Bức ảnh thường được gọi là bức ảnh đầu tiên còn giữ được là tấm của Nicéphore Niépce chụp cảnh nhìn ra từ cửa sổ nhà ông ở vùng quê nước Pháp: vài mái nhà, một khoảng trời, một thân cây, mờ đến mức phải đọc chú thích mới nhận ra. Nó mờ vì phải phơi sáng nhiều giờ trên một tấm kim loại phủ chất nhựa đường, và ánh nắng trong lúc đó đã đi từ phía này sang phía kia của các toà nhà.
Xem những bức ảnh đầu tiên không giống xem ảnh đẹp. Đó là xem dấu vết của một phát minh đang mò đường: ảnh mờ, ảnh ngược chiều, phố đông mà trông vắng tanh, ảnh làm trên giấy mịn như tranh than. Bài này đi qua bốn bức của buổi đầu nhiếp ảnh, giải thích vì sao chúng trông kỳ lạ như vậy, và chỉ ra chi tiết đáng tìm khi bạn có dịp xem bản phục chế hay ảnh chụp lại.
Tấm nhìn từ cửa sổ của Niépce: đọc một bức ảnh gần như không đọc được
Niépce là một nhà phát minh người Pháp, mày mò cách để ánh sáng tự vẽ hình lên một bề mặt. Ông phủ lên tấm kim loại một lớp nhựa đường nhạy sáng: chỗ nào bị nắng chiếu thì cứng lại, chỗ nào không thì rửa trôi đi. Đặt tấm ấy trong một chiếc hộp có lỗ nhìn ra cửa sổ tầng trên, để rất lâu, ông thu được một hình mờ của cảnh bên ngoài.
Khi xem bản chụp lại của tấm này, đừng cố tìm chi tiết. Hãy tìm các khối: bên trái là một phần toà nhà cao, ở giữa có mái nghiêng, bên phải là một khối nhà khác, trên cùng là dải trời sáng. Mắt cần vài chục giây để bộ não ráp các mảng xám thành một khung cảnh. Đó cũng là trải nghiệm của những người đầu tiên nhìn ảnh: họ phải học cách “đọc” nó.
Một chi tiết người xem kỹ hay nhắc: các bức tường hai bên dường như cùng được chiếu sáng, điều không thể có trong một khoảnh khắc. Lý do là thời gian phơi sáng kéo dài nhiều giờ, có ý kiến cho là cả ngày hoặc hơn, nên mặt trời đi qua bầu trời và lần lượt rọi lên cả hai phía. Bức ảnh vì thế không phải một khoảnh khắc mà là cả một quãng thời gian dồn lại. Biết điều đó, bạn sẽ thấy cái mờ của nó không phải lỗi, mà là dấu vết của thời gian.
Daguerreotype: tấm gương có trí nhớ
Mỗi tấm là duy nhất. Daguerre, người từng hợp tác với Niépce, phát triển một cách khác: hình hiện trên một tấm đồng tráng bạc đánh bóng như gương. Không có âm bản, nên không in ra thêm được; mỗi tấm daguerreotype là bản độc nhất. Người xem ngày nay gặp chúng trong những hộp nhỏ có nắp, lót nhung, kính che phía trước.
Phải nghiêng mới thấy hình. Vì mặt tấm sáng như gương, nhìn thẳng có khi chỉ thấy bóng mình. Phải nghiêng tấm ảnh tới đúng góc, đặt nó trên nền tối, hình dương mới hiện ra, sắc nét lạ lùng. Ai từng cầm một tấm thật đều nhớ cảm giác hình ảnh “hiện lên rồi biến mất” khi xoay tay.
Hình thường bị ngược trái phải. Daguerreotype chụp trực tiếp lên tấm kim loại nên giống hình trong gương: chữ trên biển hiệu bị ngược, người thuận tay phải trông như thuận tay trái. Khi xem chân dung thời ấy, chi tiết này giải thích vì sao ngôi rẽ tóc hay hàng cúc áo đôi khi nằm “sai” bên.
Độ nét làm người thời đó kinh ngạc. So với tranh vẽ, daguerreotype cho thấy từng viên gạch, từng sợi chỉ. Người xem thế kỷ 19 dùng kính lúp để soi những chi tiết mà mắt thường không thấy được khi đứng trước cảnh thật. Phép chụp này được công bố rộng rãi ở Pháp vào cuối thập niên 1830 và lan đi rất nhanh.
