Đứng trước tranh sơn mài của Nguyễn Gia Trí, đặc biệt là bộ tranh lớn Vườn xuân Trung Nam Bắc, bạn nên nhìn theo ba lượt: lùi xa để thấy nhịp của những mảng vàng, son, đen; bước lại gần để theo dáng các thiếu nữ giữa cây hoa; rồi cúi nghiêng người để thấy màu nằm chìm dưới mặt sơn như nằm dưới một lớp nước. Cái hay của ông không nằm ở câu chuyện, mà nằm ở chỗ chất liệu vốn dùng để sơn đồ thờ, hộp, tráp đã thành một mặt tranh có chiều sâu.
Phần dưới kể ngắn ông là ai, bức Vườn xuân trông ra sao bằng mắt thường, thứ tự nhìn, vì sao sơn mài của ông được giới hội hoạ coi là chuẩn mực, những câu người mới hay hỏi, và một bài tập mười phút để mắt quen với mặt tranh sơn mài trước khi bạn đi xem bản gốc.
Nguyễn Gia Trí và bộ tranh người ta hay nhắc nhất
Nguyễn Gia Trí thuộc lớp hoạ sĩ học ở Trường Mỹ thuật Đông Dương, cùng thời với những người đã đưa sơn ta ra khỏi xưởng làm đồ thủ công để vẽ tranh. Trong giới yêu tranh, tên ông gần như gắn liền với chữ sơn mài: khi người ta nói "sơn mài ra sơn mài", hình mẫu thường được nhắc là tranh của ông. Đề tài quen thuộc nhất là thiếu nữ, cây cỏ, vườn tược, những dáng người thanh mảnh đứng hoặc ngồi giữa một khoảng không gian gần như không có mặt đất rõ ràng.
Vườn xuân Trung Nam Bắc là bộ tranh lớn ghép từ nhiều tấm, dựng lên như một bức bình phong. Ông làm bộ tranh này trong rất nhiều năm, và người viết về mỹ thuật Việt thường coi đây là tác phẩm tổng kết cả đời vẽ sơn mài của ông. Nhìn bằng mắt thường, bạn sẽ thấy một khu vườn trải dài theo chiều ngang, các thiếu nữ trong áo dài đi lại, đứng nghỉ giữa những thân cây, cành hoa, mảng lá. Không có một nhân vật chính đứng giữa; mắt bạn được mời đi dọc tranh như đi dạo.
Đề tên ba miền trong tên tranh cho biết ý của hoạ sĩ: một mùa xuân chung, nhiều dáng người, nhiều sắc hoa cùng ở một vườn. Bạn không cần biết thêm gì về tiểu sử để thưởng thức. Cũng đừng bận tâm việc phân biệt cô nào ở miền nào; nhiều người xem lâu năm cho rằng hoạ sĩ cố ý để các dáng người hoà vào nhau, như một mùa xuân chung chứ không phải ba bức chân dung vùng miền đặt cạnh nhau. Điều cần biết duy nhất là bộ tranh lớn hơn hẳn một bức treo phòng khách, nên cách nhìn cũng khác: phải đi, phải lùi, phải đổi chỗ đứng.
Thứ tự nhìn: ba lượt, mỗi lượt một khoảng cách
Người xem tranh sơn mài lâu năm hiếm khi đứng yên một chỗ trước tranh của Nguyễn Gia Trí. Thử đi theo trình tự này:
- Lùi thật xa, nheo mắt. Đừng cố nhận ra ai đang làm gì. Chỉ để ý chỗ nào sáng nhất, thường là những mảng vàng, bạc và vỏ trứng; chỗ nào tối nhất, là nền then đen sâu. Bạn sẽ thấy các mảng sáng lặp lại theo nhịp dọc bộ tranh, giống những nốt nhạc mạnh trong một bản nhạc dài.
- Bước lại gần vừa đủ để thấy người. Lúc này mới theo dáng các thiếu nữ: cổ nghiêng, tay buông, vạt áo dài chảy xuống. Đường viền dáng người thường mềm, ít góc cạnh. Để ý khoảng trống giữa các nhân vật: ông không nhồi kín, chỗ trống cũng là một phần của nhịp.
- Đứng sát và nghiêng người sang một bên. Đây là bước nhiều người bỏ qua. Khi ánh đèn chiếu xiên qua mặt tranh, bạn sẽ thấy mặt sơn phẳng như kính, còn màu bên dưới thì như đang nằm sâu vào trong. Những vết vàng dát có chỗ sáng, chỗ chìm, vì đã được mài lộ ra với độ dày khác nhau.
- Tìm những chỗ chuyển màu. Ở viền lá, viền tà áo, màu không cắt đứt bằng một nét vẽ mà nhạt dần vào nền. Đó là dấu vết của bàn tay mài, không phải của cây bút.
