TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Tranh Việt kinh điển

Tranh Lợn ăn cây ráy: vì sao con lợn đen Đông Hồ có hai vòng xoáy trên mình

Tranh Lợn ăn cây ráy của làng Đông Hồ nhìn gì: khối đen của con lợn, vòng xoáy âm dương trên thân, cây ráy, khoảng nền điệp trống và lời chúc no đủ rất dân dã.

Close-up of hands in a sage green shirt brushing dark ink onto a carved woodblock on an old wooden printing table, northern village house, rainy afternoon light

Lợn ăn cây ráy là bức tranh Đông Hồ vẽ một con lợn đen đang cúi ăn lá ráy, trên thân có hai vòng xoáy cuộn vào nhau; xem bức này, nhìn trước vào khối đen lớn của con lợn, rồi tới vòng xoáy, rồi tới cây ráy, và cuối cùng là khoảng nền giấy điệp để trống. Vòng xoáy thường được hiểu là hình âm dương, gợi sự sinh sôi; cả bức tranh là lời chúc đủ ăn, nuôi được nhiều lợn, nhà ấm no.

Trông thì đơn giản, nhưng đây là một trong những bức tranh dân gian có bố cục chặt nhất. Bài này chỉ cách đọc từng lớp, giải thích vì sao một mảng đen lớn lại đẹp chứ không nặng, kể những thắc mắc thường gặp, và đặt bức này cạnh tranh đàn lợn để bạn thấy người thợ Đông Hồ biến tấu một đề tài ra sao.

Bức tranh vẽ gì

Một con lợn đen, thân dày, bụng xệ, mõm dài, đứng nghiêng trong khuôn tranh, cúi đầu ăn mấy lá ráy. Ráy là loại cây lá to hình tim mọc ở bờ ao, góc vườn nhà quê, xưa thường được dùng nấu cám lợn. Ngoài con lợn và cây ráy, tranh gần như không có gì khác: không chuồng, không người, không cảnh.

Trên thân lợn có hai hình xoáy cuộn vào nhau, thường đặt ở phần vai và phần mông. Những vòng xoáy ấy là chỗ sáng duy nhất nằm giữa khối đen, khiến mắt người xem dừng lại ngay. Nhiều tờ còn có hoa văn trên lưng như những nét bờm. Mắt lợn nhỏ, hiền, đuôi vểnh, bốn chân ngắn bám đất.

Lợn đen trong tranh mang dáng của giống lợn ta quen thuộc ở làng quê Bắc Bộ ngày trước: lưng võng, bụng sệ, da đen. Người lớn tuổi ở quê xem tranh thường nhận ra ngay con lợn nhà mình. Đó là một trong những lý do bức tranh thân thuộc với bao thế hệ: nó vẽ thứ người ta thấy hằng ngày, chứ không phải con vật trong sách.

Đọc tranh theo bốn lớp

Đứng trước tờ tranh, hoặc mở ảnh to trên màn hình, đi theo thứ tự này:

  1. Khối đen. Lùi xa, nheo mắt: con lợn là một khối đen lớn gần như chiếm nửa khuôn tranh, đặt lệch, phía trước nhường chỗ cho cây ráy. Để ý viền khối đen: lưng cong võng, bụng tròn, rất ít chỗ thẳng.
  2. Vòng xoáy. Bước lại gần, nhìn hai hình xoáy. Chúng không phải hình tròn đóng kín mà là hai đường cuộn vào nhau, như nước xoáy. Đếm xem có mấy vòng, và để ý chúng làm khối đen bớt nặng ra sao.
  3. Cây ráy. Nhìn những chiếc lá ráy: to, đơn giản, viền rõ, có màu khác hẳn con lợn. Theo hướng mõm lợn chạm vào lá, bạn sẽ thấy đường dẫn mắt duy nhất trong tranh, từ đầu lợn sang cây.
  4. Nền trống. Cuối cùng nhìn phần còn lại của tờ giấy. Nền điệp để trống, ngà và lấp lánh, ôm lấy khối đen như khoảng sân. Thử tưởng tượng nếu nền cũng kín hoa văn: tranh sẽ ngộp ngay.

Bốn lớp này đi từ to tới nhỏ, từ tối tới sáng. Hầu hết tranh dân gian đọc được theo cách như vậy, và đây là bức dễ tập nhất vì chỉ có hai nhân vật: con lợn và cái cây.

Vì sao một mảng đen lớn lại đẹp chứ không nặng

Trong hội hoạ, một mảng tối lớn rất dễ làm tranh nặng nề, như một vết loang. Bức Lợn ăn cây ráy giải quyết chuyện này bằng ba cách rất khéo. Cách thứ nhất là đường viền cong: khối đen không có cạnh sắc, nên trông mềm như một vật thể sống chứ không như một tảng đá. Cách thứ hai là vòng xoáy sáng màu đặt giữa khối, giống như mở hai cửa sổ cho ánh sáng lọt vào. Cách thứ ba là nền trống rộng chung quanh, để khối đen có chỗ thở.

