Người mới muốn hiểu danh hoạ Việt Nam nên xem mười bức theo một thứ tự: bắt đầu từ tranh dân gian Đông Hồ, Hàng Trống, qua tranh lụa của Nguyễn Phan Chánh và Mai Trung Thứ, sang sơn dầu của Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn, sơn mài của Nguyễn Gia Trí, rồi tới thế hệ Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm, Bùi Xuân Phái. Đi theo thứ tự này, bạn sẽ thấy mỗi thế hệ học từ thế hệ trước và trả lời nó, thay vì nhớ một danh sách tên rời rạc.
Bài này không xếp hạng ai hay hơn ai. Nó là một con đường xem, mỗi chặng một bức và một điều cần nhìn. Cuối bài có gợi ý cách đi một buổi bảo tàng mỹ thuật cùng gia đình theo lộ trình này, và những câu hỏi người mới hay đặt.
Vì sao nên xem theo thứ tự
Xem tranh Việt lẻ tẻ, mỗi lần một bức nổi tiếng, người ta dễ thấy mỗi bức đẹp một kiểu mà không hiểu vì sao chúng quan trọng. Khi xếp theo thứ tự, câu chuyện hiện ra: từ những tờ tranh in mộc bản của làng, qua lớp hoạ sĩ học trường mỹ thuật đầu thế kỷ 20 tìm cách dùng chất liệu Á Đông như lụa, sơn ta cho hội hoạ hiện đại, tới thế hệ sau quay lại tranh dân gian, đình làng để tìm một ngôn ngữ riêng.
Thứ tự này cũng giúp mắt bạn quen dần. Tranh dân gian rõ hình, rõ màu, dễ thích. Tranh lụa đòi hỏi nhìn chậm hơn. Sơn mài đòi hỏi đổi chỗ đứng. Tranh hiện đại với nét giản lược đòi hỏi bạn chịu bỏ thói quen tìm sự giống thật. Đi từ dễ tới khó, bạn không bị choáng ở bức đầu tiên.
Giới yêu tranh hay nhắc hai bộ tứ: "Trí, Lân, Vân, Cẩn" chỉ Nguyễn Gia Trí, Nguyễn Tường Lân, Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn; và "Sáng, Liên, Nghiêm, Phái" chỉ Nguyễn Sáng, Dương Bích Liên, Nguyễn Tư Nghiêm, Bùi Xuân Phái. Đó là cách nói quen, không phải bảng xếp hạng, nhưng nó là cái móc tốt để nhớ hai thế hệ.
Mười bức, theo thứ tự xem
Mỗi dòng là một chặng: tác phẩm, chất liệu và một điều cần nhìn. Không cần xem hết trong một ngày:
| Chặng | Tác phẩm | Chất liệu | Nhìn gì |
|---|---|---|---|
| 1 | Lợn ăn cây ráy, tranh làng Đông Hồ | Khắc gỗ in trên giấy điệp | Khối đen lớn, vòng xoáy, nền trống |
| 2 | Bộ Tố nữ, dòng tranh Hàng Trống | In nét, tô màu tay | Nhịp bốn tờ, màu vờn đậm nhạt |
| 3 | Chơi ô ăn quan của Nguyễn Phan Chánh | Lụa | Dáng ngồi khom, màu nâu trầm thấm vào sợi |
| 4 | Một cảnh mẹ con của Mai Trung Thứ | Lụa, màu bột | Nét mảnh, mảng phẳng, nền trống |
| 5 | Thiếu nữ bên hoa huệ của Tô Ngọc Vân | Sơn dầu | Đường nghiêng của người và hoa |
| 6 | Em Thuý của Trần Văn Cẩn | Sơn dầu | Ánh mắt và dáng ngồi của một em bé thật |
| 7 | Vườn xuân Trung Nam Bắc của Nguyễn Gia Trí | Sơn mài | Mảng vàng son, chiều sâu dưới mặt sơn |
| 8 | Thiếu nữ bên hoa sen của Nguyễn Sáng | Sơn dầu | Đường viền đen dày, hình như tượng |
| 9 | Một bức Điệu múa cổ của Nguyễn Tư Nghiêm | Sơn mài hoặc bột màu | Nhịp nét như chạm đình làng |
| 10 | Một bức phố của Bùi Xuân Phái | Sơn dầu hoặc bột màu | Mái nhà xô lệch, phố vắng, màu trầm |
Hai bức ở chặng 5 và 6 đã quá quen, nhiều người thấy hàng trăm lần trên sách vở. Hãy xem chúng như hai cột mốc của sơn dầu Việt, đặt cạnh các chặng trước sau để thấy chúng khác tranh lụa và sơn mài ra sao.