- Lùi lại lần cuối. Sau khi đã thấy chi tiết, nhìn toàn bộ một lần nữa. Thường đến lần này người ta mới thấy cái vườn "thở", vì mắt đã biết chỗ nào là lớp sâu, chỗ nào là lớp nổi.
Vì sao sơn mài của ông trông sâu như vậy
Sơn ta là nhựa của cây sơn, khi khô thành một lớp màng cứng, trong và bóng. Tranh sơn mài được làm bằng cách phủ nhiều lớp: lớp màu, lớp vàng bạc dát, lớp vỏ trứng, rồi phủ sơn lên trên và mài. Mài tới đâu, hình hiện ra tới đó. Vì thế người hoạ sĩ không vẽ thẳng hình ảnh cuối cùng, mà đoán trước xem khi mài xuống lớp nào thì sẽ lộ ra cái gì. Đó là chỗ khó nhất, và cũng là chỗ tạo ra chiều sâu: mắt bạn nhìn xuyên qua một lớp sơn trong để thấy lớp màu nằm dưới.
Ở tranh của Nguyễn Gia Trí, chiều sâu đó được dùng có chủ ý. Nền đen không phẳng một màu mà có độ trong khác nhau; mảng vàng có chỗ dày đặc, có chỗ mỏng lấm tấm. Khi bạn đổi chỗ đứng, ánh sáng phản chiếu thay đổi, mặt tranh như đổi tông. Đây là điều ảnh chụp gần như không giữ được: ảnh chỉ ghi một góc sáng, còn bản gốc thì sống theo bước chân người xem.
Một điều nữa làm nên tiếng tăm của ông là sự tiết chế. Sơn mài dễ bị làm cho loè loẹt, vì vàng bạc, son đỏ đều rất bắt mắt. Ông dùng nhiều nhưng có trật tự, mảng sáng luôn có chỗ tối đỡ lại. Người mới xem tranh sơn mài ở chợ, ở tiệm lưu niệm rồi xem tranh ông sẽ thấy ngay khác biệt: một bên rực mà phẳng, một bên rực mà sâu.
Hay nhầm và thật ra
Mấy hiểu lầm người mới hay mang theo khi lần đầu đứng trước một bức sơn mài kinh điển:
| Hay nghĩ | Thật ra |
|---|---|
| Sơn mài là tranh vẽ rồi phủ bóng. | Hình hiện ra nhờ mài xuống qua nhiều lớp. Phủ bóng lên tranh vẽ là một thứ khác, nhìn nghiêng sẽ thấy màu nằm ngay trên mặt chứ không chìm. |
| Càng bóng càng đẹp. | Độ bóng của sơn mài là bóng sâu, ấm, đôi chỗ hơi mờ. Bóng gắt như nhựa thường là dấu hiệu lớp phủ công nghiệp. |
| Tranh lớn thì nên đứng giữa nhìn cho trọn. | Với bộ tranh dài như Vườn xuân, đứng giữa lại thấy ít nhất. Phải đi dọc, đứng nhiều điểm. |
| Màu sơn mài chỉ có đen, đỏ, vàng. | Đó là bộ màu gốc. Hoạ sĩ còn dùng bạc, vỏ trứng, vỏ trai và các màu pha để có xanh, nâu, hồng nhạt. |
| Ảnh chụp đẹp là đủ hiểu tranh. | Ảnh chỉ giữ một góc ánh sáng. Bản gốc thay đổi theo chỗ đứng, theo đèn phòng. |
Nếu chỉ nhớ một điều, hãy nhớ hàng cuối: với sơn mài, ảnh chụp là lời giới thiệu, không phải tác phẩm. Ai đã xem ảnh rất nhiều lần mà đứng trước bản gốc vẫn ngạc nhiên là chuyện bình thường.
Câu hỏi người mới hay đặt: tranh này có gì mà nổi tiếng
Câu hỏi này rất chính đáng. Nhìn qua, Vườn xuân Trung Nam Bắc chỉ là các cô gái trong vườn, không kể một sự tích nào, không có cao trào. Cái làm nên tiếng tăm là ở chỗ khác: bộ tranh cho thấy sơn ta, một chất liệu nghề, có thể làm được những việc mà sơn dầu phương Tây không làm được. Sơn dầu đẹp ở nét bút và độ dày của lớp màu; sơn mài đẹp ở độ trong và chiều sâu bên dưới mặt phẳng.
Thứ hai là quy mô và độ bền của công sức. Một tấm sơn mài nhỏ đã cần nhiều lượt phủ, chờ khô, mài; một bộ tranh ghép nhiều tấm đòi hỏi cả chục năm kiên nhẫn để các tấm khớp nhau về màu và nhịp. Người trong nghề nhìn vào sẽ thấy những chỗ khó mà người ngoài không để ý, ví dụ một mảng vàng chạy liền qua hai tấm mà không lệch tông.
