TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Nhiếp ảnh kinh điển

Ảnh Hà Nội xưa: đọc ảnh phố phường đầu thế kỷ 20 như một người đi dạo

Xem ảnh Hà Nội xưa và Huế, Sài Gòn đầu thế kỷ 20 cho ra chuyện: nhìn mặt đường, mái nhà, quần áo, xe cộ, người đứng nhìn máy, và ai là người cầm máy.

Collector at a wooden table turning pages of old blank photo albums, an elderly Vietnamese man in a white shirt, overhead shot, warm lamp light in the evening

Ảnh Hà Nội xưa đáng xem chậm vì mỗi tấm chứa nhiều lớp chuyện hơn ta tưởng: mặt đường đất hay đá, mái ngói và mái tranh, kiểu khăn áo, xe kéo hay tàu điện, người đứng nhìn thẳng vào máy, và cả cái nhìn của người cầm máy, thường là người nước ngoài. Xem như một người đi dạo, từ mặt đất lên mái nhà, từ người gần tới người xa, bạn sẽ thấy một con phố thay vì một tấm “ảnh cũ”.

Bài này dùng ảnh Hà Nội làm ví dụ chính, kèm vài gợi ý cho ảnh Huế và Sài Gòn cùng thời. Không kể lại lịch sử từng công trình, mà chỉ ra cách nhìn: chi tiết nào nói về đời sống, chi tiết nào nói về kỹ thuật chụp, chi tiết nào nói về người chụp. Cuối bài là gợi ý xem ảnh cũ cùng ông bà, một trong những buổi tối đáng nhớ nhất của một gia đình.

Ảnh Hà Nội xưa thường đến từ đâu

Phần lớn ảnh Hà Nội cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 mà ta thấy ngày nay đến từ vài nguồn. Một nguồn là ảnh của người Pháp đi theo quân đội hoặc làm việc ở Bắc Kỳ, trong đó có bác sĩ quân y Hocquard, người để lại khá nhiều ảnh cảnh và người Hà Nội những năm cuối thế kỷ 19. Một nguồn khác là bưu thiếp, in hàng loạt để gửi về châu Âu, nhiều tấm được tô màu bằng tay. Nguồn thứ ba là ảnh của các hiệu ảnh, trong đó có những hiệu ảnh do người Việt mở, chụp chân dung gia đình, đám cưới, người làm quan.

Biết nguồn giúp bạn đọc đúng ảnh. Ảnh của người nước ngoài thường chọn những gì lạ mắt với họ: hình phạt, nghi lễ, nghề thủ công, phụ nữ trong trang phục truyền thống. Bưu thiếp thì chọn cảnh đẹp, ngay ngắn, đôi khi dàn dựng người đứng làm cảnh. Ảnh hiệu ảnh thì trang trọng, người ngồi thẳng, phông nền vẽ sẵn.

Vì vậy khi xem một tấm ảnh Hà Nội xưa, câu hỏi đầu tiên không phải “đây là phố nào” mà là “ai chụp, chụp để làm gì”. Câu trả lời sẽ thay đổi cách bạn hiểu mọi chi tiết khác trong ảnh. Một bà cụ ngồi bán hàng trên bưu thiếp có thể là cảnh thật, cũng có thể là được nhờ ngồi đó cho đẹp khung.

Đi dạo trong một bức ảnh phố: năm chặng nhìn

Chọn một ảnh phố Hà Nội xưa có nhiều người và nhà cửa, phóng to trên màn hình lớn. Đi theo năm chặng sau như đang bước dọc con phố.

  1. Mặt đường. Đất, đá lát hay đã có vỉa hè? Có rãnh nước, vũng bùn, vết bánh xe không? Mặt đường cho biết con phố đang ở giai đoạn nào của việc đô thị hoá.
  2. Mặt tiền nhà. Nhà ống mái ngói thấp hay nhà có tầng lầu, cửa bức bàn bằng gỗ hay cửa sắt? Phố nhà ống đầu hồi sát nhau là dấu hiệu khu buôn bán lâu đời.
  3. Biển hiệu và chữ. Chữ Hán, chữ Nôm, chữ quốc ngữ hay chữ Pháp? Sự lẫn lộn các loại chữ trên cùng một con phố là một chi tiết rất đáng đọc về một thời giao thoa.
  4. Người và đồ vật. Khăn vấn, khăn xếp, áo the, nón lá, quang gánh, xe kéo. Ai đi chân đất, ai đi guốc, ai đi giày? Đồ vật cho biết nghề nghiệp và tầng lớp.
  5. Người đứng nhìn máy. Gần như ảnh phố nào cũng có vài người đứng yên nhìn thẳng vào ống kính. Thời đó máy ảnh còn là chuyện lạ, và người chụp phải dựng chân máy lâu, nên người xung quanh tụ lại xem.

Năm chặng này dùng được cho cả ảnh Huế và Sài Gòn. Ở Huế, mặt nước sông Hương, đò, thành quách sẽ thay cho mặt phố; ở Sài Gòn, kênh rạch, ghe thuyền, những dãy nhà buôn của người Hoa ở Chợ Lớn là chặng nên dừng lâu.

