TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Nhiếp ảnh kinh điển

Ảnh màu đầu tiên: autochrome, Prokudin-Gorsky và thế giới có màu trước phim màu

Ảnh màu đầu tiên trông ra sao: dải ruy băng ba màu, tấm autochrome lấm tấm như tranh chấm, ảnh ghép ba kính lọc của Prokudin-Gorsky, và ảnh tô màu bằng tay.

Low angle view of an elderly Vietnamese woman in a teal green dress and her grandson viewing large blurred color prints in a bright gallery, soft noon light

Ảnh màu đầu tiên không ra đời cùng lúc mà qua nhiều bước: một dải ruy băng kẻ ô được ghép từ ba tấm ảnh chụp qua kính lọc đỏ, lục, lam; rồi tấm kính autochrome của anh em Lumière với màu lấm tấm như tranh chấm điểm; rồi những bức ghép ba màu của Prokudin-Gorsky về đế quốc Nga. Cả ba trông khác hẳn ảnh màu hôm nay, và nhìn ra cái khác ấy chính là niềm vui khi xem.

Trước khi có phim màu tiện lợi, thế giới trong ảnh chủ yếu là đen trắng, nâu đỏ, hoặc màu do thợ tô bằng tay. Bài này đứng trước những tấm ảnh màu sớm nhất mà người xem có thể tìm được ở dạng chụp lại, chỉ ra chỗ nên nhìn (hạt màu, viền màu lệch, độ dịu của sắc) và vì sao chúng làm người ta bồi hồi như nhìn qua cửa sổ thời gian.

Ba màu ghép lại: ý tưởng đặt nền cho mọi ảnh màu

Ý tưởng cốt lõi rất đơn giản: mọi màu ta thấy có thể ghép từ ba màu gốc, đỏ, lục và lam. Nhà vật lý James Clerk Maxwell cho chụp một dải ruy băng kẻ ô ba lần qua ba kính lọc màu, rồi chiếu ba hình ấy chồng lên nhau qua ba kính lọc tương ứng, và một hình màu hiện ra trên màn. Dải ruy băng ấy thường được nhắc là bức ảnh màu đầu tiên.

Khi xem bản chụp lại, đừng mong màu chuẩn: dải ruy băng hơi đỏ, hơi đục, các ô màu loang vào nhau. Nhưng hãy chú ý điều quan trọng: những màu đó không do ai tô, chúng được ánh sáng ghi lại qua ba tấm đen trắng. Đó là bước nhảy về tư duy.

Cơ chế ba màu này giống hệt cách màn hình điện thoại của bạn đang làm. Nếu lấy kính lúp soi màn hình, bạn sẽ thấy các điểm đỏ, lục, lam nhỏ li ti. Ảnh màu đầu tiên và chiếc điện thoại cùng chung một ý tưởng, chỉ cách nhau về kỹ thuật. Hiểu vậy, việc xem những tấm ảnh màu cổ sẽ bớt xa lạ và thú vị hơn: bạn đang xem tổ tiên của màn hình trong túi mình.

Autochrome: màu lấm tấm như tranh chấm điểm

Hạt tinh bột khoai tây nhuộm màu. Anh em Lumière, những người quen thuộc với lịch sử điện ảnh, làm ra tấm kính autochrome. Trên kính rải một lớp hạt tinh bột khoai tây cực nhỏ nhuộm ba màu cam đỏ, lục và tím lam, đóng vai trò hàng triệu kính lọc tí hon. Sau khi chụp và xử lý, nhìn qua kính ngược sáng, ta thấy một hình màu.

Đến gần thì thấy hạt. Phóng to một tấm autochrome, màu không liền mặt mà lấm tấm như cát màu. Nhiều người liên tưởng tới tranh chấm điểm của Seurat. Đứng xa, các chấm hoà lại thành sắc dịu, hơi phấn, giống như nhìn qua một màn sương mỏng.

Người trong ảnh phải ngồi yên. Tấm autochrome kém nhạy sáng, cần phơi lâu hơn ảnh đen trắng cùng thời. Vì vậy ảnh autochrome hay có người ngồi, đứng yên, hoa trong vườn, cảnh tĩnh. Nét mặt thường trầm tĩnh, không có những nụ cười bắt vội.

Xem bằng ánh sáng xuyên qua. Autochrome là tấm kính, không phải ảnh in giấy. Người thời đó soi nó trước nguồn sáng hoặc chiếu lên màn. Vì thế bản gốc rực rỡ hơn hẳn bản in lại trên giấy, và nếu có dịp gặp tấm thật trên hộp đèn, bạn sẽ hiểu vì sao người đương thời gọi nó là phép màu.