Màu đen trên giấy điệp cũng khác màu đen trên giấy trắng thường. Đen than lá tre khi in lên nền điệp có độ hạt, không đặc sệt, lại ánh nhẹ ở những chỗ bột điệp lộ qua. Đứng gần và nghiêng tranh, bạn sẽ thấy khối đen không đen tuyền mà có chiều sâu, giống da con vật thật dưới nắng.

Người xem tranh lâu năm hay nói bức này "đẹp như một con dấu": hình gọn, màu ít, đặt đúng chỗ. Nếu bạn quen với tranh in hiện đại, đây là bài học về sự giản lược: bỏ mọi thứ không cần, giữ lại một khối mạnh, một chi tiết nhấn, một khoảng trống. Nhiều nhà thiết kế ngày nay vẫn học từ đúng điều đó.

Vòng xoáy âm dương: nên hiểu tới đâu

Cách giải thích thường gặp là vòng xoáy trên thân lợn tượng trưng cho âm dương, hai lực hoà hợp sinh ra sự sống, gắn với mong ước sinh sôi, nảy nở. Cách hiểu này phổ biến trong sách viết về tranh dân gian và trong lời kể của người làng nghề. Bạn có thể dùng nó như một chìa khoá, nhưng không cần biến bức tranh thành bài giảng triết học.

Ở mức người xem bình thường, chỉ cần thấy: hai vòng xoáy làm thân con lợn "chuyển động" dù nó đứng yên, làm mảng đen có nhịp, và gợi cảm giác đầy đặn, căng tràn. Đó đã là đủ để hiểu vì sao người thợ đặt chúng ở đó. Phần ý nghĩa sâu xa, nếu muốn, có thể đọc thêm sau, như đọc chú thích của một bản nhạc sau khi đã nghe xong.

Một điều nên tránh: đừng gán cho vòng xoáy những lời giải thích kiểu đoán vận hạn hay phong tục kiêng kỵ. Tranh Lợn ăn cây ráy là tranh chúc no đủ trong nhà nông, xem nó như một tác phẩm mỹ thuật dân gian là đúng tinh thần nhất.

Đặt cạnh tranh đàn lợn: một đề tài, nhiều cách

Đông Hồ có nhiều bức về lợn. Xem Lợn ăn cây ráy cạnh tranh đàn lợn (lợn mẹ với đàn lợn con) sẽ thấy người thợ biến tấu thế nào:

  • Số lượng: một con lợn đứng một mình, so với lợn mẹ có cả đàn con quây quanh. Một bên là sự đầy đặn, một bên là sự đông đúc.
  • Hướng mắt: ở Lợn ăn cây ráy mắt đi từ con lợn sang cây; ở tranh đàn lợn mắt đi vòng quanh lợn mẹ, theo từng chú lợn con.
  • Vòng xoáy: cả hai thường có vòng xoáy trên thân, nhưng ở tranh đàn lợn chúng lặp lại trên nhiều con, tạo nhịp như tiếng trống.
  • Không khí: một bên yên, ăn uống thong thả; một bên ồn, chen chúc, có cái vui của nhà nuôi lợn đông.
  • Lời chúc: một bên chúc no đủ, một bên chúc đông con nhiều cháu. Cùng con vật, khác ý.

Đặt hai tờ cạnh nhau trên bàn trong mười phút là đủ để bạn hiểu tranh dân gian không phải những hình lặp lại máy móc, mà là một hệ thống có biến tấu, như các làn điệu trong cùng một lối hát.

Hay nhầm và thật ra

Bức tranh quen đến mức người ta hay nói về nó theo thói quen, và vài thói quen ấy không đúng lắm:

Hay nghĩThật ra
Tranh vẽ con lợn rừng.Dáng lưng võng, bụng sệ, da đen là dáng giống lợn nhà quen ở làng quê Bắc Bộ, không phải lợn rừng có nanh và lông bờm dựng.
Tranh quá đơn giản, ai vẽ cũng được.Đơn giản là kết quả của rất nhiều lần bỏ bớt. Đặt khối đen sao cho cân, vòng xoáy sao cho có nhịp là việc khó; những bản nhái vụng thường lộ ngay ở chỗ đó.
Vòng xoáy chỉ để trang trí.Nó vừa mang ý nghĩa sinh sôi theo cách hiểu dân gian, vừa có việc thị giác rõ ràng: làm sáng khối đen và tạo chuyển động.
Tranh lợn chỉ treo trong nhà làm nông.Ngày nay nhiều gia đình ở phố treo tranh lợn như một món mỹ thuật dân gian, nhất là ở góc bếp hay phòng ăn.
Tranh in màu càng tươi càng đẹp.Màu tự nhiên trên giấy điệp vốn trầm, có hạt. Màu tươi gắt thường là dấu hiệu mực công nghiệp.

