TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Nhiếp ảnh kinh điển

Ảnh phong cảnh Ansel Adams: đọc Moonrise, Hernandez và dải tông từ đen tới trắng

Xem ảnh phong cảnh đen trắng của Ansel Adams: Moonrise, Hernandez, Half Dome, trận bão tan ở Yosemite, đọc bầu trời đen, tông xám và vì sao bản in khác nhau.

Wide shot of a young Vietnamese couple, the woman in a dark red cardigan, viewing large blurred prints in a bright white gallery, morning daylight from tall windows

Ảnh phong cảnh của Ansel Adams đáng xem vì cách ông sắp xếp cả một dải tông, từ đen kịt tới trắng tinh, trên một tấm giấy: bầu trời gần như đen, đá núi xám bạc, tuyết và mây trắng mà vẫn còn chi tiết. Muốn xem ảnh của ông, bạn đừng chỉ nhìn ngọn núi; hãy đi tìm từng bậc xám, xem ông giữ chi tiết ở đâu và cố ý bỏ chi tiết ở đâu.

Bài này đứng trước ba bức quen thuộc nhất: Moonrise, Hernandez, New Mexico với vầng trăng trên ngôi làng và nghĩa trang; mặt đá Half Dome ở Yosemite với bầu trời tối lại; và trận bão đang tan trên thung lũng Yosemite. Cuối bài là cách tập nhìn tông xám ngay trên ảnh điện thoại của chính bạn.

Ansel Adams là ai, và ông chụp gì

Ansel Adams là nhiếp ảnh gia Mỹ, gắn tên với phong cảnh miền Tây nước Mỹ, nhất là thung lũng Yosemite và các công viên quốc gia. Thời trẻ ông học piano nghiêm túc và từng định theo nghề nhạc. Cái nền âm nhạc ấy về sau thành một hình ảnh ông hay dùng: âm bản là bản tổng phổ, còn bản in là buổi biểu diễn. Cùng một âm bản, mỗi lần in là một lần diễn khác nhau.

Ông thuộc nhóm nhiếp ảnh gia chủ trương ảnh phải sắc nét từ trước ra sau, đúng chất ảnh, cùng với Edward Weston và những người cùng chí hướng. Ông dùng máy khổ lớn đặt trên chân máy, phim tấm to, nên mỗi bức là một công trình chậm: dựng máy, đo sáng, tính toán rồi mới bấm.

Ngoài ảnh, ông gắn với việc vận động bảo vệ thiên nhiên hoang dã. Nhiều người Mỹ biết tới vẻ đẹp các công viên quốc gia qua ảnh của ông trước khi tới tận nơi. Với người xem bây giờ, ảnh ông là một cách nhìn núi rừng như những khối điêu khắc làm bằng ánh sáng.

Xem Moonrise, Hernandez theo đường đi của mắt

Bức ảnh chụp một ngôi làng nhỏ ở bang New Mexico lúc chiều tối, vầng trăng đã lên trên nền trời sẫm. Hãy xem theo thứ tự sau:

  1. Bắt đầu ở bầu trời. Nó chiếm hơn nửa khung, sẫm gần như đen. Đứng lâu, bạn sẽ thấy nó không đen đặc mà có chuyển tông nhẹ ở phía dưới, gần dãy núi xa.
  2. Rồi tới vầng trăng. Một chấm trắng nhỏ, tròn, không chói. Kích thước nhỏ của nó so với bầu trời mênh mông tạo cảm giác lặng lẽ và rộng.
  3. Xuống dải mây và núi xa. Một dải mây mỏng nằm ngang, nối hai bên khung, như một đường chân trời thứ hai.
  4. Tiếp đến ngôi làng. Những ngôi nhà thấp, một nhà thờ nhỏ, chìm trong bóng chiều nhưng vẫn đọc được hình khối.
  5. Cuối cùng, nhìn những cây thánh giá trắng. Ở tiền cảnh là nghĩa trang làng, các cây thánh giá bắt chút nắng cuối ngày nên sáng lên như những đốm bạc. Đây là chi tiết làm bức ảnh có hồn: chút ánh sáng sắp tắt đậu trên những ngôi mộ, dưới vầng trăng vừa lên.

Câu chuyện quen thuộc về bức này kể rằng ông thấy cảnh khi đang lái xe, vội dừng lại dựng máy, không tìm thấy dụng cụ đo sáng, và phải tính phơi sáng dựa vào độ sáng của mặt trăng mà ông nhớ. Ông chỉ kịp chụp một tấm trước khi nắng rời khỏi những cây thánh giá. Đó là một ví dụ hiếm hoi của “khoảnh khắc quyết định” trong ảnh phong cảnh khổ lớn.

Dải tông xám: chìa khoá để đọc ảnh của ông

Ông nghĩ ảnh theo bậc sáng, không theo màu. Adams cùng một người cộng sự xây dựng một cách làm thường gọi là hệ thống vùng, chia dải tông từ đen hoàn toàn tới trắng hoàn toàn thành nhiều bậc. Trước khi bấm, ông quyết định vùng nào trong cảnh sẽ rơi vào bậc nào trên bản in: đá này phải xám đậm, tuyết kia phải trắng nhưng còn vân.

