Nên đọc chú thích trước hay sau khi xem ảnh?

Nên đọc sau. Đọc trước thì mắt bạn chỉ đi tìm điều chú thích đã nói. Nhìn trần bức ảnh trước giúp bạn tự phát hiện, rồi chú thích sẽ xác nhận hoặc làm bạn bất ngờ, cả hai đều thú vị.

Vì sao nhiều ảnh kinh điển lại là ảnh đen trắng?

Một phần vì lịch sử: phim màu phổ biến muộn, nên phần lớn ảnh của các thế hệ đầu là đen trắng. Phần khác vì lựa chọn: bỏ màu đi giúp người xem tập trung vào ánh sáng, hình khối và nét mặt.

Xem ảnh kinh điển trên điện thoại có được không?

Được để làm quen, nhưng nên phóng to từng vùng và xem ở chỗ ít chói. Nếu có thể, hãy xem lại trên màn hình lớn hoặc trong sách ảnh in tốt, vì vùng tối và chi tiết nhỏ sẽ hiện ra rõ hơn nhiều.

Làm sao biết mình đã hiểu một bức ảnh?

Một dấu hiệu tốt là bạn kể được cho người khác một chi tiết họ chưa thấy, và giải thích vì sao nó quan trọng. Hiểu ảnh không có đáp án chuẩn; quan trọng là bạn nhìn ra được những lựa chọn của người chụp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138