TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Nhiếp ảnh kinh điển

Ảnh nghệ thuật Việt Nam thời đầu: Võ An Ninh và lối ảnh có sương, có khói

Xem ảnh nghệ thuật Việt Nam thế hệ đầu qua Võ An Ninh: sương, khói, ngược sáng, khoảng trống như tranh thuỷ mặc, và những tấm ảnh tư liệu cần xem với sự trân trọng.

Close-up of hands of a young Vietnamese woman in a heather grey sweater lifting a page of an old blank photo album on a wooden table, soft rainy daylight

Ảnh nghệ thuật Việt Nam thế hệ đầu, tiêu biểu là Võ An Ninh, dễ nhận ra qua vài dấu hiệu: ánh sáng ngược xuyên qua khói bếp hay sương sớm, cảnh làng quê chia lớp gần xa, con người nhỏ giữa khoảng trống lớn như trong tranh thuỷ mặc. Muốn xem, bạn đọc ánh sáng trước, rồi đọc các lớp cảnh, rồi mới tìm con người.

Bên cạnh những bức ảnh trữ tình ấy, thế hệ này còn để lại ảnh tư liệu về những thời khắc khó khăn của dân tộc, cần được xem với sự trân trọng. Bài này đi qua cả hai mảng, nói rõ điều gì chắc chắn và điều gì nên để ngỏ, vì lịch sử nhiếp ảnh Việt Nam buổi đầu còn nhiều chỗ ghi chép chưa đầy đủ.

Một chặng đường ngắn trước Võ An Ninh

Nhiếp ảnh vào Việt Nam từ nửa sau thế kỷ 19, trước hết qua người nước ngoài. Trong ký ức về người Việt đầu tiên làm nghề, cái tên hay được nhắc là Đặng Huy Trứ, một vị quan có dịp tiếp xúc với kỹ thuật chụp ảnh ở bên ngoài, rồi mở một hiệu ảnh ở Hà Nội. Ông thường được giới nhiếp ảnh trong nước coi là người mở đường.

Sang đầu thế kỷ 20, các hiệu ảnh của người Việt mọc lên ở Hà Nội, Huế, Sài Gòn, chủ yếu chụp chân dung, ảnh cưới, ảnh gia đình. Đó là ảnh làm dịch vụ, trang trọng, phông nền vẽ sẵn. Phải tới khi có những người cầm máy đi ra làng quê, bờ sông, núi đồi để chụp vì cái đẹp, ta mới có cái gọi là ảnh nghệ thuật theo nghĩa đầy đủ.

Võ An Ninh thuộc lớp người ấy. Ông thường được nhắc là một trong những cây đại thụ của nhiếp ảnh nghệ thuật Việt Nam, sống và làm nghề rất lâu, để lại nhiều ảnh phong cảnh, cảnh sinh hoạt làng quê và cả ảnh tư liệu. Bài này không đi vào tiểu sử chi tiết; khi xem ảnh của ông, bạn chỉ cần biết ông là một trong những người Việt đầu tiên dùng máy ảnh để nói về vẻ đẹp quê hương mình một cách có chủ ý nghệ thuật.

Dấu hiệu nhận ra lối ảnh salon trữ tình

Ánh sáng ngược là nhân vật chính. Nhiều bức chụp lúc sáng sớm hoặc chiều muộn, nắng xiên chiếu ngược về phía máy. Khói bếp, sương, bụi đường bắt nắng sáng lên thành những dải mờ. Chỗ có nắng xuyên qua khói thường là chỗ mắt bạn rơi vào đầu tiên.

Cảnh chia lớp gần, giữa, xa. Tiền cảnh là bờ tre, mái rạ hoặc cành cây tối; giữa là người, trâu, thuyền; xa là núi, rặng cây nhạt dần trong sương. Mỗi lớp nhạt hơn lớp trước, tạo chiều sâu không cần màu.

Khoảng trống được giữ lại. Mặt sông, khoảng trời, màn sương chiếm phần lớn khung. Người Việt thế hệ ấy lớn lên giữa tranh thuỷ mặc và thơ Đường, nên cái đẹp của khoảng trống, của “ý ở ngoài lời”, thấm vào cách họ đặt khung.

Con người nhỏ và có dáng. Người trong ảnh thường nhỏ, quay lưng hoặc nghiêng, gánh hàng, chèo thuyền, đi trên đê. Gương mặt ít khi rõ; cái được nhấn là dáng hình in trên nền sáng.

Có sự sắp đặt. Ảnh salon thời đó, ở Việt Nam cũng như nhiều nước châu Á, không ngại sắp xếp: nhờ người đi qua đúng chỗ, đốt thêm rơm cho có khói. Đó là một quan niệm thẩm mỹ, coi ảnh như tranh, khác với ảnh phóng sự bắt khoảnh khắc thật.

