TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Tranh Việt kinh điển

Tranh Lê Phổ và Mai Trung Thứ: đọc thiếu nữ, mẹ con trên lụa của nhóm Paris

Tranh Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Vũ Cao Đàm nhìn gì: dáng thiếu nữ thon dài, cảnh mẹ con, màu lụa trong, đường nét mảnh và vì sao tranh vừa Á vừa Âu mà không lai.

Wide shot of a silk painter's desk in a bright apartment, a young Vietnamese woman in a white blouse studies pale silk under a magnifier, seen from behind, soft overcast light

Với tranh lụa của Lê Phổ và Mai Trung Thứ, nhìn trước hết vào dáng người, những thiếu nữ cổ cao, tay dài, ngồi hoặc quỳ thật nhẹ, rồi vào đường nét mảnh như sợi chỉ, và sau cùng vào nền lụa để trống, nơi không khí tranh nằm. Tranh của hai ông cùng Vũ Cao Đàm thường được gọi chung là tranh của nhóm hoạ sĩ Việt sang Pháp: đề tài Việt, chất liệu phương Đông, nhưng cách dựng hình mang hơi thở hội hoạ châu Âu.

Bài này giúp bạn phân biệt giọng của từng người, nhận ra những dấu hiệu chung, hiểu vì sao tranh vừa Á vừa Âu mà không thành lai căng, và gợi ý cách xem khi chỉ có ảnh trên điện thoại hay khi gặp tranh trong một triển lãm.

Ba hoạ sĩ, một thế hệ

Lê Phổ, Mai Trung Thứ và Vũ Cao Đàm đều học ở Trường Mỹ thuật Đông Dương, rồi sang Pháp và sống, làm việc phần lớn đời mình ở đó. Họ thường được nhắc cùng nhau vì chung lớp, chung đường đời và chung một số đề tài: phụ nữ Việt, mẹ và con, cảnh sinh hoạt gia đình. Nhưng nhìn kỹ, ba giọng rất khác.

Lê Phổ thời kỳ đầu vẽ lụa với những thiếu nữ thanh mảnh, màu nhẹ, không khí trầm tĩnh. Về sau ông chuyển nhiều sang sơn dầu, màu rực hơn, hoa lá dày hơn, thiếu nữ thường đứng giữa vườn hoa. Mai Trung Thứ trung thành lâu dài với lụa và màu bột trên lụa, tranh thường khổ nhỏ, cảnh mẹ con, trẻ em, thiếu nữ chải tóc, đọc sách, rất tinh và rất phẳng. Vũ Cao Đàm vừa vẽ vừa làm điêu khắc, người trong tranh của ông có dáng kéo dài, khuôn mặt mơ màng.

Người mới không cần nhớ tiểu sử. Chỉ cần biết: ba người cùng một xuất phát, nhưng một người đi về phía màu và hoa, một người đi về phía sự tinh tế của khổ nhỏ, một người đi về phía hình khối. Khi xem tranh, thử đoán tác giả trước khi đọc chú thích; đó là cách nhanh nhất để mắt quen giọng từng người.

Nhìn gì trước, nhìn gì sau

Dáng người trước tiên. Thiếu nữ trong tranh nhóm này hầu như luôn có cổ cao, vai thả, ngón tay dài. Đó không phải tỷ lệ người thật, mà là một cách làm đẹp có chủ ý, giống như các hoạ sĩ Phục hưng kéo dài dáng các nhân vật nữ. Tự hỏi: nếu tỷ lệ này đúng như người thật, tranh có còn mềm như thế không?

Rồi đến đường viền. Nét viền hình rất mảnh, đều, liền mạch, thường bằng mực hoặc màu đậm. Ở tranh Mai Trung Thứ, nét này giữ hình rõ ràng như tranh minh hoạ cổ phương Đông. Đi theo một đường viền từ cổ xuống tay, bạn sẽ thấy nó gần như không bị đứt.

Rồi đến mảng màu. Màu trên lụa của hai ông thường là những mảng phẳng, ít đánh bóng khối, áo một màu, nền một màu. Cảm giác không gian đến từ sự xếp lớp của các mảng chứ không từ ánh sáng đổ bóng.

Cuối cùng là nền. Nền thường để trống hoặc rất ít chi tiết: một tấm rèm, một cành hoa, vài đồ vật. Khoảng trống ấy làm người trong tranh như đứng ngoài thời gian. Người xem lâu năm hay nói tranh nhóm này "đẹp nhất ở chỗ không vẽ".

Đọc cử chỉ. Đặc biệt ở cảnh mẹ con: tay mẹ đặt ở đâu, ánh mắt hướng về đâu. Gần như không có cử chỉ mạnh; mọi tình cảm nằm ở một cái nghiêng đầu, một bàn tay đỡ.

