Tranh Nguyễn Tư Nghiêm nên xem theo loạt, không theo từng bức lẻ: với Điệu múa cổ, Gióng hay mười hai con giáp, hãy nhìn nhịp của nét trước, những đường gãy, cong như tay người múa hay như chạm gỗ đình làng, rồi mới nhìn mảng màu phẳng và hình người, hình vật đã được giản lược thành ký hiệu. Ông vẽ đi vẽ lại cùng một đề tài suốt nhiều năm, và chính sự biến tấu ấy là thứ cần thấy.
Nguyễn Tư Nghiêm là một trong bốn cái tên trong câu "Sáng, Liên, Nghiêm, Phái" mà người yêu tranh hay nhắc. Bài này giới thiệu ba loạt tranh tiêu biểu, chỉ cách nhìn nét, giải thích vì sao lối vẽ như chạm khắc ấy được coi là kinh điển, và gợi ý cách tự tập nhìn tranh theo loạt.
Ba loạt tranh, kể bằng lời thường
Điệu múa cổ là loạt tranh vẽ những người múa với dáng tay, dáng chân uốn gãy, như những hình người trên chạm khắc gỗ ở đình làng. Người múa không có khuôn mặt chi tiết, thân hình được rút thành vài đường cong và đường gấp khúc, tay vung ra như cành cây. Có bức chỉ một người, có bức cả nhóm, nhưng luôn có cảm giác chuyển động, như tiếng trống đang dồn.
Gióng là loạt tranh về người anh hùng làng Gióng trong truyền thuyết, cưỡi ngựa sắt đánh giặc rồi bay về trời. Ở tranh Nguyễn Tư Nghiêm, ngựa và người được dựng bằng những mảng hình học, đường thẳng, đường chéo mạnh, ngựa có khi chỉ là vài khối ghép. Không phải minh hoạ truyện, mà là một hình tượng sức mạnh được nói bằng nét.
Mười hai con giáp là loạt vẽ các con vật trong vòng mười hai năm: chuột, trâu, hổ, mèo, rồng, rắn, ngựa, dê, khỉ, gà, chó, lợn. Mỗi con được rút gọn thành một hình đơn giản, vui mắt, đôi khi rất hóm. Loạt này gần gũi nhất với người mới xem và với trẻ con, vì ai cũng nhận ra con vật của mình.
Nhìn gì trước, nhìn gì sau
Nét trước hết. Đứng xa một chút, bỏ qua màu, chỉ theo các đường. Nét của ông thường mảnh, gãy góc, có chỗ rất dài, có chỗ dừng đột ngột. Để mắt chạy theo một đường từ tay xuống chân người múa, bạn sẽ thấy nó vẽ ra một vũ điệu trên mặt giấy.
Rồi đến nhịp lặp. Trong cùng một bức, các đường lặp lại theo nhịp: tay giơ, tay hạ, chân co, chân duỗi. Giống như một đoạn nhạc có phách mạnh phách nhẹ. Đếm thử xem trong một bức Điệu múa cổ có bao nhiêu đường cong lặp lại cùng hướng.
Rồi đến mảng màu. Màu thường đặt thành mảng phẳng, đôi khi tách rời khỏi hình, như những mảng sơn son, sơn then còn sót lại trên một cột đình cũ. Màu không tả vật, màu giữ nhịp cho nét.
Rồi đến chất liệu. Ông dùng sơn mài, sơn dầu, bột màu trên giấy. Ở sơn mài, nét mảnh được mài lộ, sáng lên trên nền tối; ở bột màu, nét nhanh và tươi hơn. Thử so: cùng đề tài mà chất liệu đổi thì nhịp đổi ra sao.
Cuối cùng là đề tài. Chỉ sau khi đã thấy nét, nhịp, màu, mới hỏi tranh vẽ ai, vẽ gì. Với tranh ông, đề tài là cái cớ; cái chính là ngôn ngữ hình.
Vì sao nét như chạm đình làng lại thành kinh điển
Đình làng Bắc Bộ có những mảng chạm gỗ trên đầu cột, trên bẩy, trên cốn, khắc người múa, người đánh vật, người cưỡi ngựa, rồng, hươu, với lối tạo hình mộc, khoẻ, không theo tỷ lệ. Những người thợ làng làm ra chúng không học trường mỹ thuật nào. Nguyễn Tư Nghiêm, một hoạ sĩ học bài bản, đã nhìn ra ở đó một ngôn ngữ hiện đại: hình được rút gọn, nét dứt khoát, nhịp mạnh.