Xem ảnh của Prokudin-Gorsky theo các bước

Sergey Prokudin-Gorsky là nhiếp ảnh gia Nga đi khắp đế quốc Nga đầu thế kỷ 20, chụp mỗi cảnh ba lần liên tiếp qua ba kính lọc lên một tấm kính dài. Sau này các tấm ấy được quét và ghép màu bằng máy tính, cho ra những bức màu sống động lạ lùng. Hãy xem theo thứ tự:

  1. Nhìn tổng thể màu. Áo người nông dân, mái vòm nhà thờ, những bông hoa, dòng sông. Màu tươi hơn nhiều người tưởng tượng về đầu thế kỷ trước. Cảm giác đầu tiên của nhiều người là “sao giống mới chụp”.
  2. Tìm chỗ màu bị lệch. Nhìn mặt nước, đám mây, ngọn cây, hoặc người đang cử động. Ở đó hay có viền đỏ, xanh, vàng lệch nhau, vì ba lần chụp cách nhau một chút và vật đã di chuyển. Những viền lệch này là chữ ký của kỹ thuật ba kính lọc.
  3. Xem vật đứng yên. Tường đá, mái nhà, người ngồi yên: chúng sắc và trùng màu hoàn hảo. So sánh với chỗ lệch, bạn hiểu rõ cơ chế.
  4. Đọc trang phục và nghề. Ảnh của ông ghi lại nhiều dân tộc, nghề thủ công, chợ búa. Đây là phần quý nhất về tư liệu.
  5. Tự hỏi về khoảng cách thời gian. Thế giới trong ảnh đã thay đổi hoàn toàn. Màu sắc làm ta thấy họ gần gũi, trong khi ảnh đen trắng thường làm ta thấy họ xa xôi.

Điều đáng lưu ý: màu bạn xem hôm nay là kết quả ghép lại và cân chỉnh bởi người đời sau. Các phiên bản khác nhau có thể hơi khác sắc. Đó không phải giả mạo, nhưng là một lớp diễn giải mà người xem nên biết.

Ảnh tô màu bằng tay: một thứ màu khác

Song song với các phát minh màu, có một con đường thủ công đã tồn tại từ rất sớm: thợ ảnh tô màu lên ảnh đen trắng bằng màu nước, màu dầu hoặc phấn. Những tấm bưu thiếp tô màu cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, kể cả bưu thiếp chụp cảnh và người ở Việt Nam thời ấy, thường có kiểu màu này: má hồng, áo xanh, trời xanh nhạt phẳng lì.

Cách phân biệt bằng mắt khá đơn giản. Ảnh tô tay có màu “nằm trên” hình: mảng màu phẳng, đôi khi lem ra ngoài đường viền, những vùng nhỏ như hoa văn áo thường không được tô. Ảnh màu thật sự như autochrome hay ảnh ba kính lọc có màu “nằm trong” hình: chuyển sắc tự nhiên theo ánh sáng, bóng râm có màu khác chỗ sáng.

Ảnh tô tay không kém giá trị. Nó cho thấy người thời ấy muốn thế giới trong ảnh trông thế nào, màu nào họ coi là đẹp. Khi xem, hãy tự hỏi thợ đã chọn tô màu gì cho áo, cho trời, và vì sao. Đó là một cuộc trò chuyện với sở thích của người đã sống cách ta hơn một thế kỷ. Ông bà nhiều nhà vẫn giữ những tấm ảnh cưới, ảnh thờ được tô màu nhẹ theo lối này; đem ra so cùng bưu thiếp cổ là một buổi tối rất vui.

Vì sao ảnh màu sớm làm người xem bồi hồi

Có một hiệu ứng mà người mê ảnh cổ ai cũng từng trải qua: cùng một thời kỳ, ảnh đen trắng cho cảm giác “lịch sử”, còn ảnh màu cho cảm giác “hôm qua”. Lý do nằm ở cách mắt ta đọc ảnh. Đen trắng tự nó đã là một khoảng cách, báo cho não rằng đây là thứ đã qua. Màu sắc xoá khoảng cách ấy: một chiếc khăn đỏ, một vạt áo xanh làm người trong ảnh trông như hàng xóm.

Vì vậy khi xem ảnh màu sớm, cảm xúc thường đến từ những chi tiết rất nhỏ: màu da rám nắng của người nông dân, sắc vàng của đống rơm, sắc nâu của nước sông. Đó là những thứ ảnh đen trắng không cho ta biết. Hãy dành riêng một lượt nhìn chỉ để đi tìm những màu “đời thường” như vậy, thay vì chỉ ngắm những mảng màu rực rỡ nhất.

Hiệu ứng này cũng là lý do ảnh màu sớm cần được xem cẩn trọng: cảm giác gần gũi dễ làm ta quên rằng đó là một thế giới với nếp sống, quan niệm khác hẳn. Màu kéo ta lại gần, còn chú thích và bối cảnh giữ cho ta hiểu đúng.