Vì sao tranh vừa Á vừa Âu mà không lai

Chỗ dễ hỏng nhất khi trộn hai truyền thống là thành nửa nọ nửa kia, không ra gì. Tranh của nhóm này tránh được vì họ lấy mỗi bên một thứ rõ ràng. Từ phương Đông: chất liệu lụa, nét viền, mảng phẳng, khoảng trống, đề tài gia đình và phụ nữ Việt. Từ châu Âu: cách dựng người theo hình hoạ, bố cục có trọng tâm, cảm giác về khung cảnh nội thất. Hai thứ ấy không giẫm lên nhau.

Một lý do nữa là sự nhất quán. Mai Trung Thứ vẽ một thế giới gần như không đổi trong rất nhiều năm: nhỏ, yên, sạch sẽ, tình cảm. Người xem có thể không thích, nhưng không thể bảo nó hỗn tạp. Sự nhất quán đó biến một phong cách thành một thế giới riêng, thứ khiến người ta nhận ra tranh từ xa.

Cũng nên nói thẳng: tranh của nhóm này đẹp theo kiểu trang nhã, dễ ưa. Có người chê là quá êm, thiếu va chạm của đời sống. Đó là một cách nhìn hợp lý. Khi xem, bạn có thể vừa thưởng thức sự tinh tế, vừa tự hỏi: đây là phụ nữ Việt thật, hay phụ nữ Việt trong trí nhớ của người ở xa quê? Câu hỏi ấy làm việc xem thú vị hơn nhiều.

Phân biệt nhanh ba giọng

Bảng dưới đây là dấu hiệu chung, có ngoại lệ, nhưng đủ để người mới bắt đầu đoán tác giả:

Dấu hiệuLê PhổMai Trung ThứVũ Cao Đàm
Chất liệu hay gặpLụa ở thời kỳ đầu, sơn dầu về sauLụa và màu bột trên lụaLụa, sơn dầu, điêu khắc
Khổ tranhVừa đến lớnThường nhỏ, tinhĐa dạng
MàuTừ nhẹ chuyển dần sang rực, nhiều hoaPhẳng, trong, nhẹTrầm hoặc đậm, có khối
Dáng ngườiThanh mảnh, đứng trong vườnMảnh, ngồi, cảnh gia đìnhKéo dài, mơ màng
NềnNhiều hoa lá ở giai đoạn sauTrống hoặc rèm, đồ vật nhỏÍt chi tiết, nhấn hình người

Đừng dùng bảng như luật. Mục đích là tập cho mắt có vài điểm bám, sau đó bạn sẽ tự nhận ra những khác biệt tinh hơn, như cách mỗi người vẽ ngón tay hay cách đặt khuôn mặt nghiêng.

Đứng trước bản gốc: những gì ảnh không giữ được

Tranh lụa của nhóm này thường được trưng bày trong khung có kính, dưới ánh đèn yếu để bảo vệ màu. Điều đầu tiên nên làm là tìm góc đứng không bị kính phản chiếu đèn hay phản chiếu chính bạn. Dịch sang trái phải vài bước, hạ thấp người một chút, đến khi mặt kính "biến mất". Người đi xem lâu năm làm việc này gần như theo phản xạ.

Khi đã thấy rõ, hãy nhìn vân lụa. Ở những chỗ màu mỏng, sợi tơ lộ ra như một tấm lưới rất mịn. Ở chỗ màu dày như tóc đen hay áo sẫm, mặt lụa gần như bị phủ kín. Sự chênh lệch đó tạo ra cảm giác có lớp trước lớp sau, dù bức tranh hầu như không đánh bóng khối. Ảnh chụp, dù độ phân giải cao, thường làm mất hẳn chênh lệch này.

Thứ hai là màu da. Da người trong tranh lụa thường được để gần như màu nền, chỉ thêm chút hồng ở má, ở đầu ngón tay. Đứng gần bạn sẽ thấy hoạ sĩ dùng chính độ trong của lụa làm làn da, thay vì tô một lớp màu da dày. Đó là chỗ tinh tế nhất, và cũng là chỗ bản chép kém thường lộ ra: da bị tô đặc, phẳng và đục.

Thứ ba là kích thước. Nhiều người ngạc nhiên vì tranh của Mai Trung Thứ nhỏ hơn họ tưởng khi chỉ xem ảnh. Tranh nhỏ buộc bạn bước lại gần, và chính khoảng cách gần ấy tạo ra cảm giác riêng tư, như được ngồi trong căn phòng cùng mẹ con trong tranh.

Hiểu lầm hay gặp

Hiểu lầm đầu tiên: tranh đẹp thì chắc là tranh thật. Tranh của nhóm hoạ sĩ này bị chép, bị làm nhái rất nhiều, vì phong cách dễ nhận và dễ ưa. Người xem không chuyên không có cách tự phân biệt chắc chắn; việc đó là của giới nghiên cứu, dựa trên nguồn gốc lưu truyền và chất liệu. Khi gặp tranh ở chỗ không phải bảo tàng hay triển lãm uy tín, cứ xem như xem một bản chép, thưởng thức phong cách mà không kết luận gì.

