Tát nước đồng chiêm là bức sơn mài của Trần Văn Cẩn tả những người nông dân tát nước trên cánh đồng chiêm, và cái đáng xem nhất là nhịp: dáng người cúi xuống, ngả ra, lặp lại như một điệu múa, trên một mặt sơn có nước, trời và đất chồng lên nhau. Xem bức này, bạn nên tìm nhịp trước, tìm người sau, rồi mới để ý màu.
Nhiều người biết Trần Văn Cẩn qua bức chân dung bé gái nổi tiếng, nhưng ông còn là một trong những hoạ sĩ sơn mài vững nhất của thế hệ mình. Bài này đi qua bức tranh theo thứ tự nhìn, giải thích vì sao đề tài lao động bình thường lại thành tác phẩm kinh điển, và gợi ý cách tập nhìn nhịp trong tranh.
Bức tranh kể gì, bằng mắt thường
Đồng chiêm là ruộng vụ chiêm, thường trũng, cần đưa nước vào hoặc tháo nước ra bằng sức người. Tát nước bằng gầu là việc quen của làng quê Bắc Bộ: người đứng hai bên bờ, giật dây cho chiếc gầu múc nước từ chỗ thấp hắt lên chỗ cao, đều tay, đều nhịp. Ai từng ở quê sẽ nhận ra ngay động tác ấy trong tranh.
Trên mặt tranh, Trần Văn Cẩn xếp những người lao động thành hàng, các dáng người nối tiếp nhau trên một khoảng ruộng nước. Bạn không thấy khuôn mặt chi tiết; cái hoạ sĩ muốn bạn thấy là thân người, cánh tay và đường dây gầu. Mảng nước, bờ ruộng và trời được chia thành những khoảng màu lớn, đơn giản. Không có ai là nhân vật chính; nhân vật chính là chính công việc.
Điều đáng để ý là không khí tranh. Tát nước là việc nặng, nhưng bức tranh không nặng nề. Màu sáng, dáng người có độ nhún nhảy, cả mặt tranh có cảm giác của một buổi làm đồng đông người, có tiếng gọi nhau. Đó là cách nhìn của hoạ sĩ: ông thấy cái đẹp của nhịp lao động chứ không chỉ cái vất vả.
Nhìn theo thứ tự nào
Lùi xa, tìm đường chéo. Mỗi dáng người tát nước là một đường chéo, thân ngả ra sau hoặc cúi về trước. Khi lùi xa, các đường chéo ấy nối nhau thành nhịp sóng chạy ngang tranh. Cho mắt chạy theo nhịp đó từ đầu này sang đầu kia, như nghe một câu hò có đối đáp.
Đếm nhịp, không đếm người. Bạn sẽ thấy hoạ sĩ không đặt các dáng giống hệt nhau. Có dáng đang kéo, có dáng đang buông, có dáng vừa đổi tay. Chính sự lệch nhịp nhỏ ấy làm tranh sống, như một nhóm người làm thật chứ không phải một hàng hình nhân.
Nhìn mảng nước. Nước trong sơn mài là chỗ đẹp riêng của chất liệu. Lớp bạc hoặc màu sáng được mài lộ ra dưới lớp sơn trong cho cảm giác mặt nước loang loáng. Bước lại gần và nghiêng người, bạn sẽ thấy độ sáng đổi theo góc nhìn, giống mặt ruộng thật dưới nắng.
Nhìn viền dáng người. Đường viền không sắc như nét bút mực; nó có chỗ đậm chỗ nhạt vì được mài. Ở chỗ cánh tay giao với dây gầu, để ý cách ông giữ cho hình vẫn đọc được rõ mà không cứng.
Cuối cùng mới nhìn màu. Son đỏ, vàng, nâu, đen của sơn ta được dùng tiết chế. Tự hỏi chỗ nào ấm nhất trong tranh, và vì sao ông chọn đặt chỗ ấm ở đó: thường đó là nơi mắt bạn được kéo về lần đầu tiên.
Vì sao một cảnh làm đồng lại thành kinh điển
Trước thế hệ của Trần Văn Cẩn, sơn ta chủ yếu sống trong đồ thờ, đồ gia dụng, với đề tài rồng phượng, hoa lá trang trí. Đưa cảnh người nông dân làm việc lên mặt sơn mài, với bố cục của một bức tranh thật sự, là một bước đi đáng kể. Bức tranh cho thấy chất liệu truyền thống cũng kể được chuyện đời sống thường ngày, không chỉ chuyện trang trí.