Hiểu lầm hay gặp về ảnh màu cổ

Vì đã quen với ảnh lịch sử đen trắng, nhiều người có những ý nghĩ chưa đúng khi gặp ảnh màu cũ:

  • “Ảnh màu cũ chắc là ảnh tô màu bằng máy gần đây.” Có những tấm như thế thật, nhưng autochrome và ảnh ba kính lọc là màu thật được ghi lại thời đó. Hãy tìm hạt màu lấm tấm hoặc viền màu lệch để nhận ra.
  • “Ngày xưa thế giới xám xịt.” Cảm giác này đến từ việc chỉ thấy ảnh đen trắng. Ảnh màu sớm cho thấy quần áo, nhà cửa, chợ búa rực rỡ không kém hôm nay.
  • “Màu càng tươi càng giống thật.” Ảnh ghép lại bằng máy tính có thể bị đẩy màu quá tay. Màu của autochrome nguyên bản thì dịu và hơi phấn. Độ tươi không phải thước đo độ thật.
  • “Ảnh màu ra đời rồi thì đen trắng hết thời.” Suốt nhiều chục năm sau, phần lớn nhiếp ảnh nghệ thuật và báo chí vẫn chụp đen trắng, vì rẻ hơn, dễ xử lý hơn, và vì lựa chọn thẩm mỹ.

Một quy tắc nhỏ khi xem ảnh màu cũ trên mạng: luôn hỏi đây là màu gốc, màu tô tay thời đó, hay màu thêm vào gần đây. Ba loại ấy kể ba câu chuyện khác nhau.

Bài tập mười phút và xem tiếp gì

Tìm ba tấm: một ảnh autochrome có hoa hoặc người ngồi trong vườn, một ảnh của Prokudin-Gorsky có mặt nước, và một bưu thiếp tô màu tay. Đặt cạnh nhau trên màn hình lớn. Với mỗi tấm, phóng thật to một vùng và tự hỏi: màu ở đây là hạt, là viền lệch, hay là mảng phẳng? và bóng râm có màu khác chỗ sáng không? Chỉ hai câu này đủ để bạn phân biệt ba con đường của ảnh màu.

Một chủ ngân hàng người Pháp tên Albert Kahn từng tài trợ cho các nhiếp ảnh gia mang autochrome đi nhiều nước để ghi lại đời sống, làm thành một kho lưu trữ đồ sộ mà ông đặt tên theo ý “lưu trữ hành tinh”. Trong kho ấy có cả ảnh màu chụp người và cảnh ở Việt Nam đầu thế kỷ 20. Xem những tấm ấy cùng ông bà, bạn sẽ có nhiều câu chuyện về áo, khăn, đồ dùng mà ảnh đen trắng không gợi ra được.

Xem tiếp: ảnh đen trắng thế kỷ 19 để so sắc độ; ảnh màu của thế hệ sau như Saul Leiter, người dùng màu như hoạ sĩ ngoài phố. Đi từ hạt tinh bột khoai tây tới màu trong ảnh đường phố, bạn sẽ thấy màu sắc trong nhiếp ảnh không chỉ là tiến bộ kỹ thuật mà còn là một ngôn ngữ phải học dần.

Câu hỏi thường gặp

Bức ảnh màu đầu tiên là gì?

Bức thường được nhắc là dải ruy băng kẻ ô do nhà vật lý James Clerk Maxwell cho chụp ba lần qua ba kính lọc đỏ, lục, lam rồi chiếu chồng lên nhau. Màu còn thô, nhưng đó là màu được ghi lại bằng ánh sáng chứ không phải tô vẽ.

Ảnh autochrome là gì?

Đó là tấm kính ảnh màu do anh em Lumière làm ra, phủ lớp hạt tinh bột khoai tây nhuộm ba màu làm kính lọc tí hon. Ảnh có màu dịu, lấm tấm như tranh chấm điểm, và được xem bằng cách soi ngược sáng hoặc chiếu lên màn.

Vì sao ảnh của Prokudin-Gorsky có viền màu lệch?

Ông chụp mỗi cảnh ba lần liên tiếp qua ba kính lọc. Thứ gì di chuyển giữa các lần chụp, như nước, mây hay người, sẽ không trùng khớp khi ghép, nên hiện viền đỏ, xanh, vàng. Vật đứng yên thì trùng màu hoàn hảo.

Làm sao phân biệt ảnh tô màu tay với ảnh màu thật?

Ảnh tô tay có mảng màu phẳng, đôi khi lem viền, chi tiết nhỏ ít được tô. Ảnh màu thật có chuyển sắc theo ánh sáng, bóng râm mang màu khác chỗ sáng, và khi phóng to có thể thấy hạt màu hoặc viền lệch.

Có ảnh màu cổ nào chụp ở Việt Nam không?

Có. Kho lưu trữ ảnh do Albert Kahn tài trợ có những tấm autochrome chụp người và cảnh ở Việt Nam đầu thế kỷ 20. Ngoài ra có nhiều bưu thiếp tô màu tay cùng thời, mang lối màu riêng của thợ ảnh khi đó.

Xem ảnh màu cổ trên mạng cần lưu ý gì?

Nên hỏi màu đó là màu gốc, màu tô tay thời đó hay màu thêm vào gần đây bằng phần mềm. Nên tìm nguồn có bản quyền, ghi rõ xuất xứ, vì nhiều bản lan truyền đã bị đẩy màu hoặc cắt khung.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138