TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Tranh Việt kinh điển

Tranh Nguyễn Sáng: đọc nét viền đen và mảng màu qua Thiếu nữ bên hoa sen

Xem tranh Nguyễn Sáng qua Thiếu nữ bên hoa sen: nét viền đen dày, hình giản lược như tượng, mảng màu đặt cạnh nhau, và vì sao tranh vừa mộc vừa hiện đại.

Old Hanoi street corner at dusk, a young Vietnamese man in an orange jacket sketches with charcoal in a blank notebook on a low plastic stool, low angle view, warm lamplight

Tranh của Nguyễn Sáng nhận ra từ xa nhờ những đường viền đen dày ôm lấy hình, những mảng màu đặt cạnh nhau như ghép, và dáng người được giản lược tới mức gần như một pho tượng; với Thiếu nữ bên hoa sen, hãy nhìn đường viền trước, mảng màu sau, rồi mới đến khuôn mặt. Cái hay của ông không nằm ở chỗ giống thật, mà ở sức nặng và sự chắc chắn của hình.

Nguyễn Sáng thuộc thế hệ hoạ sĩ được người yêu tranh nhắc trong câu "Sáng, Liên, Nghiêm, Phái". Bài này đi qua bức Thiếu nữ bên hoa sen và vài nét chung trong tranh ông, giải thích vì sao lối vẽ có vẻ thô ấy lại được coi là kinh điển, và gợi ý cách tập nhìn đường viền trong tranh hiện đại.

Bức tranh, nói bằng lời thường

Thiếu nữ bên hoa sen là bức sơn dầu vẽ một người con gái mặc áo dài ngồi cạnh một bình hoa sen. Bố cục đơn giản: người và hoa chiếm gần trọn mặt tranh, nền chỉ là những mảng màu lớn. Không có câu chuyện, không có cảnh vật cầu kỳ. Một người, một bình hoa, và một không khí trang trọng, tĩnh lặng.

Điều bạn thấy ngay là đường viền. Dáng người, khuôn mặt, những cánh sen đều được bao bởi một nét đen hoặc sẫm, dày và chắc, như nét chì than kẻ lại. Bên trong mỗi đường viền là một mảng màu khá phẳng. Cách làm này khiến bức tranh có cái gì đó giống tranh kính, giống tranh dân gian, mà vẫn là một bức sơn dầu hiện đại.

Hoa sen trong tranh không được vẽ tỉ mỉ từng gân lá. Cánh hoa là những hình khối đơn giản, lá là mảng xanh lớn. Người thiếu nữ cũng vậy: tà áo dài là những mặt phẳng gãy gọn, khuôn mặt có ít chi tiết. Hoạ sĩ bỏ bớt mọi thứ vụn vặt để giữ lại cái dáng.

Đề tài thiếu nữ và hoa sen nghe rất quen, gần như ai vẽ tranh Việt cũng từng chạm tới. Chính vì quen nên bức tranh là phép thử tốt: cùng một đề tài mà người khác vẽ thành duyên dáng, mơ màng, còn Nguyễn Sáng vẽ thành trang nghiêm, vững chãi. Nhận ra sự khác nhau đó là bước đầu để thấy giọng riêng của một hoạ sĩ.

Nhìn tranh Nguyễn Sáng theo năm bước

Phép nhìn dưới đây dùng được cho Thiếu nữ bên hoa sen và cho hầu hết tranh của ông:

  1. Đứng xa, chỉ nhìn đường viền. Tưởng tượng xoá hết màu, chỉ giữ nét đen. Bạn sẽ thấy một bức vẽ chì rất chắc, mỗi đường đều có chủ ý, ít nét thừa.
  2. Nhìn các mảng màu lớn. Bây giờ tưởng tượng xoá nét, chỉ giữ màu. Các mảng được đặt cạnh nhau như ghép gạch, màu nóng cạnh màu lạnh, sáng cạnh tối.
  3. Ghép lại hai lớp. Nhìn cả nét và màu cùng lúc. Nét giữ hình, màu cho không khí. Đây là cấu trúc hai tầng mà tranh ông gần như luôn có.
  4. Đến gần, xem lớp sơn. Ở bản gốc, sơn dầu có chỗ dày, chỗ mỏng, có vệt bút. Đường viền đen nhiều chỗ là những vệt bút mạnh, không phải nét kẻ đều.
  5. Lùi lại, nhìn khuôn mặt. Cuối cùng mới nhìn gương mặt người thiếu nữ. Ít chi tiết nhưng đủ để thấy dáng vẻ trầm tĩnh. Tự hỏi: nếu vẽ thêm lông mi, nếp áo, bức tranh có hay hơn không?

Câu hỏi cuối là chìa khoá của cả bài: Nguyễn Sáng cho thấy bỏ đi đúng chỗ cũng là một cách vẽ. Nhiều người lần đầu thấy tranh ông thô; xem kỹ mới thấy cái thô đó được tính rất kỹ.