Đại lộ đông người mà trông vắng tanh
Một bức daguerreotype của Daguerre chụp từ trên cao xuống một đại lộ ở Paris, thường được nhắc với tên Boulevard du Temple. Đại lộ hẳn là đông xe ngựa và người qua lại, nhưng trong ảnh nó gần như trống. Lý do: phơi sáng kéo dài vài phút, nên mọi thứ chuyển động đều không kịp để lại dấu vết, chỉ những gì đứng yên mới hiện ra.
Hãy nhìn xuống góc dưới bên trái. Ở đó có một bóng người đứng, một chân gác lên, dường như đang được đánh giày, và một dáng người cúi xuống bên cạnh. Họ đứng yên đủ lâu để được ghi lại, nên thường được nhắc là những con người đầu tiên xuất hiện trong một bức ảnh. Hai bóng người nhỏ xíu giữa một thành phố bị “xoá trắng” làm bức ảnh có cảm giác kỳ lạ, gần như siêu thực.
Đây là một bài học hay cho người xem ảnh hiện đại: một bức ảnh không bao giờ là “sự thật nguyên vẹn”. Nó phụ thuộc vào thời gian phơi sáng, góc đứng, chất liệu. Đại lộ trong ảnh vắng không phải vì Paris vắng, mà vì chiếc máy chỉ nhìn thấy những ai chịu đứng yên. Khi bạn chụp ảnh đêm bằng điện thoại và thấy những vệt đèn xe, đó chính là họ hàng xa của hiện tượng này.
Xem kỹ hơn, bạn sẽ thấy hàng cây, mái nhà, ống khói phía xa vẫn hiện rõ từng đường nét, vì chúng đứng yên suốt lúc phơi sáng. Sự tương phản giữa một thành phố sắc nét đến từng ô cửa và một mặt đường gần như không có ai chính là điều khiến bức ảnh ám ảnh người xem đến giờ.
Talbot và tờ giấy âm bản: khởi đầu của ảnh in ra nhiều bản
Cùng thời với Daguerre, ở Anh, William Henry Fox Talbot đi theo một hướng khác mà về sau trở thành nền của nhiếp ảnh phim. Khi xem ảnh của ông, đây là những điều nên biết:
- Âm bản trên giấy. Talbot tạo hình đảo ngược sáng tối trên giấy, rồi từ đó in ra bao nhiêu bản dương cũng được. Đây là ý tưởng âm bản và dương bản mà nhiếp ảnh phim dùng suốt hơn một thế kỷ sau.
- Khung cửa sổ có ô lưới. Một âm bản nhỏ của ông chụp ô cửa sổ có song mắt cáo ở ngôi nhà ông ở, thường được nhắc là một trong những âm bản cổ nhất còn giữ. Khi xem, hãy đếm các ô kính nhỏ: chúng hiện ra khá rõ dù tấm ảnh bé xíu.
- Chất mềm như tranh than. Vì hình nằm trong sợi giấy, ảnh của Talbot không sắc như daguerreotype mà mềm, hơi nhoè, tông nâu ấm. Nhiều người thấy chúng giống tranh vẽ than chì hơn là ảnh.
- Cuốn sách ảnh đầu tiên. Talbot làm một cuốn sách có ảnh dán kèm, tên tiếng Anh là The Pencil of Nature, nghĩa là cây bút chì của tự nhiên. Cái tên nói đúng tinh thần thời ấy: ánh sáng tự vẽ hình mà không cần bàn tay hoạ sĩ.
Đặt một tấm daguerreotype cạnh một tấm của Talbot, bạn thấy hai con đường: một bên sắc nét nhưng độc bản, một bên mềm hơn nhưng nhân bản được. Lịch sử về sau chọn con đường nhân bản, nhưng vẻ đẹp kim loại sáng của daguerreotype vẫn làm người ta mê.
Bức ảnh dàn dựng đầu tiên: Bayard và người chết đuối giả
Hippolyte Bayard là một người Pháp khác cũng tìm ra cách chụp ảnh trên giấy vào cùng thời kỳ, nhưng không được công nhận rộng rãi như Daguerre. Để bày tỏ sự bất bình, ông chụp chính mình ngồi tựa, mắt nhắm, mình trần, như một người chết đuối, kèm lời ghi phía sau theo giọng mỉa mai rằng người phát minh đáng thương này đã tự trầm mình vì bị lãng quên. Tất nhiên ông vẫn sống khoẻ.