Kính lọc làm bầu trời đổi tông. Trong ảnh Half Dome, bầu trời sẫm gần như đen làm mặt đá sáng nổi lên như một tấm bia khổng lồ. Hiệu ứng ấy đến từ việc dùng kính lọc màu đỏ trước ống kính: trên phim đen trắng, nó làm trời xanh tối lại. Người xem bây giờ có thể không biết kỹ thuật, nhưng sẽ cảm thấy sự kịch tính.

Đọc chi tiết trong vùng tối và vùng sáng. Bản in tốt của Adams giữ được vân đá trong bóng râm và vân mây trong vùng sáng nhất. Khi xem, hãy tìm một góc tối và hỏi: còn thấy gì trong đó không? Hãy tìm một góc trắng nhất: có trắng bệt không? Hai câu này là thước đo tay nghề in ảnh.

Mỗi bản in là một lần diễn. Ông in Moonrise rất nhiều lần trong suốt sự nghiệp, và người ta ghi nhận các bản in về sau thường có bầu trời sẫm hơn bản đầu. Vì vậy hai bản in cùng một bức có thể trông khác nhau, và người sưu tầm hay so sánh chúng như so hai buổi biểu diễn cùng một bản nhạc.

Trận bão tan ở Yosemite: xem mây như xem nước

Bức thường được gọi là Clearing Winter Storm chụp thung lũng Yosemite khi một cơn bão mùa đông đang tan. Bên trái là vách đá lớn, bên phải là thác nước mảnh như sợi chỉ, ở giữa là mây cuộn lên khỏi rừng thông phủ tuyết, và xa xa một khối núi nhô ra khỏi mây. Đây là bức mà người ta hay đặt làm hình nền, nên nhiều người đã thấy mà không biết tên.

Hãy xem bức này theo chiều dọc, từ dưới lên. Ở đáy khung là rừng thông tối, gần như đen. Lên một chút là lớp tuyết đọng xám nhạt trên ngọn cây. Rồi mây, trắng mà không bệt, có những chỗ xám xanh. Rồi vách đá với vân dọc. Trên cùng là bầu trời sáng dần. Mắt bạn vừa đi qua gần hết dải tông của ảnh đen trắng trong một đường thẳng đứng.

Người xem lâu năm hay nói ảnh của Adams giống nhạc giao hưởng: có những bè trầm (rừng, bóng), bè giữa (đá, tuyết) và bè cao (mây, trời), tất cả rõ ràng mà không bè nào lấn bè nào. Khi so với một bức ảnh phong cảnh chụp vội trên điện thoại, bạn sẽ thấy điện thoại thường làm trời trắng bệt hoặc rừng đen đặc: thiếu mất một bè.

Vì sao ảnh của ông thành chuẩn mực cho ảnh phong cảnh

Trước Adams, nhiều ảnh phong cảnh cố bắt chước tranh: mềm, mờ, nhuốm không khí mơ màng. Ông và những người cùng nhóm đi theo hướng ngược lại: để ảnh làm điều chỉ ảnh làm được, là ghi lại chi tiết sắc nét tới từng vân đá, từng nhánh cây. Nhưng ông không dừng ở việc ghi chép. Ông dùng sự sắc nét ấy để dựng cảm xúc, bằng cách quyết định chỗ nào sáng, chỗ nào chìm. Kết quả là những bức ảnh vừa chính xác như tư liệu, vừa hùng tráng như nhạc.

Cơ chế của cảm giác hùng tráng nằm ở tương phản có kiểm soát. Khi bầu trời bị đẩy xuống gần đen và mặt đá được giữ ở xám sáng, mắt người đọc khối đá như đang phát sáng. Khi tuyết vẫn giữ vân thay vì trắng bệt, ta cảm được cái lạnh và độ dày của nó. Nhờ vậy, một cảnh hoàn toàn tĩnh lại có kịch tính, giống một hợp âm lớn được giữ dài.

Một lý do khác khiến ảnh của ông thành chuẩn là sự nhất quán. Xem hàng chục bức, bạn sẽ thấy cùng một tiêu chuẩn tay nghề: không bức nào trời bệt, không bức nào bóng đặc. Các thế hệ nhiếp ảnh phong cảnh sau, kể cả những người chụp màu, vẫn dùng ảnh của ông làm thước đo cho việc giữ chi tiết từ vùng tối tới vùng sáng.