Hàng đầu tiên là chỗ đáng sửa nhất, vì nó làm người ta xem tranh như một hình minh hoạ săn bắn, trong khi đây là bức tranh về con vật nuôi gắn với bếp lửa nhà nông. Hiểu đúng con vật, bạn sẽ hiểu đúng lời chúc mà bức tranh mang theo, và cảm được vì sao nó hiền lành đến vậy.

Tự tập, và xem ở đâu

Bài tập nhìn mười phút: in hoặc mở ảnh bức tranh, dùng một tờ giấy trắng che lần lượt từng phần. Che cây ráy: tranh còn cân không? Che vòng xoáy: khối đen thành gì? Che một nửa nền: tranh có ngộp không? Mỗi lần che, tự hỏi: người thợ đặt cái này ở đây để làm gì? Đây là cách người học thiết kế vẫn dùng để hiểu bố cục, và với một bức ít chi tiết như thế này, kết quả hiện ra rất rõ.

Ở bảo tàng mỹ thuật và một số bảo tàng về văn hoá dân gian, tranh Đông Hồ thường được trưng bày cùng ván khắc và dụng cụ in. Hãy tìm ván nét đen của một bức tranh con vật: phần gỗ bị khoét đi là chỗ trắng, phần giữ lại là chỗ đen. Với con lợn, bạn sẽ thấy cả một khối gỗ lớn được giữ nguyên, chỉ khoét những vòng xoáy, và hiểu vì sao hình lại gọn như thế.

Mua một tờ tranh in thủ công về treo nhà trong dịp Tết là cách xem lâu dài nhất. Sau vài tuần đi qua đi lại, bạn sẽ nhận ra những chi tiết mà lần đầu không thấy, như một nét hoa văn trên lưng, một chỗ màu in hơi lệch.

Xem tiếp: cặp tranh Vinh hoa, Phú quý để thấy cùng lời chúc no đủ nhưng nhân vật là em bé; rồi tranh Tố nữ của dòng Hàng Trống để so một dòng tranh mềm, nhiều nét và màu vờn tay.

Câu hỏi thường gặp

Tranh Lợn ăn cây ráy có ý nghĩa gì?

Bức tranh là lời chúc no đủ của nhà nông: con lợn béo khoẻ, có thức ăn sẵn, nhà nuôi được lợn là nhà có của để dành. Vòng xoáy trên thân lợn thường được hiểu là hình âm dương, gợi sự sinh sôi nảy nở.

Cây ráy trong tranh là cây gì?

Ráy là cây lá to hình tim, mọc ở bờ ao, góc vườn làng quê Bắc Bộ, xưa hay được thái nấu cám cho lợn. Đặt cây ráy cạnh con lợn là chi tiết đời thường, cho biết con lợn có cái ăn, đúng với lời chúc no đủ.

Vì sao con lợn trong tranh có vòng xoáy trên mình?

Theo cách hiểu phổ biến, đó là hình âm dương tượng trưng cho sự hoà hợp và sinh sôi. Về mặt thị giác, hai vòng xoáy sáng màu làm khối đen bớt nặng, tạo nhịp và khiến con lợn trông đầy đặn, căng tràn sức sống.

Tranh Lợn ăn cây ráy khác tranh đàn lợn thế nào?

Lợn ăn cây ráy chỉ có một con lợn đứng ăn lá, bố cục yên và gọn. Tranh đàn lợn có lợn mẹ cùng nhiều lợn con, mắt người xem đi vòng quanh, không khí đông vui hơn. Một bên chúc no đủ, một bên chúc đông con cháu.

Làm sao biết tranh lợn Đông Hồ được in thủ công?

Nhìn nền giấy có ánh lấp lánh của bột điệp và hơi sần khi sờ, màu hơi có hạt, nét đen đôi chỗ lệch nhẹ khỏi mảng màu. Bản in máy trên giấy công nghiệp thì mặt phẳng, màu đều tăm tắp và không có ánh điệp.

Có nên treo tranh lợn Đông Hồ vào năm Hợi thôi không?

Không cần, vì bức tranh là lời chúc no đủ chung, treo năm nào cũng hợp. Nhiều người treo quanh năm như một tác phẩm mỹ thuật dân gian, chỉ cần giữ tranh nơi khô ráo, tránh nắng chiếu thẳng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138