Chặng một và hai: tranh làng và tranh phố
Tranh Đông Hồ và tranh Hàng Trống là gốc. Bắt đầu ở đây vì chúng dạy mắt bạn những thứ sẽ quay lại ở mọi chặng sau: nét viền, mảng màu phẳng, khoảng trống, sự giản lược. Lợn ăn cây ráy cho thấy một khối đen và hai vòng xoáy có thể làm nên cả một bức tranh. Bộ Tố nữ cho thấy cùng là tranh dân gian mà phố thị chuộng nét mảnh, màu chuyển, người đẹp kiểu cách.
Khi xem, để ý chỗ khác nhau giữa làng và phố: giấy điệp sần lấp lánh so với giấy mịn; màu in phẳng so với màu tô vờn; con vật nhà nông so với thiếu nữ chơi đàn. Hai dòng tranh cùng phục vụ ngày Tết nhưng cho hai không khí khác hẳn.
Bài học mang theo cho các chặng sau: hội hoạ Việt hiện đại không bắt đầu từ con số không. Nhiều hoạ sĩ lớn thế kỷ 20 nói rằng họ học được rất nhiều từ tranh làng và chạm khắc đình. Bạn sẽ thấy điều đó rõ nhất ở chặng tám và chín.
Chặng ba tới bảy: lụa, sơn dầu, sơn mài
Lớp hoạ sĩ học Trường Mỹ thuật Đông Dương được dạy vẽ theo lối châu Âu, nhưng nhiều người tìm cách đưa chất liệu Á Đông vào hội hoạ. Nguyễn Phan Chánh làm điều đó với lụa: Chơi ô ăn quan có màu trầm, dáng người cúi vào nhau, mặt lụa mờ như sương. Mai Trung Thứ, sống ở Pháp, giữ lụa với những cảnh mẹ con nhỏ, tinh, nét mảnh. Đặt hai người cạnh nhau, bạn thấy cùng chất liệu mà một bên mộc, một bên kiều diễm.
Sơn dầu là chất liệu phương Tây, và hai bức ở chặng 5, 6 cho thấy hoạ sĩ Việt dùng nó với giọng riêng: nhẹ, thanh, ít kịch tính, đề tài gần gũi. Tô Ngọc Vân với đường nghiêng mềm của người và hoa; Trần Văn Cẩn với ánh nhìn của một em bé thật. Đây là những bức nên xem kỹ đường nét và ánh sáng, không chỉ nhận mặt.
Chặng bảy là sơn mài. Nguyễn Gia Trí cho thấy sơn ta, vốn để sơn đồ thờ, hộp, tráp, có thể thành một mặt tranh sâu như nước. Đây là chặng bạn phải đổi chỗ đứng nhiều nhất: lùi xa thấy nhịp vàng son, đến gần thấy dáng người, nghiêng người thấy lớp màu chìm. Nếu chỉ có thời gian cho một phòng trong bảo tàng, nhiều người xem lâu năm sẽ khuyên chọn phòng sơn mài.
Chặng tám tới mười: quay về gốc để đi tiếp
Thế hệ sau, những người được nhắc trong câu "Sáng, Liên, Nghiêm, Phái", tìm một ngôn ngữ hiện đại riêng, và nhiều người tìm nó bằng cách quay về tranh dân gian, đình làng. Nguyễn Sáng dùng đường viền đen dày và hình khối chắc như tượng; Thiếu nữ bên hoa sen là một đề tài quen được vẽ thành trang nghiêm, vững chãi. Nguyễn Tư Nghiêm rút người múa thành những nét gãy như chạm gỗ đình, vẽ đi vẽ lại thành loạt.
Bùi Xuân Phái thì đi về phía phố. Tranh phố của ông, với những mái nhà xô nghiêng, bức tường loang, con phố vắng, đã thành hình ảnh quen của Hà Nội cũ đến mức người ta gọi chung là "phố Phái". Dương Bích Liên, người còn lại của bộ tứ, được nhớ với những bức chân dung thiếu nữ màu trầm, nét mềm, rất kín đáo. Hai người này nên xem sau khi mắt đã quen với giản lược ở chặng tám và chín. Tranh phố của Bùi Xuân Phái đặc biệt hợp để xem cùng ông bà từng sống ở phố cổ.
Đi hết mười chặng, bạn sẽ thấy một vòng tròn: từ tranh làng giản lược, qua thế hệ học lối châu Âu, rồi lại về với sự giản lược của tranh làng nhưng bằng một con mắt mới. Đó là câu chuyện chung mà một danh sách tên rời không kể được.
Đi bảo tàng mỹ thuật cùng gia đình theo lộ trình này
Một buổi chiều ở bảo tàng mỹ thuật đủ cho bốn đến năm chặng nếu đi chậm. Vài gợi ý cho một buổi cả nhà:
- Chia lộ trình thành hai buổi: buổi đầu tranh dân gian và lụa, buổi sau sơn mài và tranh hiện đại. Trẻ nhỏ và ông bà đều không mỏi.