Những hiểu lầm hay gặp

Vì ảnh Adams quá quen mắt, nhiều người nghĩ họ đã hiểu chúng. Vài nhầm lẫn thường gặp:

  • “Đẹp vì phong cảnh đẹp.” Yosemite thì ai cũng chụp được. Cái khác ở ảnh Adams là việc quyết định từng vùng tông, chờ ánh sáng đúng, và in cẩn thận trong phòng tối. Cùng một cảnh, hàng triệu du khách chụp mà hiếm ai ra được những bậc xám như thế.
  • “Ảnh đen trắng là vì thời đó chưa có màu.” Ông có chụp ảnh màu, nhưng đen trắng mới là thứ ông dồn sức cả đời. Đó là lựa chọn để nhấn hình khối và ánh sáng.
  • “Sửa ảnh là gian dối, ảnh của ông là nguyên bản.” Adams chỉnh rất nhiều khi in: làm tối chỗ này, làm sáng chỗ kia bằng tay dưới máy phóng. Với ông, đó là phần sáng tạo chính đáng, như người nhạc công diễn giải bản nhạc.
  • “Xem ảnh nhỏ trên mạng là đủ.” Ảnh của ông được làm để in lớn và xem gần. Thu nhỏ trên điện thoại thì chi tiết vùng tối mất gần hết, chỉ còn bố cục.

Nếu có dịp thấy bản in thật ở một triển lãm, hãy đứng thật gần một góc tối trong ảnh. Đó là nơi tay nghề hiện rõ nhất.

Bài tập nhìn tông xám và xem tiếp gì

Lấy một bức ảnh phong cảnh bạn tự chụp, chuyển sang đen trắng trên điện thoại. Đặt cạnh bức Clearing Winter Storm trên màn hình lớn. Tự hỏi: ảnh của mình có bao nhiêu bậc xám rõ rệt?, chỗ đen nhất có còn chi tiết không?, bầu trời có bị trắng bệt không? Bạn sẽ hiểu ngay vì sao Adams cần tới phòng tối và cả một hệ thống để quyết định tông. Bài tập này chỉ mất mười phút, nhưng sau đó bạn sẽ thấy bầu trời và bóng râm trong mọi ảnh đen trắng khác.

Ở Việt Nam, những cảnh gần nhất với tinh thần ảnh Adams là núi đá vôi phía Bắc, cao nguyên đá, hay biển mây trên đèo. Đi chơi cùng gia đình, thử chỉ cho con một tảng đá có nắng xiên và hỏi: chỗ nào sáng nhất, chỗ nào tối nhất, ở giữa có bao nhiêu kiểu xám? Trò chơi gọi tên các bậc xám làm trẻ con và người lớn cùng nhìn chậm lại.

Xem tiếp: ảnh của Edward Weston (cận cảnh vỏ sò, đá, cát) để thấy cùng một tinh thần sắc nét áp vào vật nhỏ; rồi ảnh phong cảnh màu của các thế hệ sau để thấy người ta làm gì khi có màu trong tay. Đi theo chiều ngược lại, bạn sẽ quý hơn những gì Adams làm chỉ với đen, trắng và các bậc xám.

Câu hỏi thường gặp

Moonrise, Hernandez có gì đặc biệt?

Bức ảnh gom vầng trăng nhỏ trên bầu trời sẫm, ngôi làng chìm trong chiều và những cây thánh giá ở nghĩa trang bắt chút nắng cuối ngày. Nó vừa chính xác về tông sáng, vừa có cảm giác lặng lẽ khó quên, và được chụp trong khoảnh khắc rất ngắn.

Hệ thống vùng của Ansel Adams là gì?

Đó là cách chia dải tông từ đen hoàn toàn tới trắng hoàn toàn thành nhiều bậc, rồi quyết định trước vùng nào trong cảnh sẽ nằm ở bậc nào trên bản in. Người xem không cần nắm kỹ thuật, chỉ cần biết ảnh của ông được tính toán tông rất kỹ.

Vì sao bầu trời trong ảnh Ansel Adams đen như vậy?

Ông hay dùng kính lọc màu, nhất là kính đỏ, khiến trời xanh trở nên rất tối trên phim đen trắng. Kết hợp với cách in, bầu trời sẫm làm đá và mây sáng nổi bật như khối điêu khắc.

Các bản in cùng một bức ảnh của Adams có giống nhau không?

Không hoàn toàn. Ông in nhiều bức qua nhiều năm và điều chỉnh mỗi lần, nên có bản sáng hơn, có bản sẫm hơn. Người sưu tầm và bảo tàng thường quan tâm bản in ra đời vào thời điểm nào.

Người mới nên bắt đầu xem ảnh Adams từ bức nào?

Nên bắt đầu với Clearing Winter Storm vì nó có đủ dải tông từ rừng tối tới mây sáng, rồi sang Moonrise, Hernandez để cảm nhận khoảnh khắc, cuối cùng là mặt đá Half Dome để thấy tác dụng của bầu trời sẫm.

Có thể học cách nhìn của Adams bằng điện thoại không?

Có, ở mức nhìn. Chuyển ảnh phong cảnh của mình sang đen trắng, đếm số bậc xám và kiểm tra chi tiết ở vùng tối, vùng sáng. Bạn sẽ hiểu rõ hơn vì sao ảnh của ông giàu tông đến vậy.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138