Hiểu lầm thứ hai: lụa là chất liệu "Trung Hoa", còn hoạ sĩ Việt chỉ học theo. Lụa là chất liệu dùng ở nhiều nước Á Đông, mỗi nơi có cách riêng. Tranh lụa Việt thế kỷ 20, từ Nguyễn Phan Chánh tới nhóm Paris, có đề tài và nhịp riêng mà người quen mắt nhận ra ngay.

Hiểu lầm thứ ba: tranh màu nhẹ là tranh "yếu". Thực ra muốn giữ màu nhẹ mà hình vẫn chắc, nét vẫn rõ, là việc khó hơn nhiều so với vẽ màu đậm. Mỗi lớp màu trên lụa đều phải cân, quá tay một lần là bức tranh mất độ trong.

Hiểu lầm thứ tư: tranh của người sống ở xa quê thì không còn là tranh Việt. Chính khoảng cách lại làm họ vẽ quê nhà theo cách cô đọng: chỉ giữ lại những gì đáng nhớ nhất là tà áo, dáng ngồi, cử chỉ chăm con. Xem tranh với ý nghĩ đó, bạn sẽ thấy sự lặp lại đề tài không phải nghèo ý mà là một nỗi nhớ được vẽ đi vẽ lại.

Tập xem và xem gì tiếp

Bài tập mười phút: tìm ảnh ba bức cảnh mẹ con của ba hoạ sĩ khác nhau trên nguồn có bản quyền, đặt cạnh nhau. Hai phút đầu, chỉ nhìn bàn tay người mẹ trong cả ba bức. Hai phút tiếp, chỉ nhìn khuôn mặt đứa trẻ. Hai phút tiếp, chỉ nhìn nền. Bốn phút cuối, ghi mỗi bức một câu: bức này dịu dàng theo kiểu nào. Bạn sẽ thấy ba chữ "dịu dàng" khác nhau đến mức nào.

Khi có dịp xem bản gốc ở bảo tàng hay triển lãm, đứng thật gần. Tranh khổ nhỏ của Mai Trung Thứ có những chi tiết như sợi tóc, nếp áo mà ảnh không giữ nổi. Tranh lụa luôn được trưng bày dưới ánh sáng yếu, mắt cần một phút để quen. Đi cùng con gái hay cháu gái, cùng hỏi: người phụ nữ trong tranh đang nghĩ gì?, mỗi người một câu trả lời, không có câu đúng.

Sau nhóm này, nên quay về Nguyễn Phan Chánh để thấy tranh lụa ở trong nước đi một hướng mộc và trầm hơn; rồi xem tranh sơn mài cùng thời để thấy chính những người học chung trường đã làm gì với một chất liệu hoàn toàn khác.

Câu hỏi thường gặp

Lê Phổ, Mai Trung Thứ và Vũ Cao Đàm có gì chung?

Cả ba học ở Trường Mỹ thuật Đông Dương rồi sang Pháp sống và làm việc. Họ cùng vẽ nhiều về phụ nữ Việt, mẹ con và sinh hoạt gia đình, kết hợp chất liệu và nét phương Đông với cách dựng hình châu Âu.

Làm sao phân biệt tranh Lê Phổ và Mai Trung Thứ?

Một cách đơn giản là nhìn khổ và màu: Mai Trung Thứ thường vẽ khổ nhỏ, mảng màu phẳng, nền trống, cảnh gia đình. Lê Phổ giai đoạn sau dùng sơn dầu nhiều, màu rực và hoa lá dày quanh thiếu nữ. Luôn có ngoại lệ, nên đọc chú thích để kiểm tra.

Vì sao thiếu nữ trong tranh có cổ và tay dài bất thường?

Đó là cách làm đẹp có chủ ý, kéo dài tỷ lệ để dáng người thanh thoát hơn. Hội hoạ nhiều nơi trên thế giới cũng làm như vậy. Nếu vẽ đúng tỷ lệ người thật, tranh sẽ mất đi vẻ mềm và mơ màng.

Tranh của nhóm hoạ sĩ này có hay bị làm giả không?

Có, vì phong cách dễ nhận và được ưa chuộng. Người xem không chuyên không tự kết luận được thật giả; việc đó cần chuyên gia và hồ sơ nguồn gốc. Nếu gặp ở nơi không rõ ràng, hãy xem như bản chép để thưởng thức phong cách.

Xem tranh lụa trên điện thoại có được không?

Được, để làm quen bố cục và dáng người, nhất là khi phóng to từng phần. Nhưng độ trong của lụa và những chi tiết nhỏ như sợi tóc chỉ thấy rõ trước bản gốc, đứng gần dưới ánh sáng dịu.

Nên xem tranh nào tiếp theo sau nhóm hoạ sĩ này?

Nên xem tranh lụa của Nguyễn Phan Chánh để thấy giọng mộc và trầm của lụa trong nước, rồi xem tranh sơn mài cùng thế hệ như Nguyễn Gia Trí, Trần Văn Cẩn. Đặt cạnh nhau, bạn sẽ thấy một thế hệ hoạ sĩ đi theo nhiều ngả rất khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138