Cái khó thứ hai là chuyển động. Sơn mài là chất liệu chậm: phủ, chờ khô, mài, mỗi lớp mất nhiều ngày. Diễn tả một động tác nhanh như giật dây gầu bằng một chất liệu chậm như thế đòi hỏi hoạ sĩ phải tính trước từng mảng. Người trong nghề nhìn vào sẽ thấy ông đã đơn giản hoá dáng người đúng mức: đủ để thấy động tác, không quá chi tiết đến mức cứng đơ.
Thứ ba, tranh không cũ. Ngày nay rất ít người còn tát nước bằng gầu, nhưng nhịp lao động tập thể thì ai cũng hiểu: một nhóm người làm cùng nhau, nhìn nhau mà giữ nhịp. Đó là lý do người trẻ chưa từng thấy gầu dai vẫn bị bức tranh cuốn vào.
Chi tiết nghề: sơn mài tả nước và tả nắng thế nào
Muốn hiểu vì sao mảng ruộng nước trong tranh trông ướt, nên biết qua cách người làm sơn mài tạo độ sáng. Họ có thể dát những lá bạc hoặc vàng rất mỏng lên một lớp sơn còn dính, phủ sơn trong lên trên, rồi mài xuống. Chỗ mài sâu, kim loại lộ ra nhiều, sáng rõ; chỗ mài nông, kim loại còn nằm dưới lớp sơn màu cánh gián, ánh lên mờ mờ như qua làn nước đục. Một mảng ruộng vì thế không cần vẽ từng gợn sóng mà vẫn có cảm giác lấp loáng.
Nắng trong tranh sơn mài cũng không đến từ màu vàng tô lên. Nó đến từ sự tương phản giữa nền then đen và những chỗ được mài lộ sáng. Khi bạn đứng trước bản gốc, thử che một bên mắt, rồi đổi bên: mỗi mắt nhận một góc phản chiếu hơi khác, và mặt nước như rung lên một chút. Đó là trò người xem sơn mài lâu năm hay làm, và nó giải thích vì sao ảnh chụp không bao giờ đủ.
Chi tiết dễ bỏ qua nhất là bờ ruộng. Những dải bờ chia ruộng thường được để tối hoặc nâu đất, mỏng như một nét, nhưng chúng giữ cho bố cục không trôi. Nếu bỏ chúng đi, mảng nước sẽ loang ra hết mặt tranh và dáng người mất chỗ đứng. Lần tới nhìn tranh, thử lần theo các đường bờ trước khi nhìn người: bạn sẽ thấy khung xương của bức tranh hiện ra rất rõ.
Người mới hay hỏi gì
"Sao không thấy rõ mặt người?" Vì hoạ sĩ chọn để thân người nói. Nếu vẽ rõ mặt, mắt bạn sẽ dừng lại ở từng khuôn mặt và mất nhịp chung. Cách làm này gặp ở nhiều bức tranh lao động kinh điển trên thế giới, chẳng hạn những người nông dân cúi lượm lúa trong tranh của Millet: dáng người mang ý nghĩa, mặt người lùi lại phía sau.
"Tranh lao động có phải là tranh tuyên truyền không?" Không nên nhìn như thế. Đề tài nông thôn, lao động là đề tài lâu đời của hội hoạ khắp nơi. Điều cần xem là hoạ sĩ giải quyết bài toán hình, màu, nhịp ra sao. Ở bức này, câu trả lời nằm ở chất liệu và bố cục, không nằm ở khẩu hiệu nào.
"Màu tranh có phải đã phai?" Sơn ta bền nếu được giữ đúng cách, nhưng tông màu sơn mài vốn trầm, ấm, không chói như màu acrylic. Ảnh chụp có khi làm tranh tối hơn hoặc rực hơn thực tế; chỉ bản gốc dưới đèn phòng trưng bày mới cho đúng độ.
Tập nhìn nhịp trong mười phút
Bài tập này dùng được cho bất cứ bức tranh nhiều người nào, nhưng bắt đầu với Tát nước đồng chiêm là hợp nhất:
- Phút 1–2: nhìn tranh (bản gốc hoặc ảnh khổ lớn), không nghĩ gì, chỉ đưa ngón tay lơ lửng trước mặt và vạch theo các đường chéo của dáng người.
- Phút 3–4: nhắm mắt, thử vỗ tay theo nhịp mà bạn vừa thấy. Nhịp đều hay nhịp lệch? Mở mắt kiểm lại.
- Phút 5–6: chọn một dáng người, tự làm theo động tác đó. Bạn sẽ hiểu ngay vì sao hoạ sĩ cho cánh tay ở vị trí ấy.
- Phút 7–8: tìm chỗ sáng nhất của mảng nước và hỏi: nếu che chỗ sáng này đi, tranh còn có nắng không?
- Phút 9–10: viết ba chữ mô tả cảm giác bức tranh vào sổ. Lần sau xem lại, so xem cảm giác có đổi không.
Làm bài tập này cùng ông bà từng làm ruộng là trải nghiệm đáng nhớ: người lớn tuổi thường chỉ ra ngay động tác nào đúng, động tác nào hoạ sĩ đã làm đẹp lên. Trẻ con thì thích phần vỗ tay theo nhịp.
Xem ở đâu và xem gì tiếp
Tranh sơn mài kinh điển của thế hệ Trần Văn Cẩn thường được trưng bày ở bảo tàng mỹ thuật, trong những phòng có ánh sáng dịu. Khi đến, đừng đứng dưới đèn thẳng đỉnh đầu; dịch sang một bên để ánh sáng chiếu xiên. Nếu phòng đông, chờ một chút để có thể lùi xa, vì bức này cần khoảng cách để thấy nhịp.
Xem xong, nên đặt bức này cạnh tranh sơn mài của Nguyễn Gia Trí để thấy hai cách dùng cùng chất liệu: một bên vườn xuân mơ màng, không trọng lực; một bên cánh đồng có sức nặng, có động tác. Sau đó, tìm xem tranh lụa của Nguyễn Phan Chánh về sinh hoạt nông thôn, để thấy cùng đề tài đời thường mà chất liệu lụa cho một giọng êm hơn hẳn.
Nếu chỉ có điện thoại, hãy xem ảnh ở chế độ ngang, phóng to từng đoạn và đi dọc theo nhịp như khi đứng trước tranh. Không thay được bản gốc, nhưng đủ để mắt bạn biết phải tìm gì khi có dịp gặp tranh thật.
Một gợi ý cho người thích tìm hiểu sâu hơn: sau khi xem tranh, tìm đọc về các mùa vụ của đồng bằng Bắc Bộ, về vụ chiêm và vụ mùa, về các kiểu gầu. Quay lại nhìn tranh lần nữa, bạn sẽ thấy những chi tiết trước đó chỉ là hình trang trí giờ có nghĩa: vì sao ruộng trũng, vì sao cần nhiều người, vì sao động tác phải đều. Tranh hay thường thưởng cho người quay lại lần thứ hai.
Câu hỏi thường gặp
Tát nước đồng chiêm là tranh chất liệu gì?
Đây là tranh sơn mài, làm bằng sơn ta qua nhiều lớp phủ và mài. Nhờ chất liệu này, mảng nước trong tranh có độ loang sáng thay đổi theo góc nhìn, điều khó có được với sơn dầu hay màu nước.
Vì sao tranh không vẽ rõ mặt người nông dân?
Hoạ sĩ muốn người xem cảm nhận nhịp lao động chung của cả nhóm, nên để dáng người và động tác nói thay. Nếu khuôn mặt quá chi tiết, mắt sẽ dừng ở từng người và đánh mất cảm giác chuyển động liên tục.
Trần Văn Cẩn còn bức nào nên xem?
Ông nổi tiếng với một bức chân dung bé gái được nhắc rất nhiều, và nhiều tranh sơn mài, sơn dầu về đời sống nông thôn, biển. Hãy xem thêm tranh của ông ở phòng sơn mài bảo tàng mỹ thuật để thấy giọng tả đời thường nhất quán của ông.
Người trẻ chưa từng thấy tát nước có hiểu bức tranh không?
Hiểu được, vì cái tranh truyền đi là nhịp làm việc chung của nhiều người, điều ai cũng từng trải qua ở trường, ở công ty hay khi cùng làm một việc nhà. Biết thêm về gầu dai, gầu sòng chỉ làm việc xem thú vị hơn.
Xem tranh sơn mài nên đứng cách bao xa?
Không có con số cố định. Hãy đứng ở ít nhất hai khoảng: lùi đủ xa để thấy toàn bộ nhịp của tranh, rồi đến gần, nghiêng người để thấy lớp màu chìm dưới mặt sơn. Với tranh nhiều người như bức này, lùi xa quan trọng hơn.
Có thể đưa trẻ nhỏ đi xem tranh này không?
Có, và nên biến việc xem thành trò chơi vỗ tay theo nhịp hay bắt chước động tác tát nước. Trẻ sẽ nhớ bức tranh bằng cơ thể, điều đó bền hơn mọi lời giảng. Đừng hỏi trẻ để chấm đúng sai, chỉ hỏi con thấy gì.