Vì sao lối vẽ này được gọi là kinh điển

Nhiều hoạ sĩ học trường mỹ thuật thời trước được dạy vẽ đúng hình hoạ, đổ bóng, phối cảnh theo lối Pháp. Nguyễn Sáng đi một đường riêng: giữ hình chắc của hình hoạ, nhưng dẹp bớt bóng đổ, dùng đường viền và mảng màu như tranh dân gian, như điêu khắc đình làng. Kết quả là một thứ ngôn ngữ vừa hiện đại vừa rất Việt, không giống ai trước đó.

Lối viền đen dày có họ hàng với nhiều hoạ sĩ hiện đại trên thế giới, chẳng hạn những bức của Rouault hay Léger, nhưng ở tranh Nguyễn Sáng, cái gốc nhìn thấy rõ nhất lại là tranh dân gian và chạm khắc Việt: mảng phẳng, nét đậm, hình gọn. Người xem quen tranh Đông Hồ sẽ thấy ngay sự gần gũi ấy, dù chất liệu và đề tài khác hẳn.

Ông vẽ cả sơn dầu lẫn sơn mài, và ở cả hai chất liệu, cái chắc của hình vẫn là dấu hiệu nhận ra. Trong sơn mài, ông có những bức đề tài truyền thuyết như Thánh Gióng, nơi đường viền và mảng màu càng mạnh. Đứng trước tranh ông, người xem có cảm giác như đứng trước một bức phù điêu: hình nổi lên, nặng và vững.

Hay nhầm và thật ra

Mấy nhận xét người mới hay buột ra, và cách nhìn lại:

Hay nóiNhìn lại
Vẽ thô, như trẻ con vẽ.Trẻ con vẽ thô vì chưa kiểm soát được nét. Tranh ông thô vì cố ý bỏ chi tiết, giữ lại khung xương của hình. Nhìn kỹ đường viền sẽ thấy nét nào cũng có chủ ý.
Khuôn mặt không đẹp.Tranh không nhằm tả một gương mặt xinh xắn mà tả một dáng vẻ, một tinh thần. Vẻ đẹp nằm ở sự trang trọng của toàn dáng người.
Màu không tự nhiên.Màu được chọn theo quan hệ với nhau trên mặt tranh, không theo màu thật của vật. Một mảng nền có thể nóng hơn ngoài đời để đẩy người lên.
Viền đen làm tranh nặng.Viền đen làm hình chắc. Không có nó, mảng màu phẳng sẽ trôi, tranh mất sức nặng của tượng.

Hàng đầu tiên là phản ứng tự nhiên nhất. Đừng ngại nó: hầu hết người yêu tranh hiện đại đều từng nói câu đó, rồi một ngày đứng trước bản gốc và đổi ý.

Chi tiết dễ bỏ qua

Ở bản gốc, chỗ đường viền đen gặp mảng màu thường có một khe hở rất nhỏ hoặc một chỗ màu chờm qua nét. Đó là dấu tay người vẽ, cho thấy nét không được kẻ trước rồi tô kín như tô tranh tô màu, mà đi cùng lúc với màu. Ảnh chụp nhỏ trên điện thoại gần như không thấy được những chỗ đó.

Thứ hai là chỗ đặt hoa. Bình sen không đứng sau người mà đứng ngang hàng, gần như một nhân vật thứ hai. Cánh sen và tà áo lặp lại nhau về hình: cả hai đều là những mặt phẳng gãy nhẹ. Người và hoa vì thế như đối đáp, không bên nào làm nền cho bên nào.

Thứ ba là bàn tay. Tay trong tranh Nguyễn Sáng thường to, chắc, hơi vuông, không thanh mảnh như tay thiếu nữ trong tranh lụa. Đặt cạnh tranh của Mai Trung Thứ, bạn sẽ thấy hai quan niệm về vẻ đẹp phụ nữ khác nhau đến đâu: một bên mềm mảnh, một bên vững chãi.

Thứ tư là nền. Nền tranh không phải bức tường hay căn phòng cụ thể, chỉ là vài mảng màu lớn chia mặt tranh thành từng khoảng. Những khoảng ấy được chọn sao cho dáng người nổi lên rõ nhất: chỗ người sáng thì nền trầm, chỗ người tối thì nền sáng. Đây là bài học về tương phản mà người học vẽ nào cũng được dạy, nhưng ở tranh ông nó được làm thật dứt khoát.

Một người, hai chất liệu: sơn dầu và sơn mài

Nguyễn Sáng làm việc với cả sơn dầu và sơn mài, và so hai chất liệu trong tay ông là một cách học xem tranh rất hiệu quả. Sơn dầu cho phép ông đi nét nhanh, đắp màu dày, để lại vệt bút. Đường viền trong sơn dầu vì thế có nhịp tay, chỗ đậm chỗ nhạt, chỗ quệt mạnh. Thiếu nữ bên hoa sen mang đúng cái tươi của nét bút đó.