Xem một bức ảnh làng quê theo lối ấy

Chọn một ảnh phong cảnh làng quê đen trắng của thế hệ Võ An Ninh trong sách ảnh hoặc triển lãm. Đi theo thứ tự:

  1. Tìm nguồn sáng. Mặt trời ở đâu, trước hay sau cảnh? Nếu ngược sáng, hãy tìm những viền sáng trên mái rạ, trên vai người, trên sừng trâu.
  2. Theo dải khói hoặc sương. Mắt đi dọc dải sáng mờ ấy, từ chỗ đậm nhất tới chỗ tan hẳn. Dải khói thường là đường dẫn mắt của cả bức ảnh.
  3. Đếm các lớp cảnh. Có mấy lớp từ gần tới xa? Lớp nào tối nhất, lớp nào nhạt nhất? Sự nhạt dần chính là cách ảnh đen trắng diễn tả không khí.
  4. Tìm con người. Người ở lớp nào, đang làm gì, hướng về đâu? Dáng người có in lên nền sáng không?
  5. Nhìn khoảng trống. Thử che khoảng trống đi bằng tay. Bức ảnh có trở nên chật và mất hồn không? Nếu có, khoảng trống ấy là một phần của bố cục.

Sau năm bước, bạn sẽ hiểu vì sao nhiều người gọi lối ảnh này là “ảnh mang hồn tranh”. Nó không cố ghi chép chính xác, mà cố gợi một tâm trạng, một không khí quê mà nhiều người Việt mang theo trong ký ức.

Ảnh tư liệu: những tấm cần xem bằng sự trân trọng

Võ An Ninh còn được nhắc tới với những bức ảnh tư liệu ghi lại nạn đói năm 1945 ở miền Bắc. Đây là những tấm ảnh nặng nề, chụp những con người đang trải qua đau khổ tột cùng. Chúng được nhắc đến không vì vẻ đẹp hình thức, mà vì giá trị làm chứng: nếu không có chúng, thế hệ sau chỉ biết tai hoạ ấy qua lời kể.

Xem ảnh tư liệu kiểu này cần một thái độ khác hẳn khi xem ảnh phong cảnh. Đừng tìm “bố cục đẹp”; hãy nhìn người trong ảnh như những con người có tên tuổi, có gia đình, dù ta không biết tên họ. Đừng chia sẻ chúng chỉ để gây sốc. Nếu xem cùng con cái lớn, hãy chuẩn bị trước, giải thích bối cảnh bằng lời bình thản, và để các con hỏi.

Đặt hai mảng ảnh của cùng một người cạnh nhau, ảnh quê trữ tình và ảnh tư liệu đau thương, bạn sẽ thấy nhiếp ảnh gia thế hệ đầu không chỉ đi tìm cái đẹp. Họ cũng cầm máy để ghi lại điều không được quên. Chính sự song hành ấy làm di sản của họ có sức nặng.

Vì sao lối ảnh này được coi là kinh điển của nhiếp ảnh Việt

Lý do đầu tiên là nó tạo ra một hình ảnh quê hương mà nhiều thế hệ người Việt nhận ra mình trong đó. Cánh đồng sương sớm, con đò trên sông, khói bếp chiều: những hình ảnh ấy đi vào lịch treo tường, bìa sách, tranh in, và trở thành một thứ “từ vựng hình ảnh” chung. Khi ta nghĩ tới làng quê Việt bằng hình ảnh, rất có thể ta đang nghĩ bằng những khung hình mà thế hệ nhiếp ảnh này dựng nên.

Lý do thứ hai nằm ở tay nghề với phim và phòng tối. Chụp ngược sáng xuyên qua khói mà vẫn giữ được chi tiết ở vùng tối là việc khó. Phim dễ bị loá, vùng sáng dễ cháy trắng, vùng tối dễ đặc lại. Những bức ảnh thành công cho thấy người chụp đo sáng cẩn thận và in rất khéo, làm mềm vùng sáng, giữ lại các lớp xám trong bóng tre.

Lý do thứ ba là sự kết nối với mỹ cảm phương Đông. Thay vì bê nguyên cách nhìn châu Âu, các nhiếp ảnh gia Việt thời đầu đưa vào ảnh cái đẹp của khoảng trống, của sự gợi hơn tả, gần với thơ và tranh truyền thống. Nhờ vậy ảnh của họ có một giọng riêng, nhìn là biết của người Việt, dù kỹ thuật đến từ phương Tây.