Cái khó là không chép. Rất dễ làm ra những bức tranh trông "giống đình làng" một cách bề ngoài. Tranh ông thì khác: ông lấy tinh thần của nét chạm, của nhịp múa, rồi dựng thành tranh mới, với bố cục, màu và chất liệu của hội hoạ. Người xem quen đình làng sẽ thấy quen; người xem quen hội hoạ hiện đại thế giới cũng thấy quen. Cái quen hai chiều ấy là dấu hiệu của một ngôn ngữ đã chín.
Thứ hai là sự kiên trì với đề tài. Vẽ một điệu múa nhiều lần, mỗi lần một biến tấu, là cách nhiều hoạ sĩ lớn trên thế giới đã làm. Nhờ đó người xem thấy được quá trình tìm tòi: lúc nét dày, lúc nét mảnh, lúc màu rực, lúc màu tối. Một bức lẻ có thể đẹp; cả loạt mới cho thấy một con người đang nghĩ bằng tranh.
Thứ ba, tranh ông chứng minh rằng tính dân tộc không nằm ở đề tài mà nằm ở cách tạo hình. Vẽ áo dài, mái đình, hoa sen chưa đủ để thành tranh Việt; ông dùng chính nhịp nét của thợ chạm, màu của sơn son thếp vàng, để vẽ những đề tài đôi khi rất chung như người múa hay con vật. Bài học ấy được nhiều thế hệ hoạ sĩ sau nhắc lại.
Ba loạt tranh, ba cách xem
Mỗi loạt cần một chút điều chỉnh khi xem. Bảng dưới gợi ý để bạn bắt đầu:
| Loạt tranh | Nhìn vào đâu | Câu tự hỏi |
|---|---|---|
| Điệu múa cổ | Đường tay, đường chân, nhịp lặp của dáng người | Nếu đây là một bản nhạc, nó nhanh hay chậm? |
| Gióng | Đường chéo mạnh, khối hình học của ngựa và người | Đường nào làm mình thấy lực nhất? |
| Mười hai con giáp | Hình con vật được rút gọn, nét hóm hỉnh | Ông giữ lại đặc điểm nào để mình nhận ra con vật? |
Câu tự hỏi ở cột cuối không có đáp án đúng. Mục đích là giữ mắt bạn ở lại trên mặt tranh lâu hơn vài giây, để những gì ông đặt vào đó kịp hiện ra.
Nếu đi cùng người lớn tuổi từng xem hội làng, hỏi họ dáng múa nào trong tranh gợi lại điệu múa nào ngoài đời. Nếu đi cùng trẻ, cho trẻ bắt chước dáng tay của người múa trong tranh. Cả hai cách đều đưa bức tranh từ mặt tường vào cơ thể người xem, và đó là lúc nhịp nét của ông trở nên dễ hiểu nhất.
Hiểu lầm hay gặp
"Tranh vẽ như trẻ con, ai cũng vẽ được." Đây là câu thường nghe trước tranh hiện đại. Thử làm một việc: lấy giấy, vẽ một người múa chỉ bằng mười đường thẳng và cong, sao cho người khác nhìn vào thấy được chuyển động. Bạn sẽ thấy giản lược mà vẫn sống là việc rất khó. Nét của ông ít mà mỗi nét làm việc của ba bốn nét.
"Tranh về con giáp là tranh xem tuổi." Không phải. Loạt mười hai con giáp là đề tài dân gian quen thuộc được dùng như cái cớ để vẽ con vật, như người xưa vẽ tranh Tết. Xem như tranh mỹ thuật, không cần gán ý nghĩa vận hạn nào.
"Tranh Gióng là tranh minh hoạ truyện thiếu nhi." Tranh không kể lần lượt các tình tiết của truyền thuyết. Nó chọn một hình ảnh, người và ngựa lao lên, rồi nói bằng nét và khối. Đọc truyện trước khi xem cũng tốt, nhưng đừng chờ tranh kể lại truyện. Hãy xem nó như một tiếng hô dồn sức hơn là một trang sách kể chuyện.
Chi tiết người xem lâu năm hay để ý
Một là khoảng trống giữa các đường. Trong tranh ông, nền giữa các nét không phải chỗ thừa mà là một phần của hình. Thử nhìn khoảng trống giữa tay và thân người múa như một hình riêng: bạn sẽ thấy nó cũng được tính, giống khoảng lặng trong nhạc.
Hai là chỗ nét đứt. Có những đường đang chạy thì dừng lại, để mắt người xem tự nối tiếp. Đó là cách mời bạn tham gia vào việc hoàn thành hình.