Sơn mài thì chậm, phải phủ lớp rồi mài, không cho phép nét bút ngẫu hứng. Ở tranh sơn mài của ông, đường viền thành những dải tối được mài phẳng, mảng màu thành những ô chắc như khảm. Cùng một tinh thần giản lược, nhưng sơn dầu nghe như tiếng nói, còn sơn mài nghe như tiếng khắc.

Khi có dịp, đứng trước một bức sơn dầu rồi chuyển sang một bức sơn mài của ông trong cùng buổi. Tự hỏi: đường viền ở đây được làm bằng tay hay bằng giấy nhám? Câu hỏi nghe ngộ nghĩnh nhưng giúp bạn thấy ngay chất liệu ảnh hưởng tới hình thế nào. Bạn cũng sẽ nhận ra phong cách thật sự của một hoạ sĩ là thứ còn lại sau khi đổi chất liệu, và ở Nguyễn Sáng thứ còn lại ấy là sự chắc chắn của hình.

Tập nhìn đường viền và xem gì tiếp

Bài tập mười phút ngoài phố, đúng lúc chiều muộn khi ánh sáng nghiêng làm mọi vật có viền rõ: chọn một người bán hàng, một chiếc xe đạp, một gốc cây. Dùng bút dạ đen vẽ chỉ đường viền ngoài cùng, không quá mười nét. Rồi tô vài mảng màu bằng bút sáp, không đổ bóng. Bạn không cần vẽ đẹp; mục đích là cảm nhận bằng tay việc bỏ bớt khó thế nào. Sau đó xem lại tranh Nguyễn Sáng, bạn sẽ thấy mỗi đường của ông nặng ký hơn hẳn.

Khi đến bảo tàng mỹ thuật, tìm phòng hội hoạ hiện đại Việt Nam và đặt tranh Nguyễn Sáng cạnh tranh của những người cùng thời. Tự hỏi: tranh nào mình nhận ra tác giả từ cửa phòng? Thường tranh ông là một trong những bức nhận ra sớm nhất. Đi cùng con lớn, hỏi con thấy bức nào "chắc" nhất, bức nào "mềm" nhất; câu trả lời của trẻ thường rất trúng.

Xem tiếp: Nguyễn Tư Nghiêm với Điệu múa cổ, để thấy một người cùng thế hệ cũng đi tìm ngôn ngữ Việt nhưng bằng đường nét chạm khắc mảnh và nhịp múa; rồi quay về tranh Đông Hồ để thấy gốc dân gian của đường viền và mảng phẳng.

Câu hỏi thường gặp

Nguyễn Sáng nổi tiếng với phong cách gì?

Ông nổi tiếng với đường viền đen dày, mảng màu đặt cạnh nhau và hình người giản lược, chắc như tượng. Phong cách ấy kết hợp hình hoạ học ở trường với tinh thần tranh dân gian, chạm khắc Việt, tạo nên một ngôn ngữ hiện đại riêng.

Thiếu nữ bên hoa sen vẽ gì?

Bức tranh vẽ một người con gái mặc áo dài ngồi bên bình hoa sen, bố cục đơn giản, nền là những mảng màu lớn. Cái đáng xem là đường viền chắc, các mảng màu và sự trang trọng tĩnh lặng của dáng người, không phải chi tiết gương mặt.

Vì sao tranh Nguyễn Sáng trông thô?

Vẻ thô là do hoạ sĩ cố ý bỏ bớt chi tiết, bóng đổ và giữ lại khung hình mạnh nhất. Mỗi đường viền đều được tính toán. Khi đứng trước bản gốc và nhìn kỹ, người xem thường thấy cái thô ấy rất vững và có chủ ý.

Câu Sáng, Liên, Nghiêm, Phái nói về ai?

Giới yêu tranh dùng câu này để gọi bốn hoạ sĩ Nguyễn Sáng, Dương Bích Liên, Nguyễn Tư Nghiêm và Bùi Xuân Phái. Đây là cách nói quen trong giới mỹ thuật, không phải một bảng xếp hạng chính thức.

Xem tranh sơn dầu Nguyễn Sáng nên đứng cách bao xa?

Nên đứng xa trước để thấy đường viền và nhịp mảng màu, vì tranh ông mạnh nhất khi nhìn toàn thể. Sau đó đến gần để thấy vệt bút và chỗ nét gặp màu. Hai khoảng cách cho hai trải nghiệm khác nhau.

Người không học vẽ có hiểu được tranh Nguyễn Sáng không?

Hiểu được, chỉ cần tập nhìn từng lớp: đường viền, mảng màu, rồi toàn thể. Thử tự vẽ một vật chỉ bằng vài nét viền cũng giúp bạn cảm nhận ngay cái khó của việc giản lược mà ông làm được.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138