Khi xem bức ảnh này, bạn sẽ thấy một người đàn ông ngồi nghiêng, đầu ngả, hai tay đặt trong lòng, xung quanh có vài đồ vật. Ánh sáng dịu, gương mặt thanh thản. Nếu không biết câu chuyện, nhiều người tưởng đó chỉ là ảnh người đang ngủ. Đây là lý do nó thú vị: nó cho thấy từ những năm đầu, ảnh đã có thể kể chuyện không thật, và người xem cần câu chuyện đi kèm để hiểu.
Người ta hay gọi đây là bức ảnh dàn dựng hay bức ảnh “giả” đầu tiên. Với người xem ngày nay, sống giữa ảnh chỉnh sửa và ảnh tạo bằng máy, câu chuyện của Bayard là lời nhắc dễ thương mà sâu sắc: ngay từ lúc ra đời, nhiếp ảnh đã vừa là ghi chép vừa là diễn kịch. Câu hỏi “ảnh này có thật không” cũng cũ như chính nhiếp ảnh.
Bài tập nhìn và xem tiếp gì
Mở ảnh chụp lại của bốn bức trên ở màn hình lớn, xếp theo thứ tự: tấm cửa sổ của Niépce, đại lộ của Daguerre, khung cửa của Talbot, người chết đuối của Bayard. Với mỗi tấm, tự hỏi: cái gì trong ảnh này tố cáo thời gian phơi sáng dài? và nếu chụp bằng điện thoại hôm nay, cảnh này sẽ khác ở đâu? Câu hỏi đầu dạy bạn đọc dấu vết kỹ thuật; câu thứ hai giúp hiểu cái gì là mới mẻ với người đương thời.
Nếu có dịp vào một bảo tàng có trưng bày máy ảnh cổ hay ảnh thế kỷ 19, hãy tìm một tấm daguerreotype và thử nghiêng đầu từ từ để thấy hình hiện ra. Đi cùng con, trò “ảnh ẩn trong gương” này luôn làm trẻ thích. Ông bà thì hay có chuyện kể về những tấm ảnh thờ, ảnh chụp ở hiệu ảnh ngày xưa, mỗi người ngồi im hồi lâu, nét mặt nghiêm trang. Cái nghiêm trang ấy cũng có gốc từ thời phơi sáng lâu.
Xem tiếp: các bức ảnh màu đầu tiên, để thấy người ta mò tiếp đường đi tới màu sắc; rồi ảnh Hà Nội, Huế, Sài Gòn xưa cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, nơi bạn sẽ gặp lại những người đứng yên và những con phố trông vắng hơn thực tế vì cùng một lý do.
Câu hỏi thường gặp
Bức ảnh đầu tiên trong lịch sử là bức nào?
Bức thường được nhắc là bức ảnh đầu tiên còn giữ được là tấm của Nicéphore Niépce chụp cảnh nhìn từ cửa sổ nhà ông ở Pháp, trên tấm kim loại phủ nhựa đường. Trước đó có những thử nghiệm khác nhưng không còn lại.
Vì sao bức ảnh của Niépce lại mờ như vậy?
Ảnh phải phơi sáng rất lâu, nhiều giờ hoặc hơn, trên một chất liệu kém nhạy sáng. Trong thời gian đó mặt trời di chuyển, các vật bị chiếu sáng từ nhiều phía, nên hình nhoè và các khối xám khó đọc.
Daguerreotype là gì?
Đó là kiểu ảnh do Daguerre phát triển, hình hiện trực tiếp trên tấm đồng tráng bạc sáng như gương. Mỗi tấm là bản duy nhất, không in thêm được, phải nghiêng đúng góc mới thấy hình và thường bị ngược trái phải.
Vì sao ảnh đường phố thời đầu trông vắng người?
Thời gian phơi sáng kéo dài nhiều giây tới vài phút, nên người và xe đang di chuyển không để lại dấu vết. Chỉ những ai đứng yên đủ lâu, như người đang đánh giày trong ảnh đại lộ của Daguerre, mới hiện ra.
Talbot đóng góp gì cho nhiếp ảnh?
Talbot phát triển cách tạo âm bản trên giấy rồi in ra nhiều bản dương. Ý tưởng âm bản và dương bản này là nền tảng của nhiếp ảnh phim trong hơn một thế kỷ sau, khác với daguerreotype chỉ có một bản.
Ảnh dàn dựng có từ khi nào?
Gần như ngay từ buổi đầu. Bức Hippolyte Bayard tự chụp mình giả làm người chết đuối để phản đối việc bị lãng quên thường được nhắc là bức ảnh dàn dựng đầu tiên, cho thấy ảnh đã biết kể chuyện không thật từ rất sớm.