Ba là màu son và màu then. Hai màu gốc của sơn ta, đỏ son và đen then, xuất hiện nhiều trong tranh ông kể cả khi không vẽ bằng sơn mài. Chúng gợi lại màu cột đình, màu đồ thờ, màu hoành phi, một thứ ký ức thị giác của làng Việt mà ông mang vào tranh hiện đại.
Bốn là chữ ký và các dòng ghi chú trên tranh. Ở nhiều bức, chữ ký được đặt như một nét trong bố cục chứ không lọt thỏm ở góc. Nhìn kỹ bạn sẽ thấy nó cũng có nhịp, cũng gãy góc như các đường khác. Đây là chi tiết nhỏ, nhưng người xem lâu năm hay dùng nó để cảm nhận bàn tay hoạ sĩ, vì nét chữ mang thói quen tay rất riêng của từng người.
Tập xem theo loạt, và xem gì tiếp
Bài tập mười phút: tìm ảnh ba bức Điệu múa cổ khác nhau từ nguồn có bản quyền, đặt cạnh nhau. Phút một đến ba: chỉ nhìn đường tay trong cả ba bức. Phút bốn đến sáu: chỉ nhìn màu. Phút bảy đến chín: chọn bức thấy "nhanh" nhất và bức "chậm" nhất. Phút cuối tự hỏi: vì sao cùng một điệu múa mà ông phải vẽ lại? Câu trả lời của bạn chính là sự hiểu về cách một hoạ sĩ làm việc.
Ngồi một góc phố chiều muộn, nhìn người qua lại và thử vẽ nhanh dáng tay chân họ bằng vài đường gãy cũng là một cách tập rất hợp với tranh ông. Bạn sẽ thấy một người đang chạy, đang khuân đồ, đang vẫy tay có thể rút thành ba bốn nét.
Đi bảo tàng mỹ thuật cùng con, dừng lâu ở loạt con giáp: hỏi con tìm con vật của mình, con của bố mẹ, của ông bà. Đừng biến việc đó thành bói tuổi, chỉ là trò tìm hình. Xem tiếp: tranh Nguyễn Sáng để so một người cùng thế hệ đi tìm ngôn ngữ Việt bằng nét viền dày và khối; rồi tranh Đông Hồ để thấy gốc dân gian của hình giản lược; và nếu có dịp, đi xem chạm khắc một ngôi đình cổ để thấy tận mắt nơi các nét ấy bắt đầu.
Câu hỏi thường gặp
Nguyễn Tư Nghiêm nổi tiếng với loạt tranh nào?
Ông nổi tiếng với các loạt tranh vẽ đi vẽ lại cùng một đề tài như Điệu múa cổ, Gióng và mười hai con giáp. Tranh ông dùng nét giản lược như chạm khắc đình làng, mảng màu phẳng và nhịp chuyển động mạnh.
Vì sao tranh Nguyễn Tư Nghiêm giống chạm khắc đình làng?
Ông lấy cảm hứng từ những mảng chạm gỗ ở đình làng Bắc Bộ với lối tạo hình mộc, khoẻ, không theo tỷ lệ. Nhưng ông không chép, mà dùng tinh thần của nét chạm để dựng thành tranh hiện đại với bố cục, màu và chất liệu riêng.
Xem tranh Điệu múa cổ thế nào cho hiểu?
Nhìn nét trước: theo đường tay, đường chân của người múa để cảm nhịp chuyển động. Sau đó mới nhìn mảng màu và hình người. Xem vài bức trong loạt cạnh nhau sẽ thấy ông biến tấu nhịp và màu ra sao qua từng lần vẽ.
Tranh mười hai con giáp của ông có ý nghĩa xem tuổi không?
Không, đây là đề tài dân gian quen thuộc được dùng để vẽ con vật theo lối giản lược, vui mắt. Nên xem như tranh mỹ thuật, chú ý cách ông giữ lại đặc điểm tiêu biểu của từng con bằng rất ít nét.
Người mới xem tranh hiện đại nên bắt đầu từ loạt nào?
Loạt mười hai con giáp dễ bắt đầu nhất vì ai cũng nhận ra con vật và hình rất hóm. Sau đó chuyển sang Điệu múa cổ để tập cảm nhịp nét, rồi đến Gióng với những khối hình học mạnh mẽ hơn.
Có thể xem tranh Nguyễn Tư Nghiêm ở đâu?
Tranh của ông thường có trong phòng hội hoạ hiện đại Việt Nam ở các bảo tàng mỹ thuật và trong những triển lãm chuyên đề. Khi chưa có dịp, có thể xem ảnh từ nguồn có bản quyền, nhưng nên tìm cơ hội đứng trước bản gốc để thấy chất liệu.