Những dấu vết kỹ thuật cần biết để không đọc sai

Người mờ, phố vắng. Thời gian phơi sáng còn dài, nên người đi lại thường nhoè thành vệt hoặc biến mất. Một con phố trông vắng trong ảnh có thể thực tế đông đúc. Đừng vội kết luận “ngày xưa Hà Nội vắng lắm”.

Người đứng yên quá mức. Những người hiện rõ thường là người đứng chờ, ngồi bán hàng, hoặc được nhờ đứng yên. Vì thế ảnh xưa hay có cảm giác trang nghiêm, ít cử động, khác với nhịp sống thật.

Màu trên bưu thiếp là màu tô. Bưu thiếp màu thời ấy phần lớn do thợ tô tay theo ý mình. Trời xanh, áo đỏ, cây xanh có thể không đúng màu thật. Đọc màu như sở thích của thợ, không như tư liệu.

Chú thích có thể sai. Bưu thiếp và ảnh lưu hành trên mạng hay ghi sai tên phố, sai địa điểm, thậm chí lẫn ảnh Hà Nội với nơi khác. Khi một chú thích nghe lạ, hãy so với chi tiết trong ảnh: hướng nắng, hình dáng mái, dáng cây quen thuộc.

Ảnh lan truyền đã bị cắt, bị làm nét. Nhiều ảnh đăng lại đã bị cắt bớt khung, phục hồi bằng phần mềm, thậm chí tô màu tự động. Hãy tìm bản gần với gốc nhất từ nguồn có bản quyền trước khi đọc chi tiết.

Hồ Gươm qua ảnh xưa: một điểm để luyện mắt

Hồ Gươm là chỗ tốt nhất để tập đọc ảnh Hà Nội xưa, vì nó có mặt trong rất nhiều ảnh và bưu thiếp, và vì bạn có thể đứng đúng chỗ ấy hôm nay để so. Trong ảnh cũ, hãy tìm Tháp Rùa giữa hồ, cầu Thê Húc dẫn vào đền Ngọc Sơn, những hàng cây ven hồ. Rồi để ý những gì không còn: những mái nhà thấp sát bờ, những con đường đất, những chiếc thuyền nhỏ.

Đặt hai ảnh chụp cùng một góc ở hai thời kỳ cạnh nhau, mắt sẽ tự nhảy giữa “cái còn” và “cái mất”. Cây to hơn, mặt hồ có bờ kè, toà nhà mới mọc lên phía sau. Có những thứ trường tồn đến lạ: dáng Tháp Rùa, đường cong của cầu. Cảm giác thời gian chồng lên một địa điểm quen là cái hay riêng của ảnh xưa, thứ mà tranh vẽ không cho được.

Nếu bạn ở Hà Nội, có thể làm một việc vui: in nhỏ một ảnh xưa ra giấy, mang tới đúng chỗ đó, giơ tờ ảnh lên trùng với cảnh thật rồi nhìn. Nhiều người làm thế với con cái vào sáng cuối tuần. Ở các tỉnh thành khác, việc tương tự làm được với ảnh chợ, ảnh nhà thờ, ảnh cầu, miễn là địa điểm còn đứng đó.

Ảnh Huế và Sài Gòn xưa: đổi điểm dừng của mắt

Ảnh Huế xưa có nhịp khác hẳn ảnh Hà Nội. Thay vì phố buôn chen chúc, bạn sẽ gặp mặt sông Hương rộng và phẳng, những con đò mui cong, tường thành dài, cổng thành, cây cối um tùm trong khuôn viên. Cho mắt dừng lâu ở mặt nước: nó thường chiếm nửa khung, phản chiếu trời và cây, tạo cảm giác tĩnh lặng mà người xem ảnh Huế hay nhắc. Người trong ảnh Huế cũng hay xuất hiện trong trang phục chỉnh tề, gắn với nếp sống của một kinh đô.

Ảnh Sài Gòn xưa thì ngược lại: kênh rạch đầy ghe thuyền, bến cảng, đại lộ rộng có hàng cây, xe ngựa, và khu Chợ Lớn với những dãy nhà buôn san sát. Ở đây, điểm dừng nên là mặt nước kênh và những chiếc ghe chở hàng, vì đó là mạch sống buôn bán của cả vùng. Đại lộ rộng, thẳng, nhiều cây là dấu hiệu của một đô thị được quy hoạch theo kiểu mới vào thời ấy.

Đặt ba ảnh của ba nơi cạnh nhau, bạn sẽ thấy ba tính cách: Hà Nội đông và chật, Huế lặng và rộng, Sài Gòn mở và động. Tất nhiên đó chỉ là ấn tượng qua những tấm ảnh được chọn, nhưng nó giúp bạn đặt câu hỏi đúng khi nhìn tiếp những tấm khác.