Thứ ba là giọng riêng. Tranh của Nguyễn Gia Trí nhận ra được từ xa: dáng người thon dài, đường cong mềm, không khí vừa trang trọng vừa mơ màng. Khi một hoạ sĩ có giọng riêng rõ tới mức đó, các thế hệ sau dùng ông làm thước đo, và tác phẩm trở thành điểm mốc.
Bài tập mười phút và xem gì tiếp
Bạn không cần chờ tới bảo tàng mới tập được. Lấy bất cứ món sơn mài nào trong nhà, một cái khay, một hộp mứt Tết, đặt gần cửa sổ. Phút đầu, nhìn thẳng từ trên xuống. Phút thứ hai, nghiêng món đồ cho ánh sáng lướt qua mặt. Ghi lại xem màu nào hiện rõ hơn khi nghiêng, chỗ nào thấy lớp vàng bạc lấp lánh. Rồi tự hỏi: màu này nằm trên mặt hay nằm bên dưới lớp bóng? Câu hỏi ấy là chìa để đọc mọi bức sơn mài.
Khi đến bảo tàng mỹ thuật, tìm phòng sơn mài và dành riêng cho nó ít nhất nửa giờ. Đi một lượt nhanh, chọn hai bức làm bạn dừng lại, rồi áp dụng ba lượt nhìn ở trên. Với mỗi bức, tự hỏi: chỗ sáng nhất nằm ở đâu, và hoạ sĩ dùng gì để giữ nó không chói? Đi cùng ông bà hay con nhỏ thì để trẻ chỉ ra chỗ nào lấp lánh, người lớn chỉ ra chỗ nào tối sâu; hai thế hệ nhìn hai chiều của cùng một mặt tranh.
Xem xong Nguyễn Gia Trí, nên xem tiếp tranh sơn mài của Trần Văn Cẩn và Nguyễn Sáng để thấy cùng chất liệu mà ba giọng khác hẳn: một người mơ màng, một người tả đời sống lao động, một người mạnh nét và dữ dội. Đặt ba giọng cạnh nhau là cách nhanh nhất để hiểu sơn mài không phải một "kiểu tranh" mà là một chất liệu mở.
Câu hỏi thường gặp
Tranh sơn mài Nguyễn Gia Trí có gì khác tranh sơn mài bán ở cửa hàng lưu niệm?
Tranh của ông được làm bằng sơn ta qua rất nhiều lớp phủ và mài, nên màu nằm chìm và mặt tranh đổi sắc khi bạn đổi chỗ đứng. Nhiều tranh lưu niệm vẽ màu rồi phủ bóng, màu nằm ngay trên mặt, nhìn nghiêng không thấy chiều sâu.
Vườn xuân Trung Nam Bắc vẽ cảnh gì?
Bộ tranh vẽ một khu vườn mùa xuân trải dài với các thiếu nữ mặc áo dài đi lại, đứng nghỉ giữa cây và hoa. Không có câu chuyện cụ thể hay nhân vật chính; cái đáng xem là nhịp của mảng sáng tối và dáng người dọc theo chiều dài bộ tranh.
Vì sao xem tranh sơn mài phải nghiêng người?
Sơn mài là nhiều lớp trong chồng lên nhau, ánh sáng chiếu xiên mới làm lộ ra độ sâu của các lớp ấy. Nhìn thẳng dưới đèn trần, mặt tranh dễ bị loá hoặc phẳng; nghiêng người sang một bên, bạn sẽ thấy vàng bạc và màu nằm ở những tầng khác nhau.
Người không biết gì về hội hoạ có thưởng thức được tranh sơn mài không?
Hoàn toàn được, vì cái hay đầu tiên của sơn mài là cảm giác bằng mắt: độ trong, độ sâu, ánh vàng. Bạn chỉ cần đứng ở vài khoảng cách khác nhau và để ý chỗ sáng nhất, chỗ tối nhất, kiến thức kỹ thuật có thể đến sau.
Có nên cho trẻ nhỏ đi xem tranh sơn mài?
Nên, vì trẻ thích những bề mặt lấp lánh và thường phát hiện chi tiết nhanh hơn người lớn. Hãy biến nó thành trò chơi tìm chỗ có vàng, có vỏ trứng, nhắc trẻ không chạm tay vào mặt tranh và không so sánh ai tìm giỏi hơn ai.
Xem ảnh tranh sơn mài trên điện thoại có đủ không?
Ảnh trên điện thoại giúp bạn biết bố cục và màu chính, nhưng mất gần hết chiều sâu vì chỉ ghi một góc ánh sáng. Hãy dùng ảnh để chọn bức muốn xem, rồi dành thời gian đứng trước bản gốc khi có dịp.