Hay nhầm và thật ra

Ảnh nghệ thuật Việt Nam thời đầu hay bị xem với những định kiến sau. Bảng này giúp gỡ từng cái:

Hay nghĩ làThật ra
Ảnh có sắp đặt là ảnh giả, kém giá trị.Đó là quan niệm thẩm mỹ của dòng ảnh salon, coi ảnh như tranh. Không nên đem chuẩn của ảnh báo chí bây giờ để chấm nó. Chỉ cần biết ảnh nào là sắp đặt, ảnh nào là tư liệu.
Ảnh quê nào cũng na ná nhau.Đặt nhiều bức cạnh nhau, bạn sẽ thấy khác nhau ở cách bắt sáng, cách chia lớp, độ đậm của khung tối. Mỗi người chụp có một tay nghề và một tâm trạng riêng.
Ảnh cũ mờ là vì máy kém.Một phần mờ là chủ ý: sương, khói, ngược sáng làm mềm cảnh. Phần khác là do bản in, bản quét lại qua nhiều đời. Muốn đánh giá đúng, cần xem bản in tốt.
Nhiếp ảnh Việt Nam bắt đầu từ thời có máy ảnh số.Nhiếp ảnh có mặt ở Việt Nam từ thế kỷ 19, và có cả một thế hệ nghệ sĩ ảnh hoạt động suốt thế kỷ 20 với phim và phòng tối.

Điều cần nhớ: lịch sử nhiếp ảnh Việt Nam buổi đầu còn nhiều khoảng trống tư liệu. Khi đọc thông tin về tác giả, năm chụp, địa điểm trên mạng, hãy thận trọng và ưu tiên nguồn có kiểm chứng.

Bài tập mười phút và xem tiếp gì

Chọn hai ảnh: một ảnh làng quê có khói hoặc sương của thế hệ đầu, một ảnh quê do chính bạn chụp bằng điện thoại. Chuyển ảnh của mình sang đen trắng, đặt cạnh nhau. Tự hỏi: ảnh của mình có nguồn sáng rõ không, hay sáng đều khắp nơi?, có mấy lớp cảnh?, có khoảng trống nào được giữ lại không? Ba câu đó giải thích vì sao cùng một cánh đồng mà hai bức ảnh cho cảm giác khác hẳn.

Xem cùng ông bà là cách hay nhất với dòng ảnh này. Người lớn tuổi thường nhận ra ngay cái cổng làng, kiểu nón, cách gánh, cách đun bếp rơm. Có khi họ còn nhớ những tấm ảnh như thế treo trong nhà văn hoá, in trong lịch treo tường hay sách ảnh ngày trước. Một tấm ảnh có thể mở ra cả buổi chiều kể chuyện.

Xem tiếp: các thế hệ nhiếp ảnh gia Việt sau này, để thấy lối ảnh trữ tình dần nhường chỗ cho ảnh phóng sự, ảnh đường phố; rồi đặt ảnh quê Việt cạnh ảnh phong cảnh đen trắng của Ansel Adams. Một bên là sương khói mềm mại, một bên là đá núi sắc lạnh, cùng là đen trắng mà hai tâm hồn khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Võ An Ninh là ai?

Ông là một trong những nhiếp ảnh gia tiêu biểu của thế hệ đầu nhiếp ảnh nghệ thuật Việt Nam, nổi tiếng với ảnh phong cảnh, cảnh sinh hoạt làng quê giàu không khí và cả những bức ảnh tư liệu về nạn đói năm 1945 ở miền Bắc.

Ảnh salon là gì?

Đó là dòng ảnh nghệ thuật coi bức ảnh như một bức tranh, chú trọng không khí, ánh sáng, bố cục đẹp, và chấp nhận sắp đặt cảnh. Dòng ảnh này phổ biến ở nhiều nước châu Á, trong đó có Việt Nam, suốt một thời gian dài.

Vì sao ảnh nghệ thuật Việt Nam xưa hay có khói và sương?

Khói bếp, sương sớm bắt ánh sáng ngược tạo nên dải sáng mềm, chia lớp cảnh gần xa và gợi không khí làng quê. Đây vừa là đặc điểm thật của cảnh quê, vừa là lựa chọn thẩm mỹ của người chụp.

Ai được coi là người mở đầu nghề ảnh của người Việt?

Đặng Huy Trứ thường được nhắc là một trong những người Việt đầu tiên mở hiệu ảnh ở Hà Nội vào nửa sau thế kỷ 19. Giới nhiếp ảnh trong nước hay coi ông là người mở đường cho nghề.

Nên xem ảnh tư liệu nạn đói 1945 thế nào?

Nên xem với sự trân trọng người trong ảnh, hiểu bối cảnh lịch sử và giá trị làm chứng của bức ảnh. Không chia sẻ để gây sốc, và nếu xem cùng con, hãy chuẩn bị trước, giải thích bình thản.

Ảnh có sắp đặt có còn giá trị nghệ thuật không?

Có. Ảnh salon sắp đặt theo quan niệm ảnh như tranh, giá trị của nó nằm ở không khí và bố cục. Chỉ cần phân biệt rõ ảnh nghệ thuật sắp đặt với ảnh tư liệu ghi lại sự kiện thật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138