Câu hỏi người xem hay đặt

Xem ảnh xưa cùng nhau, thế nào cũng có những câu hỏi này. Vài gợi ý để trả lời mà không suy diễn quá đà:

  • “Vì sao ai trong ảnh cũng nghiêm thế?” Một phần vì phơi sáng lâu, cười lâu thì mỏi và nhoè. Một phần vì chụp ảnh khi đó là việc trang trọng. Nụ cười tự nhiên trong ảnh phổ biến muộn hơn nhiều.
  • “Ảnh này có thật là Hà Nội không?” Hãy kiểm bằng chi tiết: mái nhà, kiểu cây, nét kiến trúc quen, nguồn gốc ảnh. Nếu không chắc, cứ để là “chưa rõ địa điểm”.
  • “Những ảnh cảnh hình phạt, nghèo khó có nên xem không?” Đó là một phần của tư liệu, nhưng nên xem với sự tôn trọng người trong ảnh. Không chia sẻ để câu chuyện cười, không bình luận hạ thấp.
  • “Ảnh xưa này có giá trị bao nhiêu?” Bài này không bàn giá. Với người xem, giá trị lớn nhất là chuyện mà bức ảnh kể và chuyện mà ông bà kể thêm khi nhìn nó.

Đôi khi câu hỏi hay nhất lại đến từ trẻ con: “sao không có xe máy?”, “người ta mua đồ ở đâu?”. Đừng gạt đi; đó là những câu buộc người lớn nhìn ảnh kỹ hơn.

Bài tập cùng ông bà và xem tiếp gì

Chọn ba tấm ảnh: một phố buôn bán, một cảnh hồ hoặc sông, một chân dung chụp ở hiệu ảnh. Ngồi cùng ông bà hoặc bố mẹ, mỗi tấm dành ba bốn phút. Hỏi những câu cụ thể: thời của ông bà, phố còn giống thế này không?, cái khăn này, cái gánh này, nhà mình có từng dùng không?, chụp ảnh ở hiệu ngày trước phải làm những gì? Ghi lại câu trả lời vào một cuốn sổ. Bức ảnh sẽ trở thành cửa để nghe chuyện gia đình mà bình thường chẳng ai kể.

Xem trên màn hình ti vi trong phòng khách là tiện nhất, chữ to, cả nhà cùng nhìn. Nếu nhà có album ảnh cũ, đặt một tấm ảnh gia đình cạnh ảnh phố cùng thời; bạn sẽ thấy người thân mình đứng trong cùng một thế giới với những người lạ trong bưu thiếp.

Xem tiếp: ảnh màu autochrome chụp ở Việt Nam đầu thế kỷ 20 để thấy cùng thời ấy có màu; rồi ảnh nghệ thuật của các nhiếp ảnh gia Việt thế hệ đầu, khi người Việt tự cầm máy nhìn quê hương mình. Đặt ảnh của người ngoài nhìn vào cạnh ảnh của người trong nhìn ra, bạn sẽ hiểu thêm về cả hai cách nhìn.

Câu hỏi thường gặp

Ảnh Hà Nội xưa thường do ai chụp?

Phần lớn do người Pháp chụp, gồm người làm việc trong quân đội, công chức và các hãng bưu thiếp, cùng với các hiệu ảnh, trong đó có hiệu do người Việt mở. Mỗi nguồn có mục đích riêng nên cách chọn cảnh cũng khác nhau.

Vì sao phố trong ảnh xưa trông vắng người?

Thời gian phơi sáng dài khiến người và xe đang di chuyển bị nhoè hoặc không hiện lên. Chỉ người đứng yên mới rõ, nên phố trông vắng hơn thực tế. Đây là dấu vết kỹ thuật, không phải bằng chứng phố vắng.

Bưu thiếp màu thời Pháp có đúng màu thật không?

Thường là không chính xác, vì phần lớn được thợ tô màu bằng tay theo ý mình. Nên đọc màu trên bưu thiếp như sở thích thẩm mỹ của thời đó, còn chi tiết hình dáng thì đáng tin hơn màu.

Làm sao biết một ảnh xưa có đúng là Hà Nội?

Hãy so các chi tiết như mái nhà, hướng nắng, cây cối, công trình quen thuộc, và tìm nguồn gốc ảnh ở nơi có bản quyền, ghi xuất xứ rõ. Nếu vẫn không chắc, nên ghi là chưa rõ địa điểm thay vì đoán.

Xem ảnh xưa cùng trẻ con thế nào cho vui?

Biến nó thành trò tìm khác biệt giữa ngày xưa và hôm nay: phương tiện, quần áo, nhà cửa. Để trẻ đặt câu hỏi rồi cùng tìm câu trả lời trong ảnh hoặc hỏi ông bà, không biến buổi xem thành bài giảng.

Có nên tin các ảnh xưa tô màu lan truyền trên mạng?

Nên thận trọng. Nhiều ảnh đã được tô màu tự động hoặc làm nét bằng phần mềm, có khi bị cắt khung hay gắn sai chú thích. Tốt nhất là đối chiếu với bản đen trắng gốc từ nguồn đáng tin.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138