- Mỗi chặng chỉ dừng ở một bức chính, dành năm phút. Những bức khác đi qua nhẹ nhàng.
- Giao cho mỗi người một việc: trẻ tìm màu đỏ, người lớn tìm đường viền, ông bà kể chuyện ngày xưa liên quan tới bức tranh.
- Ở phòng sơn mài, cả nhà đổi chỗ đứng cùng lúc và nói cho nhau nghe tranh đổi thế nào. Đây thường là lúc trẻ thích nhất.
- Không chấm điểm, không so ai nhìn giỏi hơn ai. Cuối buổi, mỗi người kể một bức mình nhớ nhất và vì sao.
- Chụp ảnh để nhớ thì được nếu bảo tàng cho phép, nhưng hãy nhìn bằng mắt trước rồi mới giơ điện thoại.
Nếu chưa có dịp đến bảo tàng, có thể đi lộ trình này trên điện thoại hoặc màn hình lớn ở nhà với ảnh từ nguồn có bản quyền, mỗi tối một chặng. Ảnh không thay bản gốc, nhưng giúp bạn biết phải tìm gì khi đứng trước tranh thật.
Câu hỏi người mới hay đặt
"Có cần biết tiểu sử hoạ sĩ không?" Không cần ngay từ đầu. Nhìn tranh trước, thích hay không thích, rồi tò mò thì tìm hiểu sau. Biết tiểu sử trước đôi khi làm bạn nhìn tranh qua câu chuyện đời người thay vì nhìn chính mặt tranh. Cũng có lúc ngược lại: xem xong một bức mình thích, đọc về người vẽ, rồi quay lại nhìn lần nữa, bức tranh sẽ có thêm một lớp nghĩa.
"Sao không có những hoạ sĩ đương đại?" Lộ trình này dừng ở thế hệ đã thành kinh điển, để người mới có điểm tựa. Khi đã quen mười bức này, bạn sẽ xem tranh đương đại với con mắt khác, nhận ra ai đang tiếp nối, ai đang phản bác truyền thống.
"Tranh nổi tiếng có phải là tranh đắt?" Giá trên thị trường là chuyện khác hẳn giá trị nghệ thuật, và bài này không bàn chuyện tiền. Một tờ tranh Đông Hồ in thủ công mua ở làng có thể dạy bạn nhiều về cách nhìn như một bức sơn mài trong bảo tàng. Câu hỏi đáng giữ là: bức tranh này dạy mình nhìn điều gì?
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên bắt đầu xem tranh Việt Nam từ đâu?
Nên bắt đầu từ tranh dân gian như Đông Hồ, Hàng Trống vì hình rõ, màu rõ, dễ thích. Sau đó đi qua tranh lụa, sơn dầu, sơn mài của thế hệ đầu thế kỷ 20, rồi mới đến tranh hiện đại với nét giản lược của thế hệ sau.
Trí, Lân, Vân, Cẩn là những ai?
Đây là cách giới yêu tranh gọi bốn hoạ sĩ Nguyễn Gia Trí, Nguyễn Tường Lân, Tô Ngọc Vân và Trần Văn Cẩn thuộc thế hệ đầu của hội hoạ hiện đại Việt Nam. Đó là cách nói quen để dễ nhớ, không phải một bảng xếp hạng.
Sáng, Liên, Nghiêm, Phái là những ai?
Câu này chỉ bốn hoạ sĩ Nguyễn Sáng, Dương Bích Liên, Nguyễn Tư Nghiêm và Bùi Xuân Phái. Mỗi người một giọng riêng: nét viền chắc, chân dung trầm lặng, nét như chạm đình và phố Hà Nội cũ.
Chất liệu nào đặc trưng nhất của hội hoạ Việt Nam?
Sơn mài và lụa thường được nhắc nhiều nhất, vì hoạ sĩ Việt đã biến chúng thành chất liệu hội hoạ với giọng riêng. Tranh khắc gỗ dân gian cũng là gốc quan trọng mà nhiều hoạ sĩ hiện đại học theo.
Xem mười bức này mất bao lâu?
Nếu xem kỹ, mỗi bức năm đến mười phút, cả lộ trình mất khoảng hai buổi bảo tàng hoặc mười tối xem ảnh ở nhà. Không nên dồn hết vào một ngày, vì mắt mỏi sẽ làm các bức sau trông giống nhau.
Có nên đưa trẻ em đi theo lộ trình này?
Nên, nhưng chia nhỏ và biến thành trò chơi tìm màu, tìm hình, kể chuyện. Trẻ thường thích nhất tranh dân gian và sơn mài lấp lánh. Đừng chấm điểm hay so sánh các bé, chỉ hỏi con nhớ